Laiyang

Шаньдун провинциясында орналасқан Лайян қаласының тарихы оның географиялық орналасуымен және көпғасырлық дәстүрлерімен тығыз байланысты. Қала атауы сөзбе-сөз «Лайшань тауының күн шуақты, оңтүстік жағынан» деп аударылады, бұл оның орналасу үйлесімділігін көрсетеді. Бұл аумақтағы алғашқы елді мекендер Цинь империясы дәуірінде (б.з.д. 221–206 жж.) пайда болып, аймақтың болашақ дамуының негізін қалады.

Қала өзінің қазіргі атауын X ғасырда Кейінгі Тан империясы кезінде иеленді. Атаудың өзгеруіне биліктегі императордың ата-бабаларының есімдеріндегі иероглифтерді қолдануға тыйым салатын ежелгі «есімдерге тыйым салу» дәстүрі себеп болды. Осылайша, сәйкестікті болдырмау үшін Чанъян уезі Лайян деп өзгертілді. Бұл тарихи факт ежелгі Қытай өміріне әсер еткен терең мәдени негіздерді көрсетеді.

Ғасырлар бойы Лайян Шаньдун түбегіндегі маңызды әкімшілік және ауылшаруашылық орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты. Оның құнарлы жерлерде орналасуы аграрлық сектордың гүлденуіне ықпал етті, ол бүгінде де қала экономикасы үшін шешуші рөл атқарады. XX ғасырда бірқатар әкімшілік реформалардан кейін Лайян Яньтай округінің құрамындағы маңызды қалалық уезд ретінде біржола бекітіліп, бұл оның одан әрі экономикалық өсуіне жол ашты.

Бүгінде Лайян бүкіл Қытайға «Алмұрт астанасы» ретінде танымал. Бұл даңқ оған осы жерде 400 жылдан астам уақыт бойы өсіріліп келе жатқан «Лайян Чи» бірегей шырынды алмұрт сортының арқасында келді. Ауылшаруашылық мұрасы қаланың мәдени бірегейлігінің ажырамас бөлігіне айналды. Әйгілі алмұрттардан бөлек, Лайян тамақ өнеркәсібін белсенді дамытып келеді, тіпті оның қазіргі заманғы экономикалық маңыздылығын көрсететін «Қытайдың бірінші жартылай фабрикаттар қаласы» атағын алды.

Цинь империясы (б.з.д. 221–206 жж.): Қазіргі Лайян аумағында Чанъян уезі (昌阳县) құрылды, бұл оның әкімшілік тарихының басы болды.

Кейінгі Тан империясы (X ғасыр): «Есімдерге тыйым салу» салтына байланысты, император бабасының есіміндегі иероглифті қолданбау үшін уезд атауы Лайян (莱阳县) болып өзгертілді.

Мин және Цин әулеттері (XVII ғасыр): Жергілікті әйгілі «Лайян Чи» сортты алмұрттары императорлық тарту мәртебесін алып, император сарайына жеткізіле бастады.

1950 жыл: Лайян арнайы ауданы құрылып, уезд оның құрамына маңызды әкімшілік орталық ретінде енді.

1958 жыл: Лайян арнайы ауданы Яньтай қаласымен біріктіріліп, Яньтай арнайы ауданы құрылды, бұл аймақтық байланыстарды нығайтты.

1980-жылдар: Лайянда экспортқа бағытталған тамақ өнеркәсібі пайда болып, қаланың болашақ экономикалық өсуіне негіз қаланды.

1987 жыл: Лайян уезі ресми түрде қалалық уезд болып қайта құрылды, бұл оның өсіп келе жатқан маңызы мен урбанизациясын көрсетті.

2023 жыл: Лайян тамақ өнеркәсібіндегі жетекші орнының белгісі ретінде ресми түрде «Қытайдың бірінші жартылай фабрикаттар қаласы» атағын алды.

Лайян қаласының тарихы екі мыңжылдықтан астам уақытты қамтиды және оның бірегей келбетін қалыптастырған оқиғаларға бай. Шаньдун провинциясында орналасқан ол ежелгі уезд орталығынан Қытайдан тыс жерлерге де танымал заманауи қалаға дейінгі жолдан өтті.

• Цинь дәуіріндегі іргетасы. Қазіргі Лайян аумағындағы алғашқы елді мекендер Цинь империясы кезінде (б.з.д. 221–206 жж.), Чанъян уезі құрылған кезде пайда болды. Бұл аймақтың болашақ әкімшілік және мәдени орталығының негізін қалады.
• Қазіргі атауын алуы. X ғасырда, Кейінгі Тан дәуірінде, уезд Лайян деп өзгертілді. Бұл биліктегі императордың атасының есіміндегі иероглифті қолданбау үшін жасалған ежелгі «есімдерге тыйым салу» дәстүріне байланысты болды. «Лайян» атауы сөзбе-сөз «Лайшань тауының оңтүстік, күн шуақты жағынан» дегенді білдіреді.
• «Алмұрт астанасына» айналуы. 400 жылдан астам уақыт бойы Лайян «Лайян Чи» бірегей алмұрт сортының отаны ретінде танымал. Бұл шырынды жемістерді өсіру қала экономикасы мен мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналып, оған «Қытайдың алмұрт астанасы» деген бейресми атақ алып келді.
• Палеонтологиялық ашылулар. XX ғасырда Лайян палеонтологиялық зерттеулердің маңызды орны ретінде әлемдік танымалдыққа ие болды. Мұнда бор кезеңіндегі динозаврлардың көптеген қазба қалдықтары, соның ішінде 1951 жылы табылған цинтаозаврдың толық қаңқасы табылды. Қаланың құрметіне Лайянозавр (Laiyangosaurus) динозавры аталды.
• XX ғасырдағы әкімшілік өзгерістер. 1950 жылдары Лайян арнайы ауданның орталығы болды, ал 1987 жылы Яньтай қалалық округінің құрамындағы қалалық уезд мәртебесін алды. Бұл өзгерістер оның әкімшілік маңызын нығайтып, әрі қарайғы экономикалық өсуіне ықпал етті.
• Тамақ өнеркәсібінің дамуы. Бай ауылшаруашылық мұрасына сүйене отырып, XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында қала тамақ өнеркәсібінің ірі орталығына айналды. Лайян дайын тамақ өнімдерін өндіру мен экспорттаудың дамыған жүйесінің арқасында «Қытайдың бірінші жартылай фабрикаттар қаласы» атағын алды.

Лайян қаласының архитектуралық келбеті қазіргі Қытайдағы жедел урбанизацияның ғасырлар бойғы тарихи мұрамен қалай астасып жатқанының жарқын мысалы болып табылады. Қаланың бүгінгі пейзажы — оның көне уезд орталығынан гүлденген өнеркәсіптік қалаға дейінгі жолын көрсететін ескі кварталдар мен заманауи ғимараттардың эклектикалық үйлесімі.

Заманауи қала құрылысы XX ғасырдың соңы – XXI ғасырдың басында Лайянның келбетін өзгерткен басты күшке айналды. Белсенді экономикалық реформалар кезеңі ауқымды құрылысқа серпін берді. Нәтижесінде орталық көшелер мен жаңа аудандар қарқынды дамып келе жатқан қалаларға тән нысандармен: көпқабатты тұрғын үй кешендерімен, шыны мен бетоннан тұрғызылған кеңсе орталықтарымен, сондай-ақ ірі сауда моллдарымен бой көтерді. Бұл заманауи құрылыс өсіп келе жатқан халық пен экономиканың қажеттіліктерін өтей отырып, қаланы тығыздау мен кеңейтуге бағытталған.

Модернистік архитектураның басымдылығына қарамастан, Лайянда өткеннің нышандары да сақталған. Қалада әлемге әйгілі көне ескерткіштер болмаса да, оның кейбір бөліктерінде дәстүрлі қытай архитектурасын еске түсіретін ғимараттарды кездестіруге болады. Бұл ескі кварталдар жаңа зәулім үйлермен контраст тудырып, қаланың екі мыңжылдықтан астам бай тарихын еске салып тұрған тірі жәдігер іспеттес.

Лайянның көрнекті тұлғалары

Бай және көпғасырлық тарихы бар Лайян қаласы Қытайдың мәдениетінде, саясатында және әскери тарихында айтарлықтай із қалдырған көптеген көрнекті тұлғалардың отаны болды. Төменде есімі осы қаламен тығыз байланысты ең танымал тұлғалар берілген.

• Цзо Маоди (左懋第, 1601–1645)

  Кейінгі Мин әулетінің жоғары лауазымды шенеунігі, ғалым және каллиграфы. Цзо Маоди тарихта мызғымас адалдық пен отансүйгіштіктің символы ретінде қалды. Бейжің құлағаннан кейін ол маньчжур басқыншыларына бағынудан бас тартып, өлім жазасына кесілді, осылайша Қытай тарихында есімі қастерленетін ұлттық қаһарманға айналды.

• Сун Вань (宋琬, 1614–1673)

  Ерте Цин әулетінің ең атақты ақындары мен мемлекеттік қайраткерлерінің бірі. Оның әдеби таланты кеңінен танылып, ол өз заманының жетекші әдебиетшілерінің қатарына енді. Сун Ванның шығармашылығы Шаньдун провинциясының мәдени мұрасының маңызды бөлігі болып табылады.

• Ли Синьлян (李新良, 1936 ж.т.)

  Қазіргі заманғы әскери қайраткер, Қытай Халық-азаттық армиясының (ҚХАА) генералы. Өз мансабында ол Бейжің әскери округінің қолбасшысы лауазымын қоса алғанда, бірқатар негізгі қызметтерді атқарды және елдің қарулы күштерін модернизациялауға елеулі үлес қосты.

• Е Ляньсун (叶连松, 1935–2023)

  Қазіргі Қытайдың көрнекті саяси қайраткері, Хэбэй провинциясының губернаторы қызметін атқарған. Оның жұмысы елдің негізгі аймақтарының бірінің экономикалық дамуына және әкімшілік басқарылуына бағытталды.

• Бригитт Линь (Линь Цинся, 林青霞, 1954 ж.т.)

  Ата-бабалары Лайяннан шыққан аты аңызға айналған тайваньдық актриса. Ол 1970-1990 жылдар аралығында қытай тілді кинематографияның басты жұлдыздарының бірі болды, романтикалық драмалар мен уся (фэнтезилік жекпе-жек өнері) жанрындағы фильмдердегі рөлдерімен танымал болды.

• Да Бин (大冰, 1980 ж.т.)

  Қазіргі заманғы танымал жазушы, тележүргізуші, саяхатшы және фолк-әнші. Оның жеке тәжірибесі мен саяхаттарына негізделген кітаптары жастар арасында үлкен танымалдылыққа ие, бұл оны Қытайдың қазіргі мәдениетіндегі маңызды тұлғалардың біріне айналдырды.