Sarnen

Бастауы және алғашқы деректер

Қазіргі Сарнен аумағы өте ерте заманнан бері қоныстанған. Археологиялық олжалар бұл аймақта тас және қола дәуірлерінде адамдардың болғанын айғақтайды. Дегенмен, қаланың ресми тарихы ерте Орта ғасырлардан басталады.

• Алғашқы жазбалар: Жазбаша дереккөздерде бұл қоныс алғаш рет IX ғасырда (шамамен 825–840 жылдары) Sarnon деген атпен аталады.
• Мәртебесі: Бастапқыда бұл Сарнер-Аа өзенінің аңғарында орналасқандықтан біртіндеп маңызы арта түскен шағын қоныс болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Сарненнің Обвальден кантонының маңызды әкімшілік орталығына айналуы географиялық және саяси себептердің үйлесуіне байланысты болды:

• Стратегиялық география: Қала көркем Зарнен көлінің (Sarnersee) жағасында орналасқан, бұл су ресурстарына және балық аулауға мүмкіндік берді. Орталық Швейцарияны Берн тауларымен байланыстыратын сауда жолдары өткен Брюниг асуына жақындығы да маңызды рөл атқарды.
• Саяси билік: Орта ғасырларда Сарнен ландфогтардың (басқарушылардың) тұрағы болды. Мұнда Швейцария Одағы құрылғанға дейін Габсбург өкілдерінің резиденциясы қызметін атқарған Ланденберг қамалы орналасты.
• Әкімшілік орталық: Уақыт өте келе Сарнен Обвальден жартылай кантонының астанасы мәртебесін бекітіп, жергілікті қауымдастықтардың (Ландсгемайне) өтетін орнына айналды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі Сарненнің экономикасы мен мәдениеті альпілік ландшафт пен шаруалар дәстүрлерінің ықпалымен қалыптасты.

• Шаруашылық: Өмірдің негізі ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық аулау болды. Асу арқылы өтетін транзиттік сауда да жергілікті тұрғындарға табыс әкелді.
• Тарихи мұра: Дәл осы жерде XV ғасырда жасалған әйгілі «Сарненнің ақ кітабы» (Weisses Buch von Sarnen) сақтаулы. Бұл қолжазбада Швейцария Конфедерациясының қалыптасуы туралы алғашқы жазбалардың бірі және Вильгельм Телль туралы аңыз бар, бұл қаланың ұлттық жадыны сақтаудағы маңызды рөлін көрсетеді.

Негізгі тарихи кезеңдер

• IX ғасыр — Гроссмюнстер құжаттарында алғаш рет Сарнон деп аталатын қоныс туралы айтылады.
• XIII ғасырдың басы — Габсбург фогттарының резиденциясы болған Ланденберг қамалының құрылысы.
• 1291 жыл — Орталығы Сарнен болып табылатын Обвальден аймағы Швейцария Конфедерациясының негізін қалаушы үш кантонның біріне айналады.
• 1418 жыл — Қаланың әкімшілік мәртебесін бекіткен алғашқы ратуша ғимаратының тұрғызылуы.
• 1468 жыл — Ірі өрт ағаш құрылыстардың көп бөлігін жойып жібереді, бұл көшелерді қайта жоспарлауға әкеледі.
• Шамамен 1470 жыл — Қала хатшысы Ганс Шрибер Вильгельм Телль тарихы жазылған әйгілі «Сарненнің ақ кітабын» құрастырады.
• 1642 жыл — Аймақтың рухани өмірінде маңызды рөл атқарған капуциндер монастырының негізі қаланды.
• 1729–1732 жылдар — Барокко стиліндегі айбынды Әулие Петр мен Павел приходтық шіркеуінің құрылысы.
• 1798 жыл — Наполеон соғыстары кезінде француз әскерлерінің басып алуы және Гельветикалық республиканың құрамына енуі.
• 1889 жыл — Люцерн және Интерлакенмен сенімді байланысты қамтамасыз еткен Брюнигбан теміржол желісінің ашылуы.
• 1964 жыл — Магнитудасы 5,3 болатын жер сілкінісі ғимараттардың зақымдануына әкеліп, аймақтың сейсмикалық белсенділігін еске салды.
• 2005 жыл — Жойқын су тасқыны тарихи орталыққа үлкен зиян келтіреді, содан кейін су тасқынынан қорғау жүйесі жаңартылды.

Даму мен қайта құрудың негізгі кезеңдері

Сарнен тарихы — бұл көл жағасындағы шағын қоныстан кантонның әкімшілік және экономикалық орталығына дейінгі жол. Келесі кезеңдер қаланың қазіргі бейнесін қалыптастыруда шешуші рөл атқарды:

• Саяси шоғырлану (XV ғасыр). 1468 жылғы жойқын өрттен кейін қала қалпына келтіріліп қана қоймай, қайта жоспарланды. Тас әкімшілік ғимараттардың құрылысы Сарненнің бүкіл аймақ үшін маңызды шешімдер қабылданатын Обвальден астанасы мәртебесін біржола бекітті.
• Барокконың сәулеттік гүлденуі (XVIII ғасыр). Әулие Петр мен Павел приходтық шіркеуінің (1729–1732) тұрғызылуы қала құрылысының басты нысанына айналды. Бұл кезең мәдени өрлеуді білдірді және қала орталығына бүгінгі күнге дейін сақталған айбынды көрініс берді.
• Білім беру орталығының қалыптасуы (1841 жыл). Муриден келген бенедикттіктердің колледжді (қазіргі кантональды мектеп) ашуы Сарненді аймақтың интеллектуалды хабына айналдырды. Бұл оқиға жергілікті мамандарды даярлау және халықтың мәдени дамуы үшін ұзақ мерзімді маңызға ие болды.
• Көлік революциясы (1889 жыл). Брюнигбан теміржол желісінің іске қосылуы қаланы географиялық оқшауланудан шығарды. Люцерн және Интерлакенмен сенімді байланыстың пайда болуы саудаға қуатты серпін берді және аймақты алғашқы туристер үшін ашты.
• Электрлендіру және индустрияландыру (XX ғасырдың басы). Жергілікті өзендердің гидроэнергетикалық әлеуетін пайдалану өнеркәсіпті дамытуға мүмкіндік берді. Тек аграрлық экономикадан өндіріске көшу жаңа жұмыс орындарын ашты және қалаға бизнесті тартты.
• Инфрақұрылымдық қорғаныс (XXI ғасыр). 2005 жылғы апатты су тасқынынан кейін бұру туннелін салу бойынша ауқымды жоба іске асырылды (2014 жылы ашылды). Бұл инженерлік құрылыс тарихи орталықтың қауіпсіздігіне және қаланың бизнес үшін инвестициялық тартымдылығына кепілдік берді.

Сәулеттік келбеті және қала құрылысы

Сарнен сәулеті ортағасырлық мұраның, сәнді барокконың және дәстүрлі альпілік сәулет өнерінің үйлесімді тоғысуы болып табылады. Қала кантонның әкімшілік астанасы мәртебесіне қарамастан, жайлы атмосферасын сақтай отырып, тарихи орталықтың айналасында дамыды.

Тарихи стильдер мен дәуірлер

• Орта ғасырлар (XIII–XV ғғ.): Қала құрылысының ең алғашқы іздері бекіністермен байланысты. Сол дәуірдің басты нысаны Ланденберг қамалы болды. Бүгінде одан тарихи түрде халық жиналыстары (Ландсгемайне) өткен терраса және оның қатал қорғаныс өткенін еске түсіретін жекелеген фрагменттері сақталған. Бұл уақыттың символы — бекініс құрылыстарының бір бөлігі және архив қызметін атқарған массивті тас ғимарат Хексентурм (Мыстандар мұнарасы).
• Барокко (XVIII ғасыр): Бұл стиль Сарненнің «салтанатты бейнесін» айқындады. Тұрақтылық кезеңі католик шіркеуінің ықпалын көрсететін айбынды ғимараттарды тұрғызуға мүмкіндік берді. Басты жауһар — Әулие Петр мен Павел приходтық шіркеуі (Pfarrkirche St. Peter und Paul). Оның бай интерьері, алтарьлары және өзіне тән егіз мұнаралары оны Орталық Швейцариядағы ең маңызды барокко ескерткіштерінің біріне айналдырады.
• Дәстүрлі альпілік сәулет өнері: Тарихи орталықтың және оның төңірегіндегі тұрғын үйлер Обвальден аймағына тән стильдегі үйлермен ерекшеленеді. Бұл — кең екі жақты шатыры мен қашалып жасалған қасбеттері бар ағаш және тас-ағаш құрылыстар. Оның жарқын мысалы — өткен ғасырлардың тұрмысы мен құрылыс дәстүрлерін айқын көрсететін тарихи Grundacherhaus үйі (қазіргі мұражай).

Қазіргі заманғы даму және инфрақұрылым

XX және XXI ғасырларда Сарнен алқаптың көрнекі үйлесімін бұзбауға тырысып, тарихи ландшафтқа жаңа нысандарды ұқыпты енгізе отырып дамуын жалғастырды.

• Классицизм және историзм (XIX ғасыр): Әкімшілік мақсаттағы ғимараттар, соның ішінде Ратуша, мемлекеттік мекемелердің қаталдығы мен маңыздылығын баса көрсететін классицизм элементтерін ежелгі негіздермен ұштастыра отырып, өзгерістерге ұшырады.
• Модернизация және функционализм: Қаланың үстінен бой көтерген Кантональды мектеп кешені (Kollegium Sarnen) — XIX ғасырдағы монастырь құрылыстарынан қазіргі заманғы оқу корпустарына дейін дамыған сәулеттік ансамбль.
• Қазіргі заманғы урбанистика: Қала құрылысының маңызды кезеңі су тасқынынан қорғау жүйесін құру болды. 2005 жылдан кейінгі жағалаулар мен көпірлерді реконструкциялау жағалау аймағына заманауи және күтілген түр беріп, Зарнен көлінің жанында ландшафттық дизайн инженерлік функционалдылықпен ұштасатын жайлы серуендеу кеңістіктерін құрды.

Көрнекті тарихи және қазіргі тұлғалар

Сарнен Обвальденнің тарихи орталығы ретінде саясатта, ғылымда, өнерде және спортта із қалдырған көптеген адамдардың туған жері және қызмет еткен орны болды.

• Ганс Шрибер (Hans Schriber) (шамамен 1436–1478)
  Мемлекеттік хатшы (Landschreiber), жылнамашы
  Швейцария мемлекеттілігі тарихындағы басты тұлға. Сарненде хатшы бола жүріп, ол әйгілі «Сарненнің ақ кітабын» (Weisses Buch von Sarnen) жасады. Бұл қолжазбада Вильгельм Телль туралы аңыздың және Рютли антының сақталған ең көне жазбасы бар, ол Швейцарияның ұлттық мифінің негізі болып табылады.
• Марквард Имфельд (Marquard Imfeld) (шамамен 1525–1591)
  Саясаткер, дипломат, ландамман
  Ғасырлар бойы аймақ саясатына ықпал еткен құдіретті Имфельдтер патрициандық әулетінің жарқын өкілі. Обвальденнің ландамманы (үкімет басшысы) қызметін бірнеше рет атқарды және Францияда маңызды дипломатиялық миссияларды орындады, ол үшін рыцарь атағына ие болды.
• Ксавер Имфельд (Xaver Imfeld) (1853–1909)
  Инженер-топограф, картограф, альпинист
  Сарненде туған, өзінің бірегей рельефтік карталары мен Альпі панорамалары арқылы әлемдік танымалдылыққа ие болған. Юнгфрауға баратын теміржолды қоса алғанда, инженерлік жауһарларды жобалауға қатысты. Оның жұмыстары XIX ғасырдағы швейцариялық картография өнерінің шыңы болып саналады.
• Розали Кюхлер-Минг (Rosalie Küchler-Ming) (1882–1946)
  Жазушы
  Өз шығармашылығын туған өлкесінің тарихы мен дәстүрлеріне арнаған танымал әдебиетші. Обвальденнің мәдени бірегейлігі мен фольклорын сақтауға ықпал еткен тарихи романдардың авторы.
• Герман Фангер (Herman Fanger) (1895–1971)
  Өнертапқыш, инженер
  Сарненде дүниеге келген аудиотехника пионері. АҚШ-қа қоныс аударғаннан кейін коаксиалды динамиктің конструкциясын жасап, патенттеді, бұл сапалы дыбыс шығару (Hi-Fi) тарихындағы маңызды кезең болды.
• Йонас Омлин (Jonas Omlin) (1994 ж.т.)
  Футболшы (қақпашы)
  Сарненде туған халықаралық деңгейдегі қазіргі заманғы спортшы. Швейцария ұлттық құрамасының қақпашысы және Германия Бундеслигасының «Боруссия» (Мёнхенгладбах) клубының капитаны.
• Виола Каллигарис (Viola Calligaris) (1996 ж.т.)
  Футболшы
  Қалада туған, Швейцария әйелдер ұлттық құрамасының маңызды ойыншысына айналды. «Атлетико Мадрид», «ПСЖ» және «Ювентус» сияқты жетекші еуропалық клубтарда ойнап, Сарненді халықаралық аренада танымал етті.