Norwich

Норидж — бай және көпғасырлық тарихы бар қала, Орта ғасырларда ол Лондонан кейінгі Англияның маңыздылығы жағынан екінші қаласы болып саналды. Оның өткені саудамен, қолөнермен және мәдени алмасумен тығыз байланысты, бұл бүгінде оның ерекше сәулеті мен атмосферасынан көрініс табады.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Норидждің орнындағы алғашқы қоныстарды шамамен V-VII ғасырларда англосакстар негіздеген. Олар Norðwic деп аталатын қоныс құрды, бұл «солтүстік қоныс» немесе «солтүстік порт» дегенді білдіреді. X ғасырға қарай Норидж өз монеталарын соғатындай жеткілікті дәрежеде ірі және маңызды сауда орталығына айналды. 1066 жылғы нормандық жаулап алудан кейін оның маңызы нығая түсті, ал 1158 жылы қала өзінің алғашқы корольдік хартиясын алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• География: Солтүстік теңізге құятын Уэнсум өзенінің бойында орналасуы Нориджді, әсіресе құрлықтық Еуропамен байланыс үшін стратегиялық маңызды сауда портына айналдырды.
• Сауда: Ғасырлар бойы қаланың гүлденуінің басты көзі жүн саудасы болды. Норидж жүн мен тоқыма өндіру және экспорттау бойынша ірі орталыққа айналды, бұл қалаға көптеген көпестер мен қолөнершілерді тартты.
• Саяси және рухани билік: Нормандық жаулап алудан кейін Норидж қамалы мен зәулім Кафедралық собордың салынуы қаланың бүкіл Шығыс Англияның әкімшілік және діни орталығы мәртебесін бекітті.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Орта ғасырларда Норидж Англияның ең өркендеген қалаларының бірі болды. Оның байлығы салынған шіркеулердің көптігінен көрінді — кейбір мәліметтер бойынша, олардың саны 57 болған. Экономикада иммигранттар, әсіресе XIV және XVI ғасырларда қалаға келіп, жүн өңдеудің жаңа технологияларын әкелген фламандық тоқымашылар маңызды рөл атқарды. XVI ғасырдың соңына қарай қала халқының үштен біріне жуығы шетелдіктер болды, бұл Нориджді өз заманының ең мультимәдени орталықтарының біріне айналдырды.

Норвич тарихының хронологиясы

Норвич тарихы — бұл мың жылдан астам уақытты қамтитын қызықты шежіре. Қала қарапайым англосаксондық қоныстан ортағасырлық Англияның ең маңызды орталықтарының біріне дейінгі жолдан өтті және әр ғасыр оның сәулеті мен мінезінде өз ізін қалдырды. Міне, заманауи Норвичтің келбетін қалыптастырған негізгі сәттер.

• VII ғасыр: Уэнсум өзенінің жағасында англосаксондық Norðwic қонысының негізі қаланды, бұл «солтүстік қоныс» деп аударылады. Оның қолайлы орналасуы сауданың жылдам өсуіне ықпал етті.
• 1004 жыл: Қонысты Свен Айырсақалдың бастауымен дат викингтері талқандады, бірақ бұл оның одан әрі дамуын тоқтата алмады.
• 1067 жыл: Англияны нормандықтар жаулап алғаннан кейін, Вильгельм Жаулап алушының бұйрығымен жаңа биліктің символы және корольдік резиденция болуы тиіс Норидж қамалының құрылысы басталады.
• 1096 жыл: Бүгінгі таңда Еуропадағы нормандық сәулет өнерінің ең жарқын үлгілерінің бірі болым табылатын айбынды Норидж соборының негізіне алғашқы тас қаланды.
• 1158 жыл: Король Генрих II Норвичке алғашқы Корольдік хартияны беріп, оның қала мәртебесі мен артықшылықтарын ресми түрде бекітеді.
• 1336 жыл: Король III Эдуардтың шақыруымен қалаға фламандық тоқымашылар келеді. Бұл оқиға жүздеген жылдар бойы Норвичтің гүлденуінің негізі болған жүн өнеркәсібінің дамуына қуатты серпін берді.
• 1549 жыл: Кетт көтерілісі бұрқ ете түседі — бұл Роберт Кетттің басшылығымен ортақ жерлерді қоршауға қарсы ірі халықтық қозғалыс. Көтерілісшілер тіпті бір уақытқа қаланы басып алды.
• XVII–XVIII ғасырлар: Норвич тоқыма саудасының арқасында өзінің байлығы мен ықпалының шыңына жетеді. Бұл кезеңде ол маңыздылығы жағынан Лондонан ғана кейін қалып, патшалықтың екінші қаласына айналады.
• 1845 жыл: Елдің қалған бөлігімен теміржол қатынасының ашылуы. Бұл көліктік қолжетімділікті жақсартты, бірақ сонымен бірге дәстүрлі қолөнердің құлдырауының басталуын білдірді.
• 1902 жыл: «Канарейкалар» деген лақап атқа ие болған және қаланың мәдени өмірінің ажырамас бөлігіне айналған «Норвич Сити» футбол клубы құрылды.
• 1963 жыл: Шығыс Англия университеті ашылады, ол тез арада Ұлыбританияның жетекші жоғары оқу орындарының бірі ретінде беделге ие болды және қалаға жастардың жаңа буынын тартты.

Қала дамуының басты белестері

Қаланың дамуы шағын қонысты ірі аймақтық орталыққа айналдырған бірқатар қуатты трансформациялар арқылы жүрді. Осы оқиғалардың әрқайсысы экономикалық құрылымды, сәулеттік келбетті немесе мәдени кодты түбегейлі өзгертіп, Норвичті бүгінгі біз көріп отырған күйге жеткізді.

• Нормандық қайта құру (XI ғасыр)
  Англияны жаулап алғаннан кейін нормандықтар қаланың қала құрылысы құрылымын толығымен өзгертті. Монументалды қамал мен зәулім собордың салынуы жаңа билікті орнатып қана қоймай, қаланы аймақтың маңызды діни және әкімшілік орталығына айналдырып, оның жүздеген жылдарға арналған даму бағытын айқындады.
• Корольдік хартияны алу (1158 жыл)
  Король Генрих II-нің қалаға өзін-өзі басқару құқығын беруі оның экономикалық өсуінің құқықтық негізі болды. Бұл оқиға жергілікті көпестер мен қолөнершілерге істерін еркін жүргізуге мүмкіндік беріп, сауда тобының болашақ гүлденуіне негіз қалады.
• «Жатжерліктердің» келуі (1565 жыл)
  Қала экономикасы тарихындағы шешуші сәттердің бірі. Қала билігі діни қуғын-сүргіннен қашқан Нидерландыдан протестант-тоқымашыларды («The Strangers» деген атпен белгілі) ресми түрде шақырды. Олар тоқыма өндірісінің озық технологиялары мен матаның жаңа түрлерін әкелді, бұл нағыз өнеркәсіптік серпіліс тудырып, жергілікті мәдениетті байытты.
• Тоқыма өндірісінің алтын ғасыры (XVII–XVIII ғасырлар)
  Дамыған тоқыма кәсібінің арқасында қала Лондонан кейінгі патшалықтағы көлемі мен байлығы бойынша екінші орынға ие болды. Бұл кезеңде орталықтың бай сәулеттік ансамблі қалыптасты, сәнді көпес үйлері мен қоғамдық ғимараттар салынды, олардың көбісі бүгінгі күнге дейін сақталған.
• Теміржол революциясы (1845 жыл)
  Лондонмен теміржол қатынасының ашылуы логистика мен экономиканы мәңгілікке өзгертті. Бұл солтүстік фабрикалармен бәсекелестікке байланысты дәстүрлі тоқыма өндірісіне соққы болғанымен, теміржол жаңа салаларға: аяқ киім, шоколад, қыша өндірісіне және машина жасауға жол ашты.
• Қаржы және сақтандыру хабына айналуы (XX ғасыр)
  Өткен ғасырда қала өндірістен қызмет көрсету саласына сәтті қайта бағдарланды. «Norwich Union» (қазіргі Aviva-ның бір бөлігі) негізінің қалануы оны бүкіл елдегі сақтандыру және қаржылық қызметтердің жетекші орталықтарының біріне айналдырды, бұл постиндустриалды дәуірде экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етті.
• Шығыс Англия университетінің құрылуы (1963 жыл)
  Ірі университеттің пайда болуы көне қалаға жаңа тыныс берді. Бұл мыңдаған студенттерді тартып, ғылым мен өнердің дамуын ынталандырды, сонымен қатар қалаға әйгілі Сейнсбери бейнелеу өнері орталығын сыйлады, бұл оны бүкіл Ұлыбритания мақтан тұтатын мәдени картадағы маңызды нүктеге айналдырды.
• «Миллениум» жобасы және Форумның ашылуы (2001 жыл)
  Өртеніп кеткен кітапхананың орнына ультразаманауи «Форум» ғимаратының салынуы қаланың XXI ғасырға қадам басқандығының символы болды. Бұл қала құрылысы шешімі кітапхананы, медиа-орталықты және туристік қызметтерді біріктіретін жаңа қоғамдық кеңістік құрып, заманауи сәулетті тарихи контекстке үйлесімді түрде енгізді.

Норвичтің сәулеттік келбеті: ғасырлар бойғы саяхат

Норвич сәулеті — бұл оның бай тарихының тірі картасы. Қаланы аралай отырып, бірнеше қадамда-ақ нормандық жаулап алушылар дәуірінен викториялық Англияға, содан кейін заманауи дизайн әлеміне өтуге болады. Әрбір стиль мұнда өзінің ерекше ізін қалдырып, қайталанбас және үйлесімді қала пейзажын қалыптастырды.

Нормандық роман стилі және готика (XI–XV ғғ.)

Норвичтің сәулеттік айбынының негізі нормандық жаулап алудан кейін көп ұзамай қаланды. Бұл кезең қалаға оның екі басты символын сыйлады:

• Норидж соборы: 1096 жылы негізі қаланған собор Еуропадағы нормандық (романдық) сәулет өнерінің ең таңдаулы үлгілерінің бірі болып табылады. Ол массивті дөңгелек аркаларымен, қатаң сызықтарымен және қала көжиегінде басымдыққа ие әсерлі шпилімен ерекшеленеді.
• Норидж қамалы: Корольдік резиденция және қорғаныс құрылысы ретінде салынған қамал классикалық нормандық бекініс болып табылады. Бастапқыда бұл жаңа биліктің қуатын көрсететін жасанды төбедегі қуатты тас құрылыс болған.

Бұған қоса, ортағасырлық Норвичте готикалық стильде көптеген приходтық шіркеулер салынған, соның арқасында қала осы күнге дейін Англиядағы ортағасырлық ғибадатханалардың ең жоғары шоғырлануымен мақтана алады. Әйгілі Элм-Хилл (Elm Hill) сияқты тар тас төселген көшелер сол дәуірдің атмосферасын тамаша сақтап қалған.

Ренессанс және Тюдор стилі (XVI–XVII ғғ.)

Жүн саудасынан келген байлық осы кезеңдегі сәулет өнерінде де көрініс тапты. Қалада көбінесе ағаш пен кірпіш қолданылған, өзіне тән тюдорлық стильде салынған көпестердің сәнді үйлері пайда болды. Жарқын мысалы — сол кездегі ауқатты қала тұрғындарының тұрмысын айқын көрсететін Strangers' Hall үй-музейі.

Георгиандық және Викториялық дәуірлер (XVIII–XIX ғғ.)

XVIII ғасырда сәулет өнерінде Англияда георгиандық стиль ретінде белгілі классицизм басым болды. Оған симметрия, талғампаздық және формалардың қатаңдығы тән. Норвичте көптеген тамаша георгиандық таунхаустар сақталған. Виктория дәуірі өзімен бірге өнеркәсіптік революция мен сәулеттегі эклектиканы ала келді. Осы уақытта 1899 жылы ашылған модерн (ар-нуво) стиліндегі ғажайып сауда пассажы — Корольдік аркада (Royal Arcade) сияқты айтулы нысандар салынды.

Модернизм және заманауи сәулет (XX–XXI ғғ.)

XX ғасыр Норвич үшін жаңа сәулеттік кезеңді ашты. Ең батыл әрі танымал жоба 1963 жылы негізі қаланған Шығыс Англия университетінің (UEA) кампусы болды. Оның брутализм стиліндегі ғимараттары жаңа дәуірдің символына айналды. Норман Фостер жобалаған Сейнсбери бейнелеу өнері орталығы — хай-тек стиліндегі сәулет өнерінің жауһары ретінде ерекше көзге түседі.

Мыңжылдықтар тоғысында Норвичтің символы The Forum болды — бұл кітапхана, BBC медиа-орталығы және туристік кеңсе орналасқан, шыны қасбетті заманауи қоғамдық ғимарат. Бұл ғимарат қаланың өзінің өткенін құрметтей отырып және болашаққа батыл қарап, қалай дамып жатқанын көрсетеді.

Норвич тарихындағы көрнекті тұлғалар

Норвич өзінің бай мәдени және тарихи мұрасымен тарихқа, әдебиетке және қоғамдық өмірге із қалдырған көптеген айтулы тұлғалардың отаны немесе қызмет еткен жері болды. Ортағасырлық мистиктерден бастап қазіргі жұлдыздарға дейін — бұл адамдар қаланың рухы мен даңқын қалыптастырды.

• Норвичтік Джулиан (шамамен 1342 – шамамен 1416) — ағылшын Орта ғасырының ең ұлы мистиктерінің бірі және Англиядағы алғашқы танымал жазушы әйел. Оның «Құдайлық махаббат аяяндары» еңбегі христиандық теология мен әдебиеттің маңызды туындысы болып саналады. Ол Норвичтегі Әулие Юлиан шіркеуінің жанында тақуа ретінде өмір сүрді және есімін де сол жерден алды.
• Роберт Кетт (шамамен 1492–1549) — 1549 жылғы әйгілі шаруалар көтерілісінің жетекшісі. Ауқатты фермер бола тұра, ол ортақ жерлерді қоршауға қарсы наразылықты басқарып, Норвичті басып алып, онда халықтық басқару орнатты. Көтеріліс басып тасталса да, Кетт тарихқа әлеуметтік әділеттілік үшін күрескер ретінде енді.
• Сэр Томас Эрпингем (шамамен 1355–1428) — Жүз жылдық соғыста аты шыққан көрнекті ағылшын рыцары және қолбасшысы. Ол 1415 жылғы әйгілі Азенкур шайқасында ағылшын армиясының негізгі қолбасшыларының бірі болып, садақшыларды басқарды. Оның есімін Шекспир «Генрих V» пьесасында мәңгілікке қалдырды. Норвичте оның құрметіне Кафедралық соборға апаратын Erpingham Gate қақпасы аталған.
• Элизабет Фрай (1780–1845) — түрме жүйесінің әйгілі реформаторы, оны жиі «түрмелер періштесі» деп атайды. Норвичте ықпалды квакерлер отбасында дүниеге келген ол өз өмірін Ұлыбритания мен Еуропа түрмелеріндегі тұтқындардың, әсіресе әйелдердің жағдайын жақсартуға арнады. Оның қызметі айтарлықтай гуманитарлық реформаларға әкелді.
• Филип Пулман (1946 жылы туған) — әлемге әйгілі жазушы. Ол өзіне көптеген беделді әдеби марапаттар мен бүкіл әлемдегі оқырмандардың мойындауын алып келген әйгілі «Қараңғы бастаулар» фэнтези трилогиясының авторы.
• Стивен Фрай (1957 жылы туған) — Ұлыбританияның ұлттық қазынасы болып саналатын көрнекті британдық актер, жазушы, комик және қоғам қайраткері. Ол Лондонда туғанымен, балалық шағы Норфолкта өтті және ол колледжде оқыған Норвичпен тығыз байланысты. Сондай-ақ Фрай ұзақ уақыт бойы «Норвич Сити» футбол клубының директорлар кеңесінің мүшесі болды.