Barnsley

Қазіргі Оңтүстік Йоркшир графтығында орналасқан Барнсли қаласының бай тарихы бар, ол оны шағын ортағасырлық елді мекеннен маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналдырды. Оның дамуы Англияның солтүстігіндегі көптеген қалаларға тән трансформацияның айқын мысалы болып табылады.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Барнсли туралы, ол кезде 'Berneslai' деп аталған алғашқы деректі мәлімет 1086 жылға жатады және ол Норман жаулап алуынан кейін жүргізілген жерлердің ауқымды санағы — «Қаһарлы сот кітабында» (Domesday Book) кездеседі. Атауы англосаксондық тамырға ие және шамамен «Бьорн есімді адамның алаңқайы немесе шабындығы» дегенді білдіреді. XII ғасырдың өзінде Барнсли апта сайынғы базар өткізуге корольдік грамота алып, бұл оның жергілікті сауда орталығы ретіндегі мәртебесін ресми түрде бекітті.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың өсуі мен дамуы бірнеше маңызды факторларға байланысты болды:

• Сауда және базар: Ғасырлар бойы Барнсли айналасындағы ауылдық аймақтарға қызмет көрсететін және жергілікті қолөнердің дамуына ықпал ететін жанданған базар қаласы ретінде жұмыс істеді.
• Өнеркәсіптік революция: XVIII-XIX ғасырлардағы өнеркәсіптік революция қала өсуінің нақты катализаторы болды. Көмірдің бай қабаттарының ашылуы Барнслиді Ұлыбританияның көмір өнеркәсібінің маңызды орталықтарының біріне айналдырды. Көмір өндірумен қатар шыны өндірісі мен зығыр тоқу ісі де белсенді дамыды.
• Көлік қолжетімділігі: Маңызды көлік артерияларына жақын орналасуы көмір мен өнеркәсіптік тауарларды шығаруға ықпал етіп, оның экономикалық маңызын одан әрі нығайтты.

Ерте экономикалық және мәдени ерекшеліктер

Өнеркәсіптік бумға дейін Барнсли экономикасы ауыл шаруашылығы мен тоқу сияқты қолөнер төңірегіне шоғырланған болатын. Дегенмен, индустрияландыру қаланың бейнесін түбегейлі өзгертті. Кеншілік ісімен тығыз байланысты жұмысшы табының күшті мәдениеті қалыптасты. Бұл мұра, соның ішінде атақты үрмелі оркестрлер, әлі күнге дейін Барнсли болмысының маңызды бөлігі болып табылады.

Барнсли тарихындағы маңызды даталар

Барнсли тарихы — бұл қарапайым елді мекеннен индустриялық орталыққа дейінгі және одан кейінгі трансформация жолы. Төменде қаланың бейнесі мен мінезін қалыптастырған негізгі оқиғалар берілген.

• 1086 — Алғашқы жазбаша мәлімет. 'Berneslai' деп аталатын елді мекен Англияның жалпы жер санағы — «Қаһарлы сот кітабында» тіркелді.
• 1249 — Базар хартиясын алу. Понтефракт монахтары апта сайын базар өткізу құқығына ие болды, бұл Барнслидің аймақтың маңызды сауда орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты.
• 1799 — Барнсли каналының ашылуы. Каналдың Уэйкфилдке дейінгі учаскесінің құрылысы аяқталды, бұл көмір тасымалдау үшін маңызды қадам болып, өнеркәсіптік дамуға қуатты серпін берді.
• 1850 — Теміржол вокзалының ашылуы. Теміржолдың пайда болуы көлік қатынасын айтарлықтай жақсартып, өнеркәсіптің одан әрі өсуіне ықпал етті.
• 1866 — Оукс шахтасындағы апат. 12 желтоқсанда Оукс көмір шахтасында жарылыс болып, 360-тан астам кенші мен құтқарушының өмірін қиды, бұл Англия тарихындағы ең ірі өнеркәсіптік трагедиялардың бірі болды.
• 1869 — Муниципалдық боро мәртебесі. Барнсли муниципалдық боро (municipal borough) мәртебесін алды, бұл оның өсіп келе жатқан маңыздылығын тануды және өзін-өзі басқаруға үлкен құқықтар беруді білдірді.
• 1887 — «Барнсли» футбол клубының негізінің қалануы. Қаланың мәдени және әлеуметтік өмірінің маңызды бөлігіне айналған футбол клубы құрылды.
• 1912 — Англия Кубогындағы жеңіс. «Барнсли» футбол клубы Англия Кубогында тарихи жеңіске жетті, бұл бүкіл қала үшін айтулы оқиға болды.
• 1933 — Ратушаның ашылуы. 14 желтоқсанда қаланың архитектуралық символына айналған айбынды ғимарат — жаңа ратушаның (Town Hall) салтанатты ашылуы өтті.
• 1984–1985 — Шахтерлер ереуілі. Қала жалпыұлттық шахтерлер ереуілінің орталықтарының біріне айналды, бұл аймақтың әлеуметтік және экономикалық өміріне орасан зор әсер етіп, көмір дәуірінің аяқталуының басын көрсетті.
• 2013 — Experience Barnsley мұражайының ашылуы. Ратуша ғимаратында қала мен оның тұрғындарының тарихы мен мәдениетіне арналған мұражай ашылды, бұл Барнсли мұрасын сақтаудағы маңызды қадам болды.

Трансформация және даму кезеңдері

Барнсли қаласының тарихы — шағын сауда елді мекенінен ірі өнеркәсіптік орталыққа және заманауи постиндустриялық қалаға дейінгі үздіксіз эволюция жолы. Әрбір дәуір аймақтың бірегей болмысын қалыптастыра отырып, экономикасы мен сәулеттік бейнесінде өз ізін қалдырды.

• 1249 жыл: Сауда торабының қалыптасуы. Апта сайынғы базарлар мен жәрмеңкелер өткізуге корольдік хартия алу бетбұрыс кезең болды. Бұл оқиға елді мекенге ресми түрде коммерциялық орталық мәртебесін беріп, айналадан саудагерлер мен қолөнершілерді тартты және ғасырлар бойғы экономикалық өркендеудің негізін қалады.
• XVIII ғасыр: Зығыр тоқу дәуірі. Көмір дүрбелеңі басталғанға дейін қала тоқыма өнеркәсібінің орталығы ретінде танымал болды. Зығыр маталар өндірісі халық санының өсуіне және алғашқы капиталдың жиналуына ықпал етті, бұл кейінгі индустриялық серпіліс үшін қажетті базаны жасады.
• 1799 жыл: Көлік революциясы. Барнсли каналының ашылуы қаланы ұлттық су желісімен байланыстырды. Бұл қала құрылысы мен экономикалық тұрғыдан шешуші маңызға ие болды: ресурстарды жаппай шығару мүмкіндігі пайда болды, бұл қоймалар құрылысын және инвестиция ағынын ынталандырды.
• XIX ғасыр: Индустриялық урбанизация. Ең бай Barnsley Seam көмір қабатының игерілуі қаланы аймақтың энергетикалық жүрегіне айналдырды. Бұл кезеңде Ұлыбритания өнеркәсіптік бумды бастан кешті, ал қала жұмысшы орамдарымен, теміржолдармен және фабрикалармен тез толығып, ауылдық өмір салтын қалалық өмірге біржола ауыстырды.
• 1869 жыл: Муниципалдық реформа. Муниципалдық боро мәртебесінің берілуі жергілікті билікке ауқымды қала құрылысы өзгерістеріне өкілеттік берді. Азаматтық мақтанышты көрсетуге арналған сумен жабдықтау, кәріз жүйелері мен монументалды қоғамдық ғимараттардың құрылысы басталды.
• XX ғасырдың соңы: Құрылымдық қайта құру. 1980–1990 жылдардағы шахталардың жабылуы және деиндустрияландыру ауыр сынақ болды, бірақ сонымен бірге бетбұрыс нүктесіне айналды. Қала қызмет көрсету саласына, цифрлық экономикаға және мәдени туризмге қайта бағыттала отырып, өсудің жаңа драйверлерін іздеуге мәжбүр болды.
• 2000-жылдар: «Remaking Barnsley» бағдарламасы. Белгілі сәулетші Уилл Олсоптың жетекшілігімен қаланы регенерациялаудың амбициялық жобасының іске қосылуы. Бағдарлама орталықты модернизациялауға, жаңа қоғамдық кеңістіктер құруға және қалалық ортаның визуалды қабылдануын өзгертуге бағытталды.
• 2021 жыл: The Glass Works ашылуы. Қала орталығындағы ауқымды сауда-ойын-сауық кешені құрылысының аяқталуы заманауи шындыққа сәтті бейімделудің символы болды. Жоба тарихи мұраны (базарды) заманауи архитектурамен, кітапханамен және демалыс аймақтарымен біріктіріп, қала орталығына жаңа тыныс берді.

Барнслидің архитектуралық бейнесі — ортағасырлық базар қаласынан өнеркәсіптік орталыққа және заманауи постиндустриялық кеңістікке дейінгі оның тарихының айқын шежіресі. Әр кезең қала құрылысының құрылымында өз ізін қалдырып, стильдердің эклектикалық, бірақ үйлесімді үйлесімін жасады.

Орта ғасырлар және ерте даму

Ең ерте заманнан бері сақталған ғимараттар аз, бірақ сол дәуірдің әсері тарихи орталықтың жоспарлануынан байқалады. Бұл кезеңнің негізгі архитектуралық ескерткіші — Әулие Мария шіркеуі (St Mary's Church). Шіркеудің басым бөлігі XIX ғасырда қайта салынғанымен, оның мұнарасы шамамен 1400 жылға жататын Перпендикуляр готикалық стилінің элементтерін сақтап қалған. Бұл қаладағы ең ежелгі сақталған құрылыс болып табылады және оның ортағасырлық тамырын еске түсіреді.

Виктория дәуірі және өнеркәсіптік өрлеу

Өнеркәсіптік революция Барнслиді түбегейлі өзгертті, бұл Виктория архитектурасының басымдығынан көрінеді. Қала қызыл кірпіштен салынған функционалды ғимараттармен: жұмысшыларға арналған террасалы үйлер қатарымен, фабрикалармен және қоймалармен толтырылды. Сонымен қатар, анағұрлым айбынды қоғамдық ғимараттар да бой көтерді. Бұл кезеңдегі көптеген ғимараттар мәнерлі карниздері мен аркалы терезелерімен ерекшеленетін итальяндық стильде орындалған. Бұл стиль өз мәртебесін бекітуге ұмтылған қаланың өсіп келе жатқан әл-ауқаты мен амбициясын көрсетті.

XX ғасырдың басы: классицизм және азаматтық мақтаныш

Барнсли орталығының бейнесін қалыптастырған ең көрнекті ғимарат 1933 жылы ашылған Ратуша (Town Hall) болды. Портленд тасынан салынған бұл айбынды құрылыс соғыс аралық кезеңдегі классикалық стильдің жарқын үлгісі болып табылады. Оның коринфтік бағандары бар монументалды портигі мен биік сағат мұнарасы сол кездегі экономикалық қиындықтарға қарамастан, қаланың азаматтық мақтанышы мен өз болашағына деген сенімін бейнеледі.

Соғыстан кейінгі модернизм және заманауи регенерация

XX ғасырдың екінші жартысында, көптеген өнеркәсіптік қалалардағыдай, Барнслиде де көбінесе орталықты қайта жоспарлау жобаларымен байланысты модернистік және функционалды архитектура үлгілері пайда болды. Дегенмен, XXI ғасырдағы ең маңызды архитектуралық өзгеріс The Glass Works жобасы болды. 2020-жылдардың басында ашылған бұл ауқымды кешен заманауи архитектураның үлгісі болып табылады. Оның шынының молдығымен, ашық қоғамдық кеңістіктерімен және айқын сызықтарымен ерекшеленетін дизайны тарихи құрылыстармен қарама-қайшылық тудырады және Барнслидің саудаға, демалыс пен мәдениетке бағытталған жаңа, постиндустриялық экономикаға көшуін бейнелейді.

Барнслидің көрнекті тұлғалары

Барнсли қаласы мен оның төңірегі тарихта, мәдениет пен спортта айтарлықтай із қалдырған көптеген көрнекті тұлғалардың отаны немесе қалыптасу орны болды.

Джозеф Локк (1805–1860)

• Рөлі: Инженер-құрылысшы, теміржол құрылысының пионері.
• Маңыздылығы: Барнслиде өскен Локк Ұлыбританиядағы өнеркәсіптік революцияның негізгі тұлғаларының бірі болды. Ол бүкіл елде және Еуропада көптеген теміржол желілерін, соның ішінде атақты Ливерпуль — Манчестер желісін жобалап салды. Барнслиде оның құрметіне Локк-парк аталған, онда оның ескерткіші орнатылған.

Хадсон Тейлор (1832–1905)

• Рөлі: Протестант миссионері, «Ішкі Қытай миссиясының» негізін қалаушы.
• Маңыздылығы: Барнсли тумасы Тейлор XIX ғасырдағы христиандық миссиялар тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Ол Қытайда 50 жылдан астам уақыт өткізіп, 800-ден астам миссионерді тартқан және елдің мәдени және діни ландшафтына орасан зор әсер еткен ұйымның негізін қалады. Барнслиде «Хадсон Тейлор соқпағы» туристік маршруты бар.

Дороти Хайман (1941 ж.т.)

• Рөлі: Жеңіл атлет, спринтер.
• Маңыздылығы: Барнслиге жақын жердегі Кадвортта өскен Хайман — британдық ең атақты жеңіл атлеттердің бірі. Ол Рим (1960) және Токио (1964) ойындарында үш олимпиадалық медаль (күміс және екі қола), сондай-ақ Достастық ойындарында және Еуропа чемпионатында алтын жеңіп алды. Барнслидегі спорт орталығы оның құрметіне аталған.

Артур Скаргилл (1938 ж.т.)

• Рөлі: Кәсіподақ жетекшісі.
• Маңыздылығы: Скаргилл 1982 жылдан 2002 жылға дейін Ұлттық кеншілер одағының (NUM) президенті және XX ғасырдағы британдық саясаттағы ең танымал және қайшылықты тұлғалардың бірі болды. Ол NUM штаб-пәтері орналасқан Барнсли эпицентрі болған 1984–1985 жылдардағы атақты шахтерлер ереуілі кезінде кәсіподақты басқарды.

Джоанн Харрис (1964 ж.т.)

• Рөлі: Жазушы.
• Маңыздылығы: Экрандалған және «Оскар» сыйлығына ұсынылған әлемдік бестселлер «Шоколадтың» авторы. Барнслиде оқытушылар отбасында дүниеге келген, бұл оның кейбір туындыларында көрініс тапқан. Харрис жиырмадан астам романның авторы және көптеген әдеби марапаттардың иегері.

Кейт Расби (1973 ж.т.)

• Рөлі: Фолк-әнші, әндер авторы.
• Маңыздылығы: «Барнсли бұлбұлы» (Barnsley Nightingale) ретінде танымал Расби Ұлыбританияның қазіргі фолк-сахнасындағы ең құрметті және танымал орындаушылардың бірі болып табылады. Ол Барнслидегі музыкалық отбасында дүниеге келген және өз мансабында Mercury Prize-ды қоса алғанда, беделді музыкалық сыйлықтарға бірнеше рет ұсынылған.

Джон Стоунз (1994 ж.т.)

• Рөлі: Кәсіби футболшы.
• Маңыздылығы: Англияның жетекші қорғаушыларының бірі, «Манчестер Сити» клубы мен ұлттық құраманың ойыншысы. Стоунз — «Барнсли» футбол академиясының тәрбиеленушісі және кәсіби мансабын туған клубында бастаған. Ол Англия Премьер-лигасын және УЕФА Чемпиондар лигасын бірнеше рет жеңіп алды.