Buchs

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Елді мекеннің тарихи тамыры ерте орта ғасырларға барады. Бұл жер алғаш рет құжаттарда 765 жылы епископ Теллоның өсиетінде de Pogio деген латынша атаумен аталады. Buchs (Букс) қазіргі атауы жылнамаларда кейінірек, шамамен 1213 жылдан бастап кездесе бастайды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің маңызды елді мекенге айналуы географиялық және саяси себептердің ұштасуына байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала стратегиялық маңызды Рейн аңғарында орналасқан. Өзенге жақындығы оны өткел үшін және көршілермен, атап айтқанда қазіргі Лихтенштейн аумағымен өзара әрекеттесу үшін табиғи пунктке айналдырды.
• Саяси тарихы: Алғашқыда Букс Верденберг графтығының бөлігі болды. 1517 жыл маңызды бетбұрыс кезеңі болды, сол кезде графтық Гларус кантонының басқаруына өтті. Бұл сыртқы басқару кезеңі 1798 жылға дейін созылды және қаланың әкімшілік құрылымына айтарлықтай әсер етті.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Индустриялық дәуір келгенге дейін Букс экономикасы негізінен аграрлық сипатта болды. Тұрғындар аңғардың құнарлы жерлерін егіншілік пен мал шаруашылығы үшін пайдаланды, бірақ үнемі Рейн тарапынан болатын су тасқыны қаупіне тап болып отырды. Ертедегі экономиканың маңызды элементі өзен арқылы өтетін өткел болды, ол жергілікті сауданың дамуына ықпал етті және қаланың болашақта ірі шекаралық және көлік торабы ретіндегі рөліне негіз қалады.

Букс тарихының негізгі белестері

• 765 жыл — Епископ Теллоның өсиетінде елді мекеннің de Pogio («биіктікте») деген латынша атаумен алғашқы деректік аталуы.
• 1213 жыл — Тарихи шежірелерде алғаш рет қазіргі Букс атауы кездеседі; бұл уақытта елді мекен Верденберг графтарының иелігінде болады.
• 1517 жыл — Буксты қоса алғанда, Верденберг графтығын Гларус кантоны сатып алып, ол үш ғасырға жуық уақытқа оның әкімшілік басқаруына өтеді.
• 1526 жыл — Аймақта Реформация ресми түрде жүргізіліп, жергілікті тұрғындардың діни өмірін түбегейлі өзгертеді.
• 1798 жыл — Гельветикалық республика дәуірінде қала Гларус билігінен босатылып, уақытша Линт кантонының құрамына кіреді.
• 1803 жыл — Букс жаңадан құрылған Санкт-Галлен кантонының бөлігіне айналады, оның құрамында осы күнге дейін қалып отыр.
• 1839 жыл — Ауыл орталығындағы ауқымды өрт 66 ғимаратты жойып жібереді, бұл көшелерді қайта жоспарлауға және сәулеттік келбеттің жаңаруына әкеледі.
• 1858 жыл — Роршах–Кур желісіндегі теміржол станциясының ашылуы елді мекеннің көлік торабына айналуының бастауын білдіреді.
• 1872 жыл — Австрияның Фельдкирх қаласымен теміржол қатынасының іске қосылуы Буксты Швейцарияның шығысындағы маңызды шекаралық станцияға айналдырады.
• 1970 жыл — Қаланың білім беру және зерттеу орталығы ретінде дамуына негіз қалаған Жаңа техникалық колледждің (NTB) негізі қалануы.
• 1975 жыл — Көршілес Лихтенштейнмен байланысты нығайтқан Рейн арқылы өтетін заманауи автокөлік көпірінің пайдалануға берілуі.
• 2002 жыл — Букс ресми түрде қала (Stadt) мәртебесін алып, Верденберг аймағының экономикалық орталығы ретіндегі рөлін растайды.

Даму және трансформация кезеңдері

Букс тарихы — өткелдегі қарапайым ауылдан Шығыс Швейцарияның динамикалық қалалық орталығына дейінгі жол. Міне, қаланың заманауи келбетін айқындаған негізгі сәттер:

• Теміржол революциясы (XIX ғасырдың ортасы): 1858 жылы швейцариялық желіге қосылу және 1872 жылы Австрияға бағытталған желінің іске қосылуы өсудің басты катализаторлары болды. Букс стратегиялық шекаралық станцияға айналды, бұл сауданы, кеден қызметтерін және логистикалық компанияларды тартып, елді мекен экономикасын мәңгілікке өзгертті.
• Рейнді бағындыру (XIX–XX ғасырлар): Өзен арнасын түзету және нығайту бойынша ауқымды инженерлік жұмыстар (Rheinregulierung) шешуші қала құрылыстық маңызға ие болды. Бұл аңғарды жойқын су тасқындарынан қорғады және бұрын жарамсыз деп саналған жерлерде құрылыс аумағын кеңейтуге мүмкіндік берді.
• Өрттен кейінгі урбанизация (1839 жыл): Бұл оқиға қайғылы болғанымен, ірі өрттен кейін қалпына келтіру орталықты қайта жоспарлауға мүмкіндік берді. Бейберекет ауылдық құрылыстар неғұрлым реттелген көшелермен алмасып, одан әрі сәулеттік дамудың бағытын айқындап берді.
• Білім беру хабына айналуы (1970 жыл): Neu-Technikum Buchs (бүгінде OST Шығыс Швейцария қолданбалы ғылымдар университетінің бөлігі) ашылуы маңызды мәдени және әлеуметтік белес болды. Жоғары оқу орнының пайда болуы жастар мен жоғары білікті мамандарды тартып, қаланы аймақтың инновациялық орталығына айналдырды.
• Сауда кластерінің дамуы (XX ғасырдың соңы): Лихтенштейнге жақындығының және қолайлы көліктік қатынасының арқасында Букс Верденберг аймағының басты сауда алаңы ретінде қалыптасты. Банхофштрассе көшесі екі елдің сатып алушылары үшін тартылыс орталығына айналды, бұл шағын және орта бизнесті едәуір нығайтты.
• Қаланың ресми мәртебесі (2002 жыл): «Ауыл» мәртебесінен «қала» мәртебесіне өту қол жеткізілген урбанизация деңгейінің символдық танылуы болды. Бұл оқиға Букстың Верденберг сайлау округіндегі әкімшілік және экономикалық көшбасшы рөлін бекітті.

Қала құрылысының эволюциясы: ауылдан заманауи орталыққа дейін

Букстың сәулеттік келбетін біртекті деп атау қиын. Бұл — ауыл тарихының іздері теміржол торабының функционализмімен және заманауи іскерлік құрылыстармен астасып жатқан қарама-қайшылықтар қаласы. Орталықты жоспарлауда 1839 жылғы ұлы өрт шешуші сәт болды. Оған дейін құрылыс бейберекет және негізінен ағаштан болған еді. Қаланы қалпына келтіру жаңа, неғұрлым ұтымды принциптер бойынша жүргізілді: көшелер түзетілді, ал үйлер өртке қарсы арақашықтықтарды сақтай отырып, тастан салына бастады.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Букста оның экономикалық өсу кезеңдерін көрсететін бірнеше негізгі сәулеттік қабаттарды байқауға болады:

• Кешіккен классицизм және Бидермайер (XIX ғасырдың ортасы):

  Өрттен кейін бірден салынған ғимараттар ұстамдылығымен және қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Бұл — сол кездегі утилитарлы швейцариялық сәулетке тән, екі жақты шатыры бар және декоры аз, мықты тас үйлер. Оларды қаланың ескі бөлігінен (Обердорф ауданы) кездестіруге болады.

• Историзм және «Вокзал стилі» (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы):

  1858 жылы теміржолдың келуімен қала Рейнге қарай өсе бастады. Басты күретамыр — Банхофштрассе (Bahnhofstrasse) бойында экономикалық өрлеуді көрсететін ғимараттар пайда болды. Мұнда грюндерлік дәуірдің коммерциялық және әкімшілік құрылыстарына тән неоренессанс пен эклектика элементтері кездеседі.

• Соғыстан кейінгі модернизм (1960-жылдар):

  Халық санының белсенді өсуі мен индустрияландыру кезеңі қалаға бетон мен шыныны қолданатын батыл сәулеттік шешімдер алып келді. Жаңа дәуірдің доминанты болған католиктік шіркеу бұған жарқын мысал бола алады.

• Заманауи функционализм (XXI ғасыр):

  OST білім беру кампусының ғимараттары (бұрынғы NTB) және жаңа тұрғын үй кешендері хай-тек және минимализм стилінде орындалып, Букстың технологиялар мен білім беру орталығы ретіндегі мәртебесін айқындайды.

Көрнекті ғимараттар мен құрылыстар

Бірнеше нысан қаланың танымал сұлбасын қалыптастырады және туристердің назарына лайық:

• Иисус Жүрегі шіркеуі (Herz-Jesu-Kirche): 1960-жылдары танымал сәулетші Юстус Дахинденнің жобасы бойынша салынған бұл шіркеу брутализм мен экспрессионизмнің көрнекті үлгісі болып табылады. Оның сүйір бетон конструкциясы дәстүрлі құрылыстар фонында ерекше көзге түсіп, кристалдарды немесе тау шыңдарын еске түсіреді.
• Реформаторлық шіркеу: Орталықта орналасқан бұл шіркеу дәстүрлі сәулетті білдіреді, бірақ 1839 жылғы өрттен кейін және 1930-жылдардағы кейінгі реконструкциялардан кейін айтарлықтай өзгерістерге ұшыраған.
• Верденберг қамалы (Schloss Werdenberg): Техникалық тұрғыдан қамал мен оған іргелес ортағасырлық қалашық (Еуропадағы ағаш үйлері бар ең кішкентай қала) Грабс муниципалитетінің шекарасында орналасса да, олар Букстың үстінен көрнекі түрде еңкейіп тұр және оның тарихи ландшафтының ажырамас бөлігін құрайды. Бұл — ортағасырлық фортификациялық сәулет пен фахверктің эталоны.

Көрнекті тумалары мен тұрғындары

Букс (Санкт-Галлен) Швейцарияның ғылымында, саясатында және қоғамдық өмірінде айтарлықтай із қалдырған бірқатар адамдардың отаны мен қызмет орнына айналды. Олардың арасында беделді халықаралық сыйлықтардың лауреаттары мен жаңалықтары әлем туралы түсінікті өзгерткен зерттеушілер бар.

• Генрих Рорер (Heinrich Rohrer, 1933–2013)
  Физик, Нобель сыйлығының лауреаты
  Қаланың ең танымал тумасы. Рорер әлемдік ғылым тарихына сканирлеуші туннельдік микроскопты — ғалымдарға алғаш рет жекелеген атомдарды «көруге» мүмкіндік берген құралды ойлап тапқандардың бірі ретінде енді. Осы революциялық жетістігі үшін 1986 жылы ол физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды. Оның еңбегі нанотехнологияларды дамытуға негіз қалады.
• Симон Швенденер (Simon Schwendener, 1829–1919)
  Ботаник және университет профессоры
  Букста шаруа отбасында дүниеге келген көрнекті ғалым. Швенденер қыналардың қос табиғаты туралы жаңашыл теориясымен танымал болды, ол қыналардың саңырауқұлақтар мен балдырлардың симбиозы екенін дәлелдеді. Өз уақытында бұл гипотеза қызу пікірталастар тудырды, бірақ кейінірек биологиядағы іргелі жаңалық ретінде танылды.
• Галлус Швенденер (Gallus Schwendener, 1858–1936)
  Заңгер және саяси қайраткер
  Аймақтың саяси өміріндегі көрнекті тұлға. Заңгер ретінде ол Санкт-Галлен кантонының мүдделерін қорғай отырып, басқару мен заң шығару ісіне белсенді қатысты. Оның қызметі XIX–XX ғасырлар тоғысында Верденберг аймағындағы құқықтық және әкімшілік мәдениеттің дамуына ықпал етті.
• Кристиан Ротенбергер (Christian Rothenberger, 1868–1938)
  Педагог, судья және саясаткер
  Өмірін қоғам игілігіне арнаған жан-жақты қайраткер. Мансабын мұғалім ретінде бастап, кейіннен судья лауазымына ие болды, өзінің принципшілдігі үшін құрметке ие болды. Оның саяси саладағы жұмысы кантонның білім беру және сот жүйелерін жақсартуға бағытталды.