Yuyao

Ежелгі Юяо тарихы тереңде жатыр, бұл аймақты шығыс Қытайдағы өркениеттің пайда болуының маңызды орталықтарының біріне айналдырады. Мұндағы адам ізінің ең алғашқы деректері Хэмуду мәдениетімен (б.з.д. 5000–4500 жж.) байланысты. Археологиялық олжалар неолит дәуірінің өзінде-ақ жергілікті тұрғындардың күріш өсірумен сәтті айналысқанын және күрделі ағаш құрылыстар салғанын айғақтайды.

Қаланың әкімшілік бірлік ретінде ресми қалыптасуы әлдеқайда кешірек болды. Б.з. 200 жылы, алғашқы орталықтандырылған империялардың қалыптасу кезеңінде, Куайцзи округінің құрамына кіретін Юйяо уезі ресми түрде құрылды. Дәл сол кезде қазіргі қала бейнесінің негізі және Чжэцзян провинциясындағы маңызды экономикалық торапқа айналған уезд орталығының іргесі қаланды.

Географиялық орналасуы мен әкімшілік реформалар қоныстың дамуында шешуші рөл атқарды. «Юйяо» (余姚) атауы ежелгі қытай топонимикасында терең тамыр жайған және жергілікті жердің бірегей ландшафтық ерекшеліктерін көрсетеді. Суй және Тан империялары дәуірінде қала көптеген өзгерістерді бастан өткеріп, бір облыстан екіншісіне ауысып отырды, бұл оның орталық билік үшін стратегиялық маңыздылығын ғана айқындай түсті.

Юяоның Қытайдағы бейнесі мен мәртебесін қалыптастырған негізгі тарихи оқиғалар:

• б.з.д. 5000–4500 жж.: Егіншілігі мен ағаш сәулеті дамыған неолиттік Хэмуду мәдениетінің гүлденуі.
• б.з. 200 ж.: Юйяо уезінің ресми құрылуы және алғашқы әкімшілік орталық құрылысының басталуы.
• 589 ж.: Суй империясының билігі кезінде уездің Гоучжан округіне уақытша қосылуы.
• 621 ж.: Тан әулетінің билігі кезінде аумақтың Яочжоу облысының құрамына кіруі.
• 624 ж.: Юэчжоу әкімшілік шекарасында дербес уезд мәртебесінің қалпына келтірілуі.
• 738 ж.: Көршілес Цыси уезінің құрылуына әкелген аумақтық бөлініс.
• 1295 ж.: Моңғол жаулап алуынан кейін қоныстың әкімшілік мәртебесінің облыс деңгейіне көтерілуі.
• 1369 ж.: Мин әулетінің билігі орнағаннан кейін уезд мәртебесіне қайта оралуы.
• 1949 жылғы 1 қаңтар: Бірнеше әкімшілік аймақтың түйіскен жерінде Миншань уезінің қысқа мерзімді құрылуы.
• 1950 ж.: Өнеркәсіптік тұз өндіру үшін мамандандырылған Аньдун ауданының бөлінуі.
• 1983 ж.: Уездің ірі Нинбо қалалық округінің юрисдикциясына өтуі.
• 1985 жылғы 26 шілде: Дамудың заманауи дәуірінің басталуын белгілеген қалалық уезд болып ресми түрде қайта құрылуы.

Юяо даму жолы — бұл ежелгі неолит қонысының Қытайдың заманауи өнеркәсіптік және мәдени орталығына айналу тарихы. Әрбір дәуір қаланың экономикалық және әлеуметтік ландшафтына өз өзгерістерін енгізіп, оның бірегей болмысын қалыптастырды.

Дамудың негізгі кезеңдері:

• Хэмуду дәуірі (б.з.д. V мыңжылдық): Аймақтың күріш өсіру мен ағаш сәулетінің бесігі ретінде қалыптасуы.
• Уездің құрылуы (б.з. 200 ж.): Ғасырлар бойы сақталған әкімшілік жүйенің негізін қалау.
• Юань және Мин әулеттерінің кезеңі: 1295 жылы мәртебесінің облыс деңгейіне көтерілуі және кейінгі қайта ұйымдастырулардың сауданың дамуына ықпал етуі.
• XX ғасырдағы индустрияландыру: Мамандандырылған тұз өндіру аудандарын құру және 1950-жылдардағы әкімшілік шекараларды қайта ұйымдастыру.
• Қалалық уезд мәртебесі (1985 ж.): Ауқымды урбанизацияға жол ашқан заманауи басқару моделіне түпкілікті көшу.

Хэмуду мәдениетінің археологиялық ашылуының маңызы зор болды, ол аймақ тарихы туралы түсінікті өзгертіп қана қоймай, қаланы әлемдік деңгейдегі маңызды мәдени туризм нысанына айналдырды. Бүгінде ежелгі сәулетшілердің мұрасы ең жаңа инфрақұрылымдық жобалармен үйлесімді түрде көршілес орналасқан.

Юяо сәулеттік бейнесі көне инженерлік шешімдер мен дәстүрлі қытай эстетикасының таңғажайып үйлесімін білдіреді. Жергілікті сәулет өнерінің негізін әлемге қадалардағы ағаш үйлерді сыйлаған неолит мәдениеті қалады. Ылғалдан қорғау үшін салынған бұл бірегей конструкциялар әлі күнге дейін Қытайдың заманауи сәулетшілерін шабыттандыруда, бұл Солтүстік Юяо станциясының монументалды дизайнынан көрініс тапты.

Қаланың ортағасырлық құрылысы Юэхэ тарихи ауданында өте айқын байқалады. Оның көшелерімен серуендей отырып, Мин және Цин дәуірлері стилінің классикалық үлгілерін көруге болады: дәстүрлі жабынқыш шатырлар, әсем ағаш қаңқалар және жайлы ішкі бақтар. Ерекше атмосфераны сәулеті каналдар жүйесімен тығыз байланысты Ситан сияқты сақталып қалған «судағы қалашықтар» тудырады.

Қала құрылысы мұрасының маңызды бөлігі ретінде ежелгі ауылдық кешендер де саналады, олардың ішінде Хунцун ерекше көзге түседі. ЮНЕСКО-ның Бүкілөлемдік мұра тізіміне енген бұл нысан ескі шеберлердің шеберлігінің шыңын көрсетеді және аймақтың дәстүрлі ауылдық сәулетінің тірі ескерткіші қызметін атқарады. Бүгінде қала заманауи модернистік жобалар аясында өзінің тарихи тамырын сақтай отырып, дамуын жалғастыруда.

Юяо қаласы Қытайдың ғылымына, әдебиетіне және философиясына өлшеусіз үлес қосқан өз тумаларымен орынды түрде мақтанады. Аймақтың зияткерлік атмосферасы ғасырлар бойы әртүрлі дәуірлердің көрнекті тұлғаларының шығуына ықпал етті.

Юяоның көрнекті тұлғалары:

• Ван Анью (1021–1086 жж.) — Сун дәуірінің әйгілі ақыны, шығармашылығы туған қаласымен тығыз байланысты ұлы сөз шеберлерінің бірі.
• Ван Янмин (1472–1529 жж.) — осы өлкеде дүниеге келіп, өскен ең ұлы неоконфуцийшіл философтардың бірі, Мин дәуірінің саясаткері және стратегі.
• Хуан Цзунси (1610–1695 жж.) — қытай саяси философиясының дамуына қосқан үлесі іргелі болып саналатын көрнекті ойшыл және тарихшы.
• Чжу Шуньшуй (1600–1682 жж.) — конфуцийшілдік идеяларды таратудағы қызметімен танымал болған ғалым және ағартушы.
• Янь Цзылин — Шығыс Хань әулеті кезіндегі аңызға айналған ғалым-дәруіш, аймақтың зияткерлік тәуелсіздігінің символына айналды.