Bury

Негізінің қалануы және атау этимологиясы

Бери қаласының атауы ежелгі ағылшын тіліндегі «burh» немесе «burg» сөзінен шыққан, бұл «бекініс» немесе «бекіністі жер» дегенді білдіреді. Бұл елді мекеннің ежелгі тамыры бар екенін, сірә, англосаксондық кезеңге жататынын көрсетеді. Әйгілі «Қаһарлы сот кітабында» (1086 жыл) Бери жеке иелік ретінде аталмағанымен, бұл жерлер Солфордтың кең патшалық манорының құрамына кірген.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің маңызды елді мекенге айналуы географиялық және саяси факторлардың ұштасуымен байланысты болды:

• География: Қала Эруэлл өзенінің аңғарында тиімді орналасқан. Су ресурстары бастапқыда тұрмыстық қажеттіліктерді қамтамасыз етсе, кейінірек диірмендер мен алғашқы мануфактуралардың қозғаушы күшіне айналды.
• Феодалдық ықпал: Орта ғасырларда аумақтың дамуын ықпалды отбасылар басқарды. Пилкингтондар әулеті ерекше рөл атқарды. 1469 жылы сэр Томас Пилкингтон археологтар тапқан Бери қамалы (Bury Castle) деген атпен белгілі бекіністі иелік салуға патшаның рұқсатын алды.
• Сауда мәртебесі: XV ғасырдың ортасында апта сайынғы базар мен жәрмеңкелер өткізуге ресми құқық алу маңызды кезең болды. Бұл Бериді қарапайым ауылдан жергілікті сауда орталығына айналдырды.

Ертедегі экономикалық ерекшеліктер

Өнеркәсіптік революция басталғанға дейін Бери экономикасы тоқыма кәсібіне негізделген болатын. Тюдорлар дәуірінің өзінде-ақ қала жүн маталар өндірісімен танымал болды. Жергілікті тұрғындар ауыл шаруашылығын үйдегі тоқу және иірумен ұштастырды. Жүнге ерте мамандану берік іргетас қалады, соның арқасында қала кейіннен мақтаны өңдеуге тез бейімделіп, Ланкаширдің маңызды индустриялық орталығына айнала алды.

Тарихтың негізгі кезеңдері

Бери тарихы өнеркәсіптік революциямен және Ланкаширдің дамуымен тығыз байланысты. Төменде қаланың заманауи келбетін қалыптастырған негізгі оқиғалар берілген.

• 1444 жыл — Король Генрих VI апта сайынғы базар өткізу құқығын береді, бұл Бериге сауда орталығы мәртебесін ресми түрде бекітті.
• 1469 жыл — Сэр Томас Пилкингтон өзінің иелігін бекітуге патшаның рұқсатын алады, бұл Бери қамалының негізі қаланған күн болып саналады.
• 1733 жыл — Қала тумасы Джон Кей тоқыма саласындағы өнеркәсіптік революцияның катализаторы болған өнертабыс — «ұшатын шөлмекті» патенттейді.
• 1788 жыл — Чембер-холл иелігінде Ұлыбританияның болашақ премьер-министрі және заманауи полицияның негізін қалаушы сэр Роберт Пил дүниеге келеді.
• 1846 жыл — Шығыс Ланкашир теміржолы арқылы теміржол қатынасының ашылуы, қаланы аймақтың индустриялық желісімен байланыстырды.
• 1852 жыл — Базар алаңында сэр Роберт Пилдің ел алдындағы еңбегі үшін оның құрметіне ескерткіш салтанатты түрде ашылды.
• 1885 жыл — Қаланың спорттық мәдениеті мен қоғамдық өмірінің маңызды бөлігіне айналған «Бери» футбол клубы құрылды.
• 1901 жыл — Орталықтың сәулеттік көркіне айналған Бери көркемсурет галереясы мен көпшілік кітапханасының ашылуы.
• 1974 жыл — Әкімшілік реформаның нәтижесінде қала жаңадан құрылған Үлкен Манчестер графтығының құрамына енді.
• 1987 жыл — Шығыс Ланкашир теміржолы тарихи туристік желі ретінде жұмысын қайта бастады.
• 1992 жыл — Манчестер орталығымен заманауи жүйрік трамвай қатынасын қамтамасыз еткен Metrolink жүйесінің іске қосылуы.

Қаланың даму және өзгеру кезеңдері

Бери шағын базарлы елді мекеннен ірі өнеркәсіптік орталыққа, содан кейін Манчестердің заманауи жайлы маңына дейінгі ұзақ жолдан өтті. Қала дамуының негізгі белестерін оның қазіргі экономикалық және сәулеттік келбетін айқындаған бірнеше негізгі кезеңге бөлуге болады.

• Тоқыма индустрияландыруы (XVIII–XIX ғғ.). Үйдегі жүн тоқудан мақта өндіретін фабрикаларға көшу қала ландшафтын түбегейлі өзгертті. Эруэлл өзенінің бойында көпқабатты диірмендердің салынуы халық санының күрт өсуіне және урбанизацияға әкеліп, Бериді Виктория дәуіріндегі типтік «қызыл кірпіш» қаласына айналдырды.
• Қағаз өнеркәсібінің қалыптасуы. Тоқыма өнеркәсібінен бөлек, Бери қағаз өндірісінің маңызды орталығына айналды. Ірі фабрикалар халықты жұмыспен қамтамасыз етіп, экономиканы әртараптандырды, бұл қалаға мақта саласындағы дағдарыс кезеңдерінде де тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік берді.
• Көлік революциясы: Канал және теміржол. 1790-жылдары Манчестер-Болтон-Бери каналының ашылуы және кейіннен теміржол қатынасының пайда болуы көмір мен шикізатты арзан жеткізуді қамтамасыз етті. Бұл қаланың Солтүстік Англиядағы маңызды логистикалық торап мәртебесін бекітті.
• Бери базарының эволюциясы. XV ғасырда-ақ сауда жасау құқығын алған қала базары үнемі дамып отырды. XX ғасырда ол жергілікті сауда орнынан бүгінде қала орталығының басты туристік нысаны және экономикалық тірегі болып табылатын, апта сайын мыңдаған келушілерді тартатын «Әлемге әйгілі Бери базарына» (World Famous Bury Market) айналды.
• Үлкен Манчестер құрамына кіру (1974 ж.). Әкімшілік реформа қала мәртебесін өзгертіп, оны біртұтас агломерацияға біріктірді. Бұл Ланкаширдің тарихи бірегейлігін сақтау туралы даулар туғызғанымен, қызметтер мен көлікті басқаруды орталықтандыруға ықпал етті.
• Metrolink жүйесінің іске қосылуы (1992 ж.). Бұрынғы теміржол желісін жүйрік трамвай үшін пайдалану қала құрылысындағы серпіліс болды. Бұл оқиға Бериді тұрғындар Манчестер орталығына жұмысқа тез жете алатын өмір сүруге қолайлы «серік қалаға» (commuter town) айналдырды, бұл тұрғын үйге деген сұранысты арттырды.
• Орталықты регенерациялау: The Rock кешені (2010 ж.). Құны 350 миллион фунт стерлинг болатын ауқымды қайта құру жобасы қала орталығын түбегейлі жаңартты. Кинотеатры, дүкендері және тұрғын апартаменттері бар жаңа сауда және ойын-сауық кварталының пайда болуы қалалық ортаға жаңа тыныс беріп, заманауи брендтерді тартты.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Бери сәулеті — бұл ортағасырлық сауда елді мекенінің қуатты индустриялық орталыққа, содан кейін заманауи қалаға айналуының көрнекі шежіресі. Қаланың қала құрылысы матасы Виктория дәуіріндегі фабрикалардың қызыл кірпішінен, қоғамдық ғимараттардың монументалды тасынан және заманауи сауда кешендерінің шынысынан өрілген.

Виктория дәуірі (XIX ғасыр): Индустриялық готика және классицизм

Өнеркәсіптік революция кезеңі қаланың келбетін айқындаушы болды. Дәл осы уақытта орталықтың көп бөлігі салынды және жұмысшыларға арналған тұрғын кварталдар қалыптасты.

• Стиль: Өнеркәсіптік сәулет және неоготика.
• Сипатты белгілері: Жергілікті қызыл кірпіш пен құмтасты жаппай пайдалану. Фабрика мұржалары мен диірмендердің көпқабатты корпустары көкжиекте үстемдік етіп, қатал, бірақ айбынды ырғақ тудырды.
• Көрнекті нысандар:
  • Мәриям Ана приход шіркеуі (Bury Parish Church): 1876 жылы қайта салынған ол неоготиканың жарқын үлгісі болып табылады. Шіркеудің шпилі орталықтың маңызды визуалды доминанты қызметін атқарады.
  • Болтон-стрит вокзалы: Сақталып қалған станция ғимараты функционалдылықты шойын мен кірпіштен жасалған сәндік элементтермен үйлестіре отырып, Виктория дәуіріндегі көліктің инженерлік эстетикасын бейнелейді.

Эдуард кезеңі (XX ғасырдың басы): Барокко және азаматтық мақтаныш

Экономикалық өрлеудің шыңында қала сәнді қоғамдық ғимараттар салу арқылы байлығын көрсетуге тырысты. Бұл уақыттағы сәулет салтанаттылығымен және бөлшектерге назар аударуымен ерекшеленеді.

• Стиль: Эдуардтық барокко және неоклассицизм.
• Сипатты белгілері: Қаланың мәртебесін атап өтуге арналған ақшыл тасты, бағандарды, күмбездерді және бай қасбеттік декорды пайдалану.
• Көрнекті нысан: Бери көркемсурет мұражайы мен кітапханасы (Bury Art Museum): 1901 жылы салынған бұл ғимарат қаланың сәулеттік інжу-маржаны болып саналады. Оның колоннадасы мен мүсіндік элементтері бар айбынды кіреберісі утилитарлық өнеркәсіптік құрылыстармен анық қарама-қайшылық тудырады.

XX ғасырдың ортасы — Бүгінгі күн: Модернизм және регенерация

Соғыстан кейінгі кезең функционализмді әкелді, ал XXI ғасырдың басы жайлы қоғамдық кеңістіктер құруға бағытталған қалалық ортаның ауқымды регенерациясымен ерекшеленді.

• Стиль: Модернизм, брутализм (ішінара жоғалған), постмодернизм.
• Сипатты белгілері: 1950-70 жылдары қатаң геометриялық пішіндегі әкімшілік ғимараттар пайда болды. Заманауи кезең материалдардың (шыны, болат, қаптама панельдері) араласуымен және тарихи өнеркәсіптік аймақтарды тұрғын үй мен демалыс орындарына қайта құрумен сипатталады.
• Көрнекті нысандар:
  • Бери ратушасы (Town Hall): 1954 жылы ашылған ол қалпына келтіру мен тұрақтылықты бейнелейтін, модернизм элементтері бар соғыстан кейінгі ұстамды классицизмнің үлгісі болып табылады.
  • The Rock кешені: Заманауи mixed-use (аралас пайдалану) қала құрылысы тұжырымдамасының мысалы. Кешен сәулеті серпінді сызықтармен және ашық жаяу жүргіншілер аймақтарымен ерекшеленіп, жаңа көлемдерді тарихи контекстке үйлесімді түрде кіріктіреді.

Беридің көрнекті тұлғалары

Қала Ұлыбританияның тарихында, мәдениетінде, ғылымында және спортында айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың отаны мен үйіне айналды. Міне, Беримен байланысты ең танымал тұлғалардың тізімі.

• Сэр Роберт Пил (1788–1850) — Мемлекеттік қайраткер және реформатор.
  Бери тумасы, Ұлыбританияның премьер-министрі қызметін екі рет атқарған. Оның басты мұрасы заманауи британдық полицияны құру болып саналады. Оның құрметіне Англияда полицейлерді әлі күнге дейін «бобби» деп атайды. Қаланың бас алаңында оған айбынды ескерткіш орнатылған.
• Джон Кей (1704–1780) — Өнертапқыш.
  Тоқыма өнеркәсібін мәңгіге өзгерткен адам. Ол ойлап тапқан «ұшатын шөлмек» тоқу процесін айтарлықтай жеделдетіп, өнеркәсіптік революцияның катализаторларының біріне айналды. Бериде оның құрметіне аталған бақтар мен оның тарихқа қосқан үлесін бейнелейтін ескерткіш бар.
• Виктория Вуд (1953–2016) — Комедиялық актриса, сценарист және режиссер.
  Британ теледидарының ең сүйікті және атақты артистерінің бірі, көптеген BAFTA сыйлықтарының иегері. Ол Бериде өскен және өзінің солтүстік тамыры туралы жиі жылы лебізбен айтатын. Қала орталығында оның құрметіне мүсін орнатылған.
• Дэнни Бойл (1956 ж.т.) — Кинорежиссер.
  Рэдклиффте (Бери әкімшілік ауданының бөлігі) дүниеге келген. «Ине үстінде» және «Тілсіз бай» («Оскар» сыйлығы) сияқты хиттерді түсірген, сондай-ақ 2012 жылғы Лондондағы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатын қойған әлемге әйгілі режиссер.
• Гари Невилл (1975 ж.т.) — Футболшы және спорт сарапшысы.
  Бериде дүниеге келген «Манчестер Юнайтед» клубы мен Англия құрамасының аңызы. Ол өзінің бүкіл кәсіби мансабын бір клубқа арнап, ең атақты ағылшын футболшыларының біріне, кейінірек сәтті тележүргізуші және бизнесменге айналды.
• Ричмал Кромптон (1890–1969) — Жазушы.
  Тентек мектеп оқушысы Уильям Браунның шытырман оқиғалары туралы «Just William» балалар кітаптарының әйгілі сериясының авторы. Кромптон Бериде дүниеге келген, онда оның әкесі жергілікті классикалық мектепте (Bury Grammar School) сабақ берген.