Burton upon Trent

Қаланың бастауында

Бертон-апон-Трент тарихы тамырын тереңнен жайып, өз шығу тегін англосаксондық кезеңмен байланыстырады. Елді мекеннің атауы ежелгі ағылшын тіліндегі burh-tun сөзінен шыққан, бұл «бекіністі иелік» деп аударылады. Қаланың рухани негізі көбінесе VII ғасырда Трент өзенінің ортасындағы Андреси аралында ғибадатхананың негізін қалаған ирландиялық монах әйел Әулие Модвеннамен байланыстырылады.

Құжаттарда тіркелген негізгі тарихи оқиға — XI ғасырдың басында (шамамен 1002–1004 жж.) ақсүйек Вулфрик Споттың бенедиктиндік аббаттықтың негізін қалауы болды. Дәл осы монастырьдың айналасында болашақ қала қалыптаса бастап, қорғаныс пен мәртебеге ие болды.

Қалыптасу және даму факторлары

Бертон-апон-Тренттің шағын елді мекеннен маңызды экономикалық орталыққа айналуы географиялық және геологиялық артықшылықтардың үйлесіміне байланысты болды:

• Трент өзені: Су артериясы маңызды көлік жолы және диірмендер үшін энергия көзі ретінде қызмет етіп, сауда мен қолөнердің дамуына ықпал етті.
• Монастырлық билік: Бертон аббаттығы аймақтағы ең ірі жер иеленуші болды, саяси және экономикалық билікті шоғырландырды, бұл саудагерлер мен қоныстанушыларды қызықтырды.
• Геологиялық ерекшеліктер: Жергілікті топырақта гипс шөгінділерінің болуы суды сульфаттармен байытты. Бұл фактор кейінірек толық бағаланса да, қаланың бірегей мамандануының негізі болды.

Ертедегі экономика және мәдениет

Ертедегі Бертонның мәдени және экономикалық өмірі аббаттықтың айналасында болды. Монахтар тек кітаптарды көшіріп, шежірелер жүргізіп қана қоймай, қаланың басты индустриясы — сыра қайнатудың негізін қалады. Жергілікті судың ерекше химиялық құрамының арқасында монастырлық эль жоғары сапасымен және ұзақ сақталуымен ерекшеленді, бұл оның тіпті Стаффордшир графтығынан тыс жерлерде де танымал болуына ықпал етті.

Сусын өндірумен қатар, қала сауда торабы ретінде дамыды. Базарлар мен жәрмеңкелер өткізуге корольдік хартиялар алу Бертонға жүн, маталар және жақын маңдағы карьерлерден өндірілетін алебастрдан жасалған бұйымдарды сату орталығына айналуға мүмкіндік берді.

Хронология событий

• VII ғасыр — Ирландиялық монах әйел Модвенна Андреси аралында болашақ елді мекеннің рухани негізін қалап, капелла салады.
• 1003 жыл — Ақсүйек Вулфрик Спот бенедиктиндік аббаттықтың негізін қалайды, оның айналасында қалалық қауымдастық қалыптаса бастайды.
• 1086 жыл — Бертон «Қорқынышты сот кітабында» ауылшаруашылық жерлері мен диірмендері бар шағын, бірақ маңызды елді мекен ретінде аталады.
• 1200 жыл — Жерсіз Иоанн патша қалаға апта сайынғы базарлар мен жыл сайынғы жәрмеңкені өткізуге ресми хартия береді.
• 1545 жыл — Монастырларды тарату барысында аббаттық жерлері Пэджет отбасының иелігіне өтеді, олар қаланың одан арғы дамуын айқындай бастайды.
• 1699 жыл — Трент өзені арқылы навигация туралы актінің қабылдануы жүк кемелері үшін су жолын ашып, Балтық елдерімен сауданы ынталандырады.
• 1777 жыл — Уильям Басс Bass Brewery сыра қайнату зауытының негізін қалап, әлемдегі ең танымал сыра империяларының бірін құруға жол ашады.
• 1839 жыл — Теміржол қатынасының ашылуы Бертонды Англияның ірі қалаларымен байланыстырады және эль экспортын күрт жылдамдатады.
• 1878 жыл — Қала муниципалдық боро (municipal borough) мәртебесін алып, жергілікті өзін-өзі басқару құқықтары мен жеке мэріне ие болады.
• 1902 жыл — Әйгілі Marmite пастасын өндіру басталады, оны жасау үшін жергілікті сыра қайнату зауыттарының қосалқы өнімдері пайдаланылады.
• 1903 жыл — Қалада электрлік трамвайлар жүйесі іске қосылып, тұрғындар үшін көлік қолжетімділігі айтарлықтай жақсарады.
• 2012 жыл — Қаланың тікелей жақын маңында елдің маңызды спорт нысанына айналған Сент-Джордж Парк ұлттық футбол орталығы ашылады.

Дамудың негізгі кезеңдері

Бертон-апон-Трент эволюциясы көлік жолдарының дамуымен және индустрияландырумен тығыз байланысты. Қаланың заманауи келбеті мен экономикасын айқындаған бірнеше бетбұрысты сәттерді атап өтуге болады:

• Трент өзені арқылы навигацияның ашылуы (XVII ғасырдың соңы — XVIII ғасырдың басы).
  Арнаны тереңдету және кеңейту жұмыстары жүк кемелеріне Бертоннан Халл портына дейін жетуге мүмкіндік берді. Бұл оқиға қаланы ішкі портқа айналдырып, Балтық теңізіне экспорттық жолдар ашты. Саудагерлер эльді жаппай шығаруға және ағаш пен темірді әкелуге мүмкіндік алды, бұл болашақ гүлденудің негізін қалады.
• Трент және Мерси каналының құрылысы (1777 жыл).
  Жасанды су артериясының пайда болуы Бертонды батыс жағалаумен және Мидлендстің өнеркәсіптік орталықтарымен байланыстырды. Бұл сыра қайнату зауыттары үшін көмірдің және басқа өндірістер үшін шикізаттың тұрақты жеткізілуін қамтамасыз етіп, паровоздар дәуірі басталғанға дейін логистиканы айтарлықтай арзандатты.
• Теміржол революциясы (1839 жыл).
  Теміржолдың келуі экономикалық серпілістің басты катализаторы болды. Жылдам көлік Bass және Allsopp сияқты жергілікті сыра қайнатушыларға Лондон мен бүкіл Британ империясының нарығына шығуға мүмкіндік берді. Дәл осы кезеңде қызыл кірпішті зауыттарымен және ішкі теміржол желілерімен қаланың бірегей архитектуралық ландшафты қалыптасты.
• «Әлемдік сыра қайнату астанасы» (XIX ғасырдың екінші жартысы).
  Өндіріс шоғырлануы шарықтау шегіне жетті: 1880 жылға қарай қалада 30-дан астам сыра қайнату зауыты жұмыс істеп, Ұлыбританиядағы бүкіл сыраның төрттен бірін өндірді. Бұл кезең ауқымды қала құрылысымен сипатталады: жұмысшыларға арналған тұтас тұрғын үй орамдары, қоғамдық ғимараттар мен шіркеулер салынды, оларды бай сыра қайнатушы әулеттер қаржыландырды.
• Инновациялар мен әртараптандыру (XX ғасырдың басы).
  1902 жылы Marmite зауытының негізі қалануы неғұрлым күрделі экономикаға көшуді білдірді. Азық-түлік өнімдерін жасау үшін сыра ашытқысын (қосалқы өнім) пайдалану қаланың тамақ өнеркәсібін дамытудағы маңызды қадам болды, бұл тек алкоголь сатуға тәуелділікті азайтты.
• Заманауи трансформация (XX ғасырдың соңы — XXI ғасыр).
  Ауыр өнеркәсіп рөлінің төмендеуі экономиканы қайта бағдарлауға әкелді. Орталық географиялық орналасуының арқасында Бертон Ұлыбританияның маңызды логистикалық торабына айналды. Ескі өнеркәсіптік ғимараттар ревитализациядан өтіп, кеңселерге, мұражайларға және тұрғын үй лофттарына айналды, бұл заманауи жағдайларда тарихи колоритті сақтауға мүмкіндік берді.

Қаланың архитектуралық келбеті

Бертон-апон-Трент келбетін уақытпен бірге тоқтап қалған деп айтуға болмайды; бұл индустриялық революцияның тыныш монастырлық өмір салтын қуатты өндірістік орталыққа қалай айналдырғанының жарқын мысалы. Қаланың архитектуралық құрылымы ортағасырлық қирандылардың, қатаң георгиандық классицизмнің және, ең алдымен, өзіне тән қызыл кірпіштен салынған монументалды викториандық мұраның эклектикалық үйлесімі болып табылады.

Стильдер мен дәуірлердің эволюциясы

Бертонның қала құрылысының дамуы нақты кезеңдерге бөлінеді, олардың әрқайсысы қала көшелерінде өзінің бірегей ізін қалдырды:

• Орта ғасырлар (готиканың іздері): Аббаттықтың бастапқы айбынынан көп нәрсе қалмағанымен, ортағасырлық қалаулардың фрагменттері мен орталық көшелердің жоспарлануы монастырлық өткенді еске түсіреді. Осы дәуірдің басты мұрасы — шіркеудің айналасында өскен қаланың құрылымының өзі.
• Георгиан дәуірі (Классицизм): XVIII ғасырда саудагерлердің әл-ауқатының артуымен және өзен бойындағы навигацияның басталуымен қалада талғампаз ғимараттар пайда болады. Ескі аббаттықтың орнында салынған Әулие Модвенна шіркеуі бұған жарқын мысал бола алады. Ол палладиандық пен классицизмге тән ұстамдылық пен симметрияны көрсетеді.
• Викториан дәуірі (Неоготика және Индустриялық стиль): Сыра қайнатудың «алтын ғасыры» (XIX ғасыр) негізгі құрылысты қалыптастырды. Бұл — қызыл кірпіш архитектурасының уақыты: сәндік элементтері бар алып сыра қайнату зауыттары, биік түтін мұржалары және қаланың байлығын көрсетуге арналған қоғамдық ғимараттар. Азаматтық архитектурада викториандық готика басым болды.
• Модернизм және қазіргі заман: XX ғасырда қала қайта жоспарлаудан өтті. Функционалды бетон конструкциялар, сауда орталықтары (мысалы, Cooper's Square) және заманауи логистикалық кешендер пайда болды. Соңғы онжылдықтарда ескі өнеркәсіптік қоймалар тұрғын үй лофттары мен кеңселерге айналатын адаптивті қайта пайдалану бағыты белсенді дамуда.

Белгілі ғимараттар мен құрылыстар

Бертон-апон-Тренттің рухын түсіну үшін архитектуралық доминанттарға айналған негізгі нысандарға назар аударған жөн:

• Әулие Модвенна шіркеуі (St Modwen's Church): 1720-жылдары салынған бұл шіркеу ағылшын бароккосы мен классицизмінің тамаша үлгісі болып табылады. Оның биік мұнарасы қала орталығындағы маңызды визуалды бағдар ретінде қызмет етеді.
• Бертон Ратушасы (Burton Town Hall): XIX ғасырдың соңында ашылған викториандық неоготиканың керемет үлгісі. Таспен әрленген және витраждары бар қызыл кірпіштен салынған ғимарат муниципалдық мақтаныш пен индустрияландыру дәуірінің гүлденуін бейнелейді.
• Bass сыра қайнату зауытының кешені: Тарихи өндірістік корпустар, соның ішінде әйгілі су мұнарасы, өнеркәсіптік архитектураның жауһары болып табылады. Олар функционалдылығымен ерекшеленеді, бірақ сонымен бірге детальдарға бай: аркалы терезелер мен бейнелі кірпіш қалаулары.
• Ферри көпірі (Ferry Bridge): Қаланы рекреациялық аймақтармен байланыстыратын викториан дәуіріндегі бірегей жаяу жүргіншілер аспалы көпірі. Бұл инженерлік құрылыс Трент өзенінің қала өміріндегі маңыздылығын көрсетеді.
• Нарық залы (Market Hall): Ою-өрнекпен безендірілген өзіне тән қасбеті бар 1883 жылғы ғимарат. Ол қала өміріндегі сауданың маңыздылығын көрсетеді және бүгінгі күнге дейін қоғамдық белсенділіктің орталығы болып табылады.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Бертон жоспарлауының бірегей ерекшелігі — оның теміржол көлігімен тығыз байланысы болды. XIX ғасырда қала көшелерді бір деңгейде кесіп өтетін сыра қайнату зауыттарының жеке теміржол желілерінің тығыз торымен қамтылды. Рельстер баяғыда алынып тасталса да, кейбір орамдардың кең жолдары мен ерекше геометриясы әлі күнге дейін осы көлік торын еске түсіреді.

Бертон-апон-Тренттің көрнекті тұлғалары

Қала тарихы оның келбетін қалыптастырып қана қоймай, Стаффордширдің бұл бұрышын бүкіл әлемге танымал еткен адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Ортағасырлық меценаттардан бастап қазіргі заманғы кино жұлдыздарына дейін — Бертон көптеген талантты қайраткерлердің отанына және үйіне айналды.

• Вулфрик Спот (Wulfric Spot) — Қаланың негізін қалаушы (XI ғасыр)
  Бертонның жазбаша тарихының бастауында тұрған ықпалды англосаксондық ақсүйек (тэн). 1003 жылы ол бенедиктиндік аббаттықтың негізін қалау үшін өз жерлері мен қаражатын қайырымдылыққа берді. Кейіннен дәл осы монастырьдың айналасында қала өсті, ал Вулфриктің өзі жергілікті қауымдастықтың қалыптасуындағы негізгі тұлға ретінде құрметтеледі.
• Уильям Басс (William Bass) — Сыра қайнату пионері (1717–1787)
  Бертонның сыра астанасы ретіндегі әлемдік даңқының негізін қалаған кәсіпкер. 1777 жылы ол Bass Brewery сыра қайнату зауытының негізін қалады, ол уақыт өте келе әлемдегі ең танымал сауда белгілерінің біріне айналды. Оның жергілікті суды пайдаланудағы және логистиканы дамытудағы көрегендігі қаланың экономикалық даму бағытын ғасырлар бойы айқындап берді.
• Майкл Артур Басс, 1-ші барон Бертон (Michael Arthur Bass) — Меценат және саясаткер (1837–1909)
  Отбасының орасан зор байлығын қала игілігіне жұмсаған Уильям Басстың шөбересі. Парламент мүшесі және филантроп бола отырып, ол көптеген айбынды нысандардың, соның ішінде айбынды Бертон Ратушасы мен Ферри көпірінің құрылысын қаржыландырды. Оның қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына қосқан үлесі баға жетпес болып саналады.
• Уильям Кольтман (William Coltman) — Әскери қаһарман (1891–1974)
  Осы маңның тумасы, өмірінің көп бөлігін Бертонда өткізген. Кольтман Бірінші дүниежүзілік соғыста британ армиясының ең көп марапатталған қатардағы сарбазы болды, жаралыларды құтқару кезінде көрсеткен ерлігі үшін Виктория крестін және басқа да көптеген марапаттарды иеленді. Соғыстан кейін ол қалалық саябақтарда бағбан болып жұмыс істеп, қарапайым өмір сүрді.
• Джо Джексон (Joe Jackson) — Музыкант және композитор (1954 ж.т.)
  Бертон-апон-Трентте дүниеге келген танымал британдық музыкант, әнші және әндер авторы. Оның шығармашылығы жаңа толқыннан джаз бен классикаға дейінгі көптеген жанрларды қамтиды, ал «Is She Really Going Out with Him?» сияқты хиттері оған халықаралық танымалдылық пен бірнеше «Грэмми» сыйлығын алып келді.
• Пэдди Консидайн (Paddy Considine) — Актер және режиссер (1973 ж.т.)
  Бертонда туып-өскен заманауи кинематограф жұлдызы. Ол «Острые козырьки» және «Дом Дракона» сияқты фильмдер мен сериалдардағы рөлдерінің арқасында кеңінен танымал болды. Консидайн шығармашылық жобаларында жеке тәжірибесін пайдаланып, өзінің туған қаласымен байланысын жиі атап өтеді.