Rheden

Негізінің қалануы және алғашқы жылдары

Реден тарихы ерте Орта ғасырлардан бастау алады. Алғашқы құжатталған мәліметтерде сол кезде Rheton деп аталған елді мекен XI ғасырға (шамамен 1059 жыл) жатады. Атаудың этимологиясы табиғи ландшафтпен тығыз байланысты: ол Эйссел өзенінің бойындағы батпақты ойпаттарда көптеп өскен қамысты білдіретін ескі сөзден шыққан деп есептеледі.

Дамудың негізгі факторлары

Реденнің Гелдерланд провинциясындағы маңызды елді мекен ретінде қалыптасуы географиялық және әлеуметтік факторлардың бірегей үйлесімімен байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала екі қарама-қайшы ландшафттың — Велюве ұлттық паркінің орманды төбелері мен Эйссел өзенінің құнарлы аңғарының түйіскен жерінде пайда болды. Бұл тұрғындарды әртүрлі ресурстармен қамтамасыз етті және биік жерлерде су тасқынынан қорғауды ұсынды.
• Көлік артериясы: Эйссел өзені аймақты Нидерландының басқа бөліктерімен және неміс жерлерімен байланыстыратын маңызды сауда жолы қызметін атқарды, бұл ерте экономикалық алмасуға ықпал етті.
• Дворяндардың тартылуы: Велювенің көрікті жерлері мен бай аңшылық алқаптары бұл ауданды аристократия арасында танымал етті, бұл инфрақұрылымның дамуына серпін берді.

Ерте экономика және мәдениет

Ірі сауда орталықтарынан айырмашылығы, Реденнің ерте экономикасы ауыл шаруашылығы мен дворян иеліктеріне қызмет көрсету симбиозына негізделді. Орта ғасырлардың өзінде-ақ мұнда атақты Миддахтен сияқты бекіністі усадьбалар мен сарайлар пайда бола бастады. Жергілікті тұрғындар өзен аңғарында егіншілікпен, ал вереск алқаптарында қой шаруашылығымен айналысты. Ақсүйектердің саяжай резиденцияларының жоғары шоғырлануы аймақтың ерекше мәдени келбетін қалыптастырды, кейіннен ол «Гелдерн Аркадиясы» деп атала бастады.

Тарихтың негізгі кезеңдері

Реден тарихы Велюве өңірі мен Эйссел өзені аңғарының дамуымен тығыз байланысты, ол шағын елді мекеннен танымал туристік орталыққа дейінгі жолдан өтті.

• 1059 жыл: Император Генрих IV-нің грамотасында «Ретон» деп аталатын елді мекеннің алғаш рет құжат түрінде еске алынуы.
• 1190 жыл: Тарихи шежірелерде аймақтың негізгі дворян иеліктерінің біріне айналған Миддахтен сарайы туралы алғашқы мәліметтердің пайда болуы.
• 1573 жыл: Сегіз он жылдық соғыс кезінде испан әскерлері аймаққа басып кіріп, жергілікті ауылдарға айтарлықтай зиян келтірді.
• 1647 жыл: Ханзада Вильгельм II Оранский Хоф-те-Дирен иелігін сатып алады, бұл осы өлкеге жоғары ақсүйектерді тартып, «Гелдерн Аркадиясының» гүлденуіне ықпал етеді.
• 1829 жыл: Арнем мен Зютфенді байланыстыратын тас жол құрылысының аяқталуы Реденнің көлік қолжетімділігін айтарлықтай жақсартады.
• 1865 жыл: Реден арқылы өтетін теміржол желісінің ашылуы өнеркәсіп пен саяжай туризмінің дамуына қуатты серпін береді.
• 1930 жыл: Қала шекарасында орналасқан Нидерландыдағы алғашқы ұлттық парк — Велювезом ұлттық паркінің ресми негізінің қалануы.
• 1945 жыл сәуір: Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында қала мен оның айналасы канадалық және британдық әскерлермен неміс оккупациясынан азат етілді.
• 1995 жыл: Эйссел өзеніндегі су деңгейінің шекті деңгейге көтерілуі тұрғындарды жаппай эвакуациялауға әкеліп, содан кейін бөгеттерді нығайту бағдарламасы басталады.
• 2002 жыл: Ұлттық паркте жаңа келушілер орталығының ашылуы Реденнің экологиялық туризмнің маңызды торабы ретіндегі мәртебесін бекітеді.

Реден келбетінің қалыптасу кезеңдері

Реденнің дамуы — бұл шағын фермерлік қауымдастықтардың беделді тұрғын үй және туристік ауданға айналу тарихы. Қала өзінің заманауи келбеті мен экономикасын айқындаған бірнеше негізгі трансформациялардан өтті.

• «Гелдерн Аркадиясының» гүлденуі (XVII–XIX ғғ.):

  Аймақтың бай қала тұрғындары мен ақсүйектер үшін элиталық курорттық аймаққа айналуы бетбұрысты сәт болды. Саяжай иеліктерінің құрылысы мен ландшафтық парктердің салынуы қала құрылымының құрылымын түбегейлі өзгертіп, ауылдық пейзажға айбынды аллеялар мен сәулеттік ансамбльдер қосты.

• Эйссел жағалауын индустрияландыру (XIX ғ. ортасы):

  Өзен сазын пайдалану кірпіш өндірісінің қарқынды дамуына әкелді. Өзен бойында кірпіш зауыттары (steenfabrieken) бой көтеріп, олар ұзақ жылдар бойы жергілікті экономиканың негізіне айналды және жағалаудың индустриялық ландшафтын қалыптастырды, оның іздері бүгін де байқалады.

• Теміржол революциясы (1865 ж.):

  Арнем-Зютфен теміржолының тартылуы Реденді оқшауланудан шығарды. Бұл оқиғаның маңызы зор болды: ол өнеркәсіп өнімдерін шығаруды жеңілдетті және аймақты жаппай туризм үшін ашып, оны елдің батыс тұрғындарына қолжетімді етті.

• Велосипед индустриясының тууы (1892 ж.):

  Көрші Диренде (Реден муниципалитетінің бөлігі) Gazelle фабрикасының ашылуы аймақты маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналдырды. Зауыт ең ірі жұмыс беруші болып, халықтың ағылуына және жұмысшылар үшін тұрғын үй құрылысына серпін берді, бұл урбанизацияны жеделдетті.

• Табиғатты қорғауды институционализациялау (1930 ж.):

  Велювезом ұлттық паркінің құрылуы қала құрылысы саясатындағы маңызды кезең болды. Ол қаланың орманға қарай кеңеюін заң жүзінде шектеп, Реденге аймақтың «жасыл өкпесі» мәртебесін берді және экономиканы экологиялық туризмге қайта бағыттады.

• Соғыстан кейінгі субурбанизация (XX ғ. екінші жартысы):

  Бұл кезеңде Реден Арнемнің жайлы қала маңы ретінде түпкілікті қалыптасты. Заманауи тұрғын үйлердің ауқымды құрылысы мен әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы қалалық жұмыс пен табиғаттағы өмір арасындағы теңгерімді іздеген отбасыларды осында тартты.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Реденнің сәулеттік ландшафты біртұтас қалалық массив емес, өзен мен төбелердің арасында созылып жатқан елді мекендер тізбегі болып табылатындығымен бірегей. Мұнда қарапайым ауылдық құрылыстар, айбынды дворян резиденциялары және өнеркәсіптік нысандар өзара тығыз астасып жатыр.

Орта ғасырлар және готика

Ең ескі сақталған құрылыстар Орта ғасырлар дәуіріне жатады. Бұл кезеңде Нидерландының протестанттық аймақтарына тән ұстамды стильде орындалған діни сәулет басым болды.

• Дорпскерк (Dorpskerk): Реденнің негізгі шіркеуі, оның мұнарасы XII ғасырдан бастау алады, ол готикаға ұласқан роман стилінің үлгісі болып табылады. Массивті кірпіш қабырғалар мен нефтің сүйір терезелері кейінгі Орта ғасырлардың сәулеттік дәстүрлерін көрсетеді.

Усадьбалардың алтын ғасыры: Барокко және Классицизм

XVII-XIX ғасырлар аралығы аймақтың келбеті үшін шешуші кезең болды. Бай жер иеленушілер мен аристократия Реден айналасын сәнді иеліктер салып, «Гелдерн Аркадиясына» айналдырды. Бұл уақыттың сәулеті симметрияға, айбындылыққа және ландшафтпен үйлесімділікке ұмтылады.

• Миддахтен сарайы (Kasteel Middachten): XVII ғасырдың соңындағы голландтық классицизмнің ең жарқын үлгісі. Ортағасырлық іргетасқа қайта салынған ғимарат қатаң сызықтарымен, айбынды қасбетімен ерекшеленеді және барокко стилінен (Версаль) шабыт алған бақшалармен қоршалған.
• Редерорд (Rhederoord): XVIII ғасырдың ортасында салынған саяжай үйі барокко мен ерте классицизм белгілерін көрсетеді, ол кең ағылшын пейзаждық паркі бар ақсүйектердің жазғы резиденциясының үлгісі болып табылады.

XIX ғасыр: Индустрияландыру және Эклектика

XIX ғасырда өнеркәсіптің дамуы мен теміржолдың пайда болуы жаңа стильдер әкелді. Эйссел өзеніның бойында функционалды өнеркәсіптік ғимараттар, ал тұрғын аудандарда жаңа буржуазияға арналған виллалар бой көтерді.

• Виллалар мен саяжай құрылысы: Ұлттық парк шекарасында эклектика және шале стиліндегі зәулім үйлер пайда болды. Бұл ғимараттар бай декормен, оюланған ағаш элементтермен және мұнаралармен сипатталады, бұл дәуірдің романтикалық көңіл-күйін көрсетеді.
• Өнеркәсіптік мұра: Бұрынғы кірпіш зауыттары мен фабрикалар (мысалы, көрші Дирендегі Gazelle кешені) өзіне тән кірпіш қалауы мен үлкен шыныланған аралықтары бар өнеркәсіптік сәулет үлгілері болып табылады.

Қазіргі заман және тұрақты даму

Реденнің заманауи сәулеті функционализм мен экологиялық тазалыққа бағытталған. Жаңа қоғамдық ғимараттар мен тұрғын үй кешендері табиғатты қорғау жөніндегі қатаң заңнаманы ескере отырып жобалануда.

• Велювезом келушілер орталығы: Ортаға кіріктірілген заманауи сәулет үлгісі. Табиғи материалдарды (ағаш, тас) пайдалану және энергияны үнемдейтін технологиялар қаланың ұлттық паркке баратын қақпа ретіндегі мәртебесін айқындай түседі.

Атақты тұрғындар мен тарихи тұлғалар

Велп, Де-Стег және Дирен атты көрікті ауылдарды қамтитын Реден муниципалитеті көптеген көрнекті тұлғалардың үйіне айналды. Әлемдік кино жұлдыздарынан бастап әдебиет классиктері мен олимпиада чемпиондарына дейін — бұл тұлғалар аймақ тарихында өз іздерін қалдырды.

• Одри Хепберн (Audrey Hepburn)
  Актриса және гуманитарлық қайраткер (1929–1993)
  Голливудтың алтын ғасырының ең ұлы жұлдыздарының бірі жасөспірім шағын (1939–1945) Реден муниципалитетінің құрамына кіретін Велпте өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол мұнда анасымен және атасымен бірге тұрып, жергілікті мектепке барды және Қарсыласу қозғалысының қажеттіліктеріне қаражат жинау үшін астыртын қойылымдарға («қара кештерге») қатысты. Өмірінің бұл кезеңі оның тұлғасына және болашақ гуманитарлық жұмысына үлкен әсер етті.
• Луи Куперус (Louis Couperus)
  Жазушы және ақын (1863–1923)
  XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың басындағы нидерланд әдебиетінің ең ірі тұлғасы. Өзінің психологиялық романдарымен танымал Куперус өмірінің соңғы жылдарын Де-Стег ауылында өткізді. Ол «Sunnevanck» деп аталатын үйде тұрып, сол жерде қайтыс болды. Жергілікті табиғат пен дворян иеліктерінің атмосферасы оның шығармашылығы мен хаттарында көрініс тапты.
• Ян Сибелинк (Jan Siebelink)
  Жазушы (1938 ж.т.)
  Шығармашылығы жергілікті топыраққа терең тамыр жайған Велп тумасы. Оның ең танымал романы «Knielen op een bed violen» («Фиалка төсегіне тізе бүгу») әкесінің Велптегі гүл питомнигінің тарихына негізделген. Сибелинктің кітаптары аймақтың атмосферасын, оның діни дәстүрлерін және Эйссел аңғарының пейзаждарын суреттейді.
• Эрик Брёкинк (Erik Breukink)
  Велошабандоз және спорт менеджері (1964 ж.т.)
  Реденде дүниеге келген және өз ұрпағының ең табысты нидерландтық велошабандоздарының бірі болды. «Тур де Франс» және «Джиро д’Италия» жүлдегері, ол туған қаласын халықаралық аренада танытты. Спортшы өскен Велювезомның төбелі ландшафты велошабандоздарды жаттықтыру үшін тамаша орын болып саналады.
• Эдвард Гал (Edward Gal)
  Шабандоз, ат үйрету шебері (1970 ж.т.)
  Реденде туған спортшы ат спортының әлемдік аңызына айналды. Үш дүркін әлем чемпионы және Олимпиада ойындарының жүлдегері, ол аңызға айналған Тотилас атты айғырмен өнер көрсетуімен танымал. Оның жетістіктері Гелдерландтың Нидерландыдағы негізгі ат спорты аймағы ретіндегі мәртебесін айқындайды.
• Симон Кармиггелт (Simon Carmiggelt)
  Жазушы және журналист (1913–1987)
  Әйгілі нидерландтық колумнист Де-Стег ауылын ерекше жақсы көрген, мұнда оның жазғы үйі болған. Ол мұнда көп уақыт өткізіп, өзінің «Kronkels» (қысқа очерктері) үшін шабыт алған. Жазушының құрметіне Де-Стегте оның осы жермен байланысын мәңгілікке қалдыратын ескерткіш орнатылған.