Alkmaar

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Алкмар тарихы ерте орта ғасырлардан бастау алады. Алғаш рет елді мекеннің атауы X ғасырдағы құжаттарда Alcmere немесе Alkmaar түрінде кездеседі, бұл зерттеушілердің пікірінше, қоршаған су ландшафтына сілтеме жасайтын «бүкіл теңіз» немесе «батпақ» дегенді білдіреді. Алкмар қала мәртебесін және тиісті артықшылықтарды 1254 жылы 11 маусымда Голландия графы Флорис V-тен алды. Бұл оқиға шағын ауылдық мекенді маңызды бекіністі пунктке айналдырды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Алкмардың маңызды аймақтық орталыққа айналуы бірнеше стратегиялық факторлардың үйлесуімен байланысты болды:

• География: Қала дюналармен қорғалған табиғи құмды жотада пайда болды. Бұл Солтүстік Голландияның батпақты жерлеріндегі су тасқынынан қауіпсіздікті қамтамасыз етті және оны өмір сүруге ыңғайлы орынға айналдырды.
• Саяси билік: Өзінің орналасуының арқасында Алкмар маңызды шекаралық бекініс және голланд графтарының Батыс Фрисландияны бақылауға алу үшін жүргізген күрестерінде жедел база болды.
• Сауда: Каналдар мен су жолдары жүйесі қаланы транзиттік торапқа айналдырды, онда тауарларды тасымалдау үшін баж салығы алынып, қала қазынасын толтырды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Алкмардың экономикалық негізі Нидерландының Алтын ғасырынан әлдеқайда бұрын қаланған. Орта ғасырлардың өзінде қала өзінің ерекше сауда профилін қалыптастыра бастады:

• Ірімшік астанасы: 1365 жылы қала салмақ өлшеу (Waag) құқығына ие болды, ал 1593 жылы Ірімшік тасушылар гильдиясы ресми түрде құрылды. Дәл осы ірімшік саудасы Алкмардың ғасырлар бойғы бойтұмарына айналды.
• Сыра қайнату: Ірімшік базары гүлденгенге дейін сыра қайнату маңызды сала болды. Жергілікті шеберлер дюналардан алынған таза суды пайдаланды, соның арқасында Алкмар сырасы қала шекарасынан тыс жерлерде де жоғары бағаланды.

Алкмар тарихының негізгі кезеңдері

• 1254 — Голландия графы Флорис V Алкмарға қала мәртебесін береді, бұл оның ресми тарихының бастау нүктесі болады.
• 1492 — «Нан және ірімшік» көтерілісі бұрқ етеді, оның барысында көтерілісші шаруалар салықтарға наразылық ретінде қаланы уақытша басып алады.
• 1573 — Қала тұрғындары испан әскерлерінің қоршауына сәтті төтеп береді, бұл Нидерландының тәуелсіздік жолындағы күресіндегі бетбұрыс кезеңі болып саналады.
• 1582 — Бұрынғы капелла ғимараты Салмақ өлшеу палатасына айналып, ірімшік саудасының сәулеттік символына айналады.
• 1635 — Шермер көлін ауқымды құрғату жұмыстары аяқталады, соның арқасында қала айналасында жаңа құнарлы жерлерге ие болады.
• 1799 — Қала маңында орыс-ағылшын экспедициялық корпусы мен франко-батавиялық әскерлер арасында Алкмар түбіндегі шайқас орын алады.
• 1824 — Қала арқылы өтетін және кеме қатынасын едәуір жақсартатын Солтүстік Голландия каналы ашылады.
• 1865 — Теміржол қатынасының іске қосылуы Алкмарды Амстердаммен байланыстырып, экономикалық дамуды тездетеді.
• 1945 — 8 мамырда қала канадалық әскерлермен неміс оккупациясынан азат етілді, бұл аймақ үшін Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын білдірді.
• 1967 — Екі клубтың бірігуі нәтижесінде қаланың мақтанышына айналған АЗ (AZ) кәсіби футбол клубы құрылады.
• 2004 — Қала өзінің қала мәртебесін алуының 750 жылдығын салтанатты түрде атап өтеді.

Қаланың өзгеруінің негізгі кезеңдері

Алкмардың дамуы — бұл шекаралық бекіністің гүлденген сауда орталығына және заманауи қалаға айналу тарихы. Төменде оның экономикалық және мәдени бейнесін айқындаған басты белестер келтірілген:

• Қала құқықтарын алу (1254 жыл). Бұл мәртебе дамудың құқықтық негізі болды. Тас қабырғалар салу құқығы елді мекенді стратегиялық бастионға айналдырса, жеке жәрмеңкелер өткізу мүмкіндігі болашақ сауда қуатының іргетасын қалады.
• Қоршаудағы жеңіс (1573 жыл). Испан әскерлерінен сәтті қорғану («Жеңіс Алкмардан басталады») орасан зор маңызға ие болды. Қала тек шыдап қана қоймай, салық жеңілдіктері мен қалпына келтіруге қаражат алды, бұл қала құрылысының серпініне және азаматтық сананың нығаюына серпін берді.
• Ірімшік базарының құрылуы (1593 жыл). Ірімшік саудасын ресми рәсімдеу және Ірімшік тасушылар гильдиясын құру қаланың алдағы ғасырлардағы экономикалық мамандануын анықтады. Алкмар жергілікті нарықтан халықаралық брендке айналды, бұл болашақта оның туристік тартымдылығының негізі болды.
• Гидротехникалық революция (XVII ғасыр). Қала айналасындағы ірі көлдерді (Бемстер, Шермер) жел диірмендерінің көмегімен құрғату Алкмарға кең құнарлы жерлер берді. Бұл саудагерлердің әл-ауқатының артуына әкелді, олар капиталдарын қала орталығының сәулетіне инвестициялап, оның «Алтын ғасырдағы» танымал бейнесін жасады.
• Солтүстік Голландия каналының ашылуы (1824 жыл). Қала арқылы канал жүргізу Алкмарға маңызды логистикалық торап мәртебесін қайтарды. Бұл Амстердам және Ден-Хелдермен байланысты жақсартып, құрлық жолдары әлі жеткілікті дамымаған кезеңде сауда мен порт инфрақұрылымын жандандырды.
• Теміржол дәуірі (1865 жыл). Нидерландының теміржол желісіне қосылу индустрияландырудың катализаторы болды. Бұл оқиға тауарларды жеткізуді тездетіп қана қоймай, қаланы алғашқы туристер үшін ашып, Алкмардың танымал саяхат бағытына айналуын бастады.
• Урбанизация және кеңею (XX ғасыр). Соғыстан кейінгі кезеңде қала тарихи бекініс үйінділерінің шегінен шықты. Қала құрылысы саясаты Алкмарды екі аймаққа бөлді: «ашық аспан астындағы мұражайға» айналған мұқият қорғалатын тарихи орталық және дамыған инфрақұрылымы бар заманауи тұрғын аудандар.

Қала құрылысы құрылымы

Алкмардың тарихи өзегі бұрынғы қорғаныс орларымен және каналдарымен (singels) шектелген классикалық ортағасырлық жоспарлауды сақтап қалған. Қала құрылысының дамуы бекініс қабырғаларының ішіндегі тығыз құрылыстан XIX–XX ғасырларда су шекараларынан тыс кеңеюге қарай жүрді. Ескі жер үйінділері уақыт өте келе ескі қаланы қоршап тұрған жасыл саябақ аймақтарына айналды.

Готика: Рухани айбын

Орта ғасырлар дәуірі қалада Брабант готикасы стилінде орындалған монументалды ескерткіштер қалдырды.

• Гроте Керк (Grote of Sint-Laurenskerk): 1470-1518 жылдар аралығында салынған бұл шіркеу қаланың басты нысаны болып табылады. Оған биік сүйір терезелер, айқыш тәрізді күмбездер және Алкмардың кейінгі Орта ғасырлардағы мәртебесін айқындайтын ауқымдылық тән.
• Монастырь кешендері: Ескі монастырлардың ішінара сақталған элементтері де қала қажеттіліктеріне бейімделген готикалық сәулет өнерінің белгілерін иеленген.

Ренессанс: Гүлдену нышандары

Нидерландының экономикалық өрлеуі мен «Алтын ғасыры» кезеңі (XVI–XVII ғғ.) көрнекті азаматтық ғимараттардың пайда болуымен ерекшеленді. Бұл кезеңдегі сәулет өнері қызыл кірпішті ақ түсті тастан жасалған сәндік элементтермен үйлестіреді.

• Салмақ өлшеу палатасы (Waag): Қаланың басты символы. Ғимарат 1582 жылы бұрынғы Қасиетті Рух капелласынан қайта салынды. Ренессанс стиліндегі қасбеті және карильоны бар әсем мұнарасы сол дәуірдің байлығы мен көркем талғамын көрсетеді.
• Ратуша (Stadhuis): Лангестрат көшесіндегі XVI ғасырдың басында бой көтерген кешен кейінгі готика элементтерін жаңадан келе жатқан ренессанспен (баспалдақты фронтондар, сәндік мұнаралар) ұштастырады.

Классицизм және дәстүрлі тұрғын үй құрылысы

XVII–XVIII ғасырларда қала бейнесін бай саудагерлердің үйлері мен қайырымдылық мекемелері қалыптастырды. Стиль анағұрлым ұстамды және симметриялы болды.

• Хофье (Hofjes): Алкмар өзінің қайырымдылық аулаларымен (мысалы, Wildemanshofje немесе Hofje van Splinter) танымал. Бұл кешендердің сәулеті классицизм стиліндегі қатаң қасбеттерімен және қала орталығында тыныштық оазистерін жасайтын тұйық жоспарлауымен ерекшеленеді.
• Саудагерлер үйлері: Каналдар бойында ренессанстан барокко мен классицизмге дейінгі сәулет сәнінің эволюциясын көрсететін әртүрлі фронтондары (баспалдақты, қоңырау тәрізді) бар ғимараттар сақталған.

Модернизм және қазіргі заман

XIX ғасырдан бастап қала өнеркәсіптік талаптарға жауап бере отырып, белсенді түрде жаңғыра бастады.

• XIX ғасырдың инфрақұрылымы: Солтүстік Голландия каналының ашылуы (1824) қалаға инженерлік сәулет элементтерін — шлюздер мен көпірлерді алып келді, олар қала ландшафтының бөлігіне айналды.
• Постмодернизм және ревитализация: XX және XXI ғасырларда даму Оверстад сияқты жаңа аудандарға ауысты. Мұнда шыны мен бетоннан жасалған заманауи тұрғын үй және сауда кешендері қайта жаңартылған өнеркәсіптік нысандармен көршілес орналасып, тарихи орталықпен контраст жасайды.

Ғылым, өнер және Алтын ғасыр

• Корнелис Дреббель (1572–1633) — Өнертапқыш және инженер.
  Алкмар тумасы, өз заманының ең жұмбақ тұлғаларының біріне айналды. Оның басты жетістігі — әлемдегі алғашқы басқарылатын су асты қайығын жасауы, оны Лондонда сәтті көрсетті. Сондай-ақ оптика мен химияның дамуына елеулі үлес қосты.
• Мария Тесселсхаде Виссхер (1594–1649) — Ақын және гравюрашы суретші.
  Нидерланды Ренессансының жарқын өкілі. Ән айту мен поэзиядан бастап, шыныға нәзік гравюра салуға дейінгі көптеген таланттарға ие болды. Атақты Мёйдеркринг үйірмесіндегі көптеген өнер қайраткерлері үшін муза болды.
• Цезарь ван Эвердинген (1616–1678) — Кескіндемеші.
  Голланд классицизміінің көрнекті шебері. Алкмарда туып-өсіп, осында жұмыс істеп, керемет портреттер мен тарихи тақырыптардағы полотнолар жасады. Оның туындылары бүгінгі күнге дейін әлем мұражайлары мен қаланың қоғамдық ғимараттарының интерьерлерін безендіріп тұр.
• Адриан Метий (1571–1635) — Математик, астроном және фортификатор.
  Геометрия мен астрономия бойынша ғылыми еңбектерімен танымал. Әскери инженер ретінде ол Сексен жылдық соғыс кезіндегі аңызға айналған қоршау кезінде Алкмардың қорғаныс қабілетін нығайтуда шешуші рөл атқарды.

Қоғам қайраткерлері және қазіргі заман

• Труус Вейсмюллер-Мейер (1896–1978) — Гуманист және қарсылық қозғалысының жауынгері.
  Алкмарда дүниеге келген және оккупацияланған Еуропадан 10 000-нан астам еврей баласын құтқаруды ұйымдастырып (әйгілі «Киндертранспорттар»), ұлттық батырға айналды. Қала орталығында оның ерлігінің құрметіне ескерткіш орнатылған.
• Руди Каррелл (1934–2006) — Шоумен, әнші және тележүргізуші.
  XX ғасырдағы ең танымал нидерландық әртістердің бірі, ол тек отанында ғана емес, Германияда да орасан зор танымалдылыққа ие болды. Оның шығармашылық жолы дәл осы Алкмардан басталған, ол мұнда өзінің жастық шағын өткізді.
• Карин Блумен (1960 ж.т.) — Әнші және кабаре актрисасы.
  «La Bloemen» лақап атымен танымал Алкмар тумасы. Ол өзінің ерекше киімдерімен, қуатты дауысымен және ауқымды театрландырылған шоуларымен танымал нидерландық шоу-бизнестің ең жарқын жұлдыздарының бірі.