Sunderland

Сандерленд тарихы ол ірі өнеркәсіп орталығы ретінде танымал болғанға дейінгі көптеген ғасырлар қойнауына кетеді. Уир өзенінің сағасында орналасқан қаланың солтүстік-шығыс Англияның діни, мәдени және экономикалық өмірімен тығыз байланысты бай мұрасы бар.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қала тарихының ресми басталуы 674 жыл болып саналады. Дәл сол кезде Нортумбрия королі Эгфрит Монкуирмутта (Monkwearmouth) Әулие Петр монастырын салу үшін Бенедикт Бископқа жер сыйлады. Монастырь айналасында өскен елді мекен "Soender-land" — "бөлінген жер" деген атауға ие болды, бұл оның негізгі монастырь иеліктерінен оқшаулығын көрсетсе керек. Бұл монастырь 682 жылы негізі қаланған Джарроудағы «егізімен» бірге англосаксондық Еуропадағы ең ұлы ілім орталықтарының біріне айналды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• Географиялық орналасуы: Уир өзенінің сағасында орналасуы порттың дамуы үшін табиғи жағдайларды қамтамасыз етті, бұл болашақта Сандерлендті кеме жасау және теңіз саудасының орталығына айналдырды.
• Діни және саяси ықпал: Мұнда негізі қаланған Wearmouth-Jarrow монастыры ерте орта ғасырлардың ең көрнекті ғалымдарының бірі қасиетті Беданың мекені болды. Бұл аймақты англосаксондық әлемнің маңызды мәдени және рухани орталығына айналдырды.
• Сауда: Бастапқыда экономика балық аулау мен тұз өндіруге негізделген болатын. XIV ғасырға қарай қала сауда порты ретінде дами бастады, бұл қалалық хартиямен ресми түрде бекітілді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Өзінің ерте тарихында Сандерленд ең алдымен білім мен діни өмірдің орталығы ретінде танымал болды. Мұнда әйгілі Кодекс Амиатинус сияқты көрнекті қолжазбалар жасалды. Экономикалық тұрғыдан, балық аулаудан бөлек, қала көмір өнеркәсібін дамыта бастады, ол кейінгі ғасырларда оның экономикасындағы басым күшке айналып, Сандерлендті Ұлыбританиядағы көмір экспорты бойынша ең ірі порттардың біріне айналдырды.

Сандерленд тарихындағы маңызды даталар

Сандерленд тарихы — бұл көне монастырьлық елді мекеннен әлемнің жетекші өнеркәсіптік орталықтарының біріне, содан кейін постиндустриалды дәуірде жаңа орын іздеген заманауи қалаға айналу хикаясы. Төменде осы жолдың негізгі белестері берілген.

• 674 ж. — Монкуирмутта Әулие Петр монастырының негізі қаланды, бұл қала тарихының бастапқы нүктесі болып саналады.
• 1183 ж. — Епископ Хью де Пюизе хартия шығарып, Сандерленд боросын (қалалық елді мекен) ресми түрде құрды және оның порт ретінде өсуіне негіз қалады.
• 1346 ж. — Уир өзеніндегі кеме жасау туралы алғашқы құжатталған деректер пайда болды, ол кезде көпес Томас Менвилл кеме салуға рұқсат алған болатын.
• 1634 ж. — Қала жаңа хартияға ие болды, ол мэр лауазымын және қалалық кеңесті тағайындап, жергілікті өзін-өзі басқаруды нығайтты.
• 1717 ж. — Сандерлендтің теңіз саудасындағы өсіп келе жатқан маңызына жауап ретінде портты басқару және дамыту үшін Уир өзені жөніндегі комиссия құрылды.
• 1796 ж. — Уирмут көпірі ашылды, ол әлемдегі екінші шойын көпір болып, өзеннің солтүстік және оңтүстік жағалауларын біріктіріп, шашыраңқы елді мекендердің қосылуына ықпал етті.
• 1822 ж. — Джордж Стефенсон жобалаған Хеттон — Сандерленд теміржол желісі іске қосылды — бұл көмір тасымалдау үшін паровоз тартуын пайдаланған әлемдегі алғашқы желілердің бірі.
• 1831 ж. — Сандерлендте Ұлыбританиядағы алғашқы тырысқақ індеті тіркелді, бұл қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы реформаларға әкелді.
• 1850-жж. — Қала кеме жасау саласындағы қуатының шыңына жетіп, «әлемдегі ең ірі кеме жасау порты» деген бейресми атаққа ие болды.
• 1879 ж. — «Сандерленд» футбол клубы құрылды, ол көп ұзамай қаланың мәдени бірегейлігінің ажырамас бөлігіне айналды.
• 1940–1943 жж. — Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қала маңызды өнеркәсіптік және порттық орталық ретінде қатты бомбалауға ұшырады.
• 1992 ж. — Сандерлендке оның тарихи және заманауи маңызын мойындау ретінде ресми түрде «сити» (city) мәртебесі берілді.
• 1997 ж. — «Сандерленд» ФК үшін жаңа үй стадионы «Стэдиум оф Лайт» (Stadium of Light) ашылды, бұл қала үшін жаңа дәуірдің басталуын білдіреді.

Сандерленд дамуының негізгі кезеңдері

Сандерленд тарихы — бұл трансформацияның жарқын үлгісі: көмір өнеркәсібі мен кеме жасау орталығынан әртараптандырылған экономикасы бар заманауи қалаға дейін. Бұл жолдың негізгі белестері оның уақыт сынына бейімделу қабілетін көрсетеді.

• Кеме жасау орталығының қалыптасуы (XIV–XVIII ғғ.). Бай көмір кен орындарын игеру және Уир өзенінің сағасындағы қолайлы орналасуы Сандерлендті маңызды портқа айналдырды. Бұл, өз кезегінде, кеме жасаудың дамуына серпін берді. XVIII ғасырға қарай қала Ұлыбританияның жетекші кеме жасау орталықтарының бірі ретінде танылып, бұл оның ұзақ жылдар бойғы экономикалық өркендеуін айқындады.
• Өнеркәсіптік революция және инфрақұрылым (XVIII ғ. соңы – XIX ғ. басы). 1796 жылы Уирмут көпірінің ашылуы, әлемдегі екінші шойын көпір, айтулы оқиға болды. Ол өзен жағасындағы шашыраңқы елді мекендерді физикалық түрде біріктіріп, біртұтас қаланы қалыптастырды. Көмірді тасымалдауға арналған теміржолдардың кейінгі құрылысы Сандерлендтің ірі өнеркәсіптік және логистикалық торап мәртебесін біржола бекітті.
• «Әлемдегі ең ірі кеме жасау порты» (XIX ғ. ортасы). XIX ғасырдың ортасында Сандерленд кеме жасау саласындағы әлемдік көшбасшы деген бейресми атаққа ие болып, өзінің индустриалды қуатының шыңына жетті. Уир өзеніндегі кеме жасау орындарының өнімділігі соншалық, қала бүкіл әлемдік теңіз саудасына айтарлықтай ықпал етті.
• Индустриалды дәуірдің соңы (XX ғ. екінші жартысы). Соғыстан кейінгі кезең күрделі экономикалық қиындықтар алып келді. Жаһандық бәсекелестік пен әлемдік экономикадағы құрылымдық өзгерістер дәстүрлі салалардың құлдырауына әкелді. 1988 жылы соңғы кеме жөндеу орнының және кейінгі жылдары көмір шахталарының жабылуы қала үшін тұтас бір өнеркәсіптік дәуірдің аяқталғанын білдірді.
• Жаңа экономикаға көшу (1980-жж.). Қаланың заманауи тарихындағы бетбұрысты кезең 1986 жылы Nissan автомобиль зауытының ашылуы болды. Бұл стратегиялық шешім кеме жасау орындары мен шахталардың жабылуынан болған соққыны жұмсартуға көмектесіп, Сандерлендтің автомобиль жасау саласындағы жаңа экономикалық мамандануының негізін қалады.
• Қалалық жаңғыру және мәдениет (1990-жж. – бүгінгі күн). 1992 жылы «сити» (city) мәртебесін алу Сандерленд тарихындағы жаңа тараудың нышанына айналды. Одан кейін «Стэдиум оф Лайт» (1997) стадионы мен Ұлттық шыны орталығы сияқты маңызды нысандарды салуды қамтитын қалалық ортаны жаңарту бойынша ауқымды жобалар басталды. Бұл өзгерістер қаланың жаңа, постиндустриалды имиджін қалыптастыруға бағытталған.

Сандерлендтің сәулеттік бейнесі — бұл қаланың көне діни орталықтан әлемдік кеме жасау көшбасшысына және заманауи постиндустриалды мегаполиске дейінгі жолын көрсететін қаланың жанды тарихы. Әрбір дәуір таста, кірпіште және шыныда өзіндік ізін қалдырып, бірегей және көпқабатты қалалық ландшафтты қалыптастырды.

Ерте орта ғасырлар және георгиандық ұстамдылық

Қаланың ең көне сәулет ескерткіштері оның негізінің қалануымен байланысты. 674 жылы іргесі қаланған Монкуирмуттағы Әулие Петр шіркеуі — Англиядағы ең көне тас храмдардың бірі. Оның англосаксондық элементтері, соның ішінде батыс қабырғасы мен мұнарасының бір бөлігі — ерте ортағасырлық сәулет өнерінің баға жетпес айғақтары. Кейінірек шіркеу қайта жөнделіп, готикалық стиль белгілеріне ие болды. Сандерленд портты қала ретінде гүлдене бастаған XVIII ғасыр дәуірі сәулет өнеріне георгиандық классицизмді алып келді. Бұл кезеңнің жарқын үлгісі — Қасиетті Үштік шіркеуі (1719 ж.), ол өзінің бастапқы қалпын сақтап қалған және сол заманның ұстамды талғампаздығының үлгісі болып табылады.

Викториандық гүлдену кезеңі

Өнеркәсіптік революция және XIX ғасырдағы «әлемдегі ең ірі кеме жасау порты» мәртебесі Сандерлендтің келбетін түбегейлі өзгертті. Бұл эклектикамен, қызыл кірпішті пайдаланумен, бай декормен және монументалдылықпен сипатталатын викториандық сәулет дәуірі еді. Бұл кезеңде қала орталығын қалыптастырған көптеген маңызды қоғамдық ғимараттар салынды:

• Сандерленд мұражайы және Қысқы бағы — сол дәуірдегі қаланың сенімділігі мен гүлденуін көрсететін викториандық стильдің тамаша үлгісі.
• 1907 жылы ашылған «Эмпайр» театры (Empire Theatre) эдвардиандық сән-салтанатты барокко элементтерімен ұштастырып, өсіп келе жатқан қаланың мәдени амбицияларын көрсетеді.
• Бастапқыда XV ғасырда салынған Хилтон қамалы XIX ғасырда ішінара қайта жөндеуден өтіп, неоготикалық сипатқа ие болды.

Модернизм және заманауи жаңғыру

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі айтарлықтай қираулардан кейін, Сандерлендте Ұлыбританияның көптеген қалаларындағыдай соғыстан кейінгі модернистік құрылыс кезеңі басталды. Дегенмен, нағыз сәулеттік ренессанс XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басына сәйкес келді, бұл кезде қала кеме жасау орындары мен шахталар жабылғаннан кейін белсенді түрде өзгере бастады. Бұл жаңа дәуір Сандерлендтің жаңа нышандарына айналған батыл әрі технологиялық нысандардың құрылысымен ерекшеленді:

• 1998 жылы ашылған Ұлттық шыны орталығы (National Glass Centre) — Уир өзенінің жағасындағы шыны мен болаттан жасалған әсерлі ғимарат, ол қаладағы шыны өндірісінің ұзақ тарихына құрмет көрсетеді.
• Жергілікті футбол клубының үй аренасы «Стэдиум оф Лайт» (Stadium of Light) бұрынғы өнеркәсіптік жерлерді қалпына келтіруге серпін берді.
• 2021 жылы ашылған Жаңа ратуша (City Hall) қала орталығын жаңартудың флагмандық жобасы болып табылады. Оның үлкен атриумы мен болат сатысы бар заманауи дизайны индустриалды өткен шақ пен инновациялық болашақтың байланысын білдіреді.

Осылайша, Сандерленд сәулеті қаланың бейімделу мен жаңғыруға деген таңғажайып қабілетін көрсететін оның өрлеуі мен құлдырауының жанды шежіресі болып табылады.

Сандерлендпен байланысты көрнекті тұлғалар

Өнеркәсіптік, мәдени және ғылыми тарихы бай Сандерленд қаласы әлемге көптеген дарынды тұлғаларды сыйлады. Олардың қосқан үлесі тек туған қаласының дамуына ғана емес, бүкіл Ұлыбритания мен әлемге әсер етті.

• Қасиетті Беда (шамамен 672–735 жж.) — монах, тарихшы және теолог. Ол Джарроудағы егіз монастырьда өмір сүргенімен, оның қызметі өз жолын бастаған Монкуирмуттағы (қазіргі Сандерленд) Әулие Петр монастырымен тығыз байланысты. Оның «Англ халқының шіркеу тарихы» атты еңбегі Англияның ерте тарихы бойынша іргелі дереккөз болып табылады, сол үшін ол «ағылшын тарихының атасы» деп аталады.
• Сэр Джозеф Суон (1828–1914) — Сандерлендте дүниеге келген физик, химик және өнертапқыш. Ол қыздыру шамын жасаудағы пионерлердің бірі. 1878 жылы ол өзінің шамына британдық патент алып, 1879 жылы оның жұмысын көпшілікке көрсетті. Оның өнертабыстары электр жарығының таралуында шешуші рөл атқарды.
• Льюис Кэрролл (1832–1898) — жазушы, математик және философ. Чарльз Лютвидж Доджсон (жазушының шын есімі) басқа жерде дүниеге келгенімен, ол Сандерлендте және оның төңірегінде жиі болатын. Ондағы ерекше сәулет өнері мен жергілікті аңыздар, мысалы, Бармаглот (Jabberwock) туралы аңыз, оны «Әлисә айна артындағы әлемде» кітабындағы «Бармаглот» поэмасының кейбір бейнелерін жасауға шабыттандырды деп есептеледі.
• Джеймс Херриот (1916–1995) — ветеринарлық хирург және жазушы. Джеймс Херриот бүркеншік есімімен жазған Альфред Уайт Сандерлендте дүниеге келген. Оның жылулық пен әзілге толы «Барлық жаратылыстар туралы — үлкенді-кішілі» сияқты автобиографиялық кітаптары бүкіл әлемдегі оқырмандардың сүйіспеншілігіне бөленіп, бірнеше рет экрандалған.
• Дейв Стюарт (1952 ж.т.) — музыкант, ән авторы және продюсер. Сандерлендте дүниеге келген және 1980-жылдардағы ең сәтті музыкалық топтардың бірі Eurythmics дуэтінің мүшесі ретінде әлемге танымал болды. Оның музыкаға қосқан үлесі көптеген марапаттармен, соның ішінде Рок-н-ролл даңқ залына енумен белгіленді.
• Эмели Санде (1987 ж.т.) — әнші және ән авторы. Сандерлендте дүниеге келген ол өз ұрпағының ең табысты британдық орындаушыларының біріне айналды. Оның дебюттік «Our Version of Events» альбомы бестселлер болды, ал Санде өзі Brit Awards-ты қоса алғанда көптеген беделді музыкалық марапаттардың иегері.
• Джордан Хендерсон (1990 ж.т.) — кәсіби футболшы. «Сандерленд» футбол клубының тәрбиеленушісі Хендерсон «Ливерпульдің» капитаны болып, командамен бірге УЕФА Чемпиондар лигасы мен Ағылшын Премьер-лигасын жеңіп алып, жарқын мансап жасады. Ол сондай-ақ Англия құрамасының маңызды ойыншысы болып табылады.