Cancun

Көпшіліктің пікіріне қайшы, Канкунның қала ретіндегі тарихы ғасырлар емес, небәрі бірнеше онжылдықты құрайды. Бұл жабайы жағалаудан рекордтық қысқа мерзімде әлемдік деңгейдегі курортқа айналған әлемдегі ең жас және өршіл қала құрылысы жобаларының бірі.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

1970-ші жылдарға дейін қазіргі Канкун аумағы Кариб теңізі жағалауындағы халық аз қоныстанған құмды қайыр болатын, онда небәрі бірнеше балықшы отбасы тұратын. «Канкун» атауы немесе майя тілінде «Kaan K'un», түрлі нұсқалар бойынша «жылан ұясы» немесе «жылан тағы» деп аударылады, бұл бұрынғы кездегі бұл жерлердің жабайы табиғатын көрсетеді. Қаланың заманауи тарихы 1969 жылы Мексика үкіметі шетелдік инвестицияларды тарту үшін жаңа туристік орталық құрудың ауқымды жобасын бастаған кезде басталды. Түрлі орындарды компьютерлік талдаудан өткізгеннен кейін, таңдау дәл осы жағалауға түсті. Қала құрылысының ресми жұмыстары 1970 жылы 20 сәуірде басталды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Канкунның қарқынды дамуы бірнеше стратегиялық артықшылықтарға байланысты болды:

• Мемлекеттік жоспарлау: Канкун — Туризмді дамытудың ұлттық қоры (FONATUR) әзірлеген мақсатты жобаның нәтижесі. Жоба басынан-ақ нақты аудандарға бөлуді қарастырды: 23 шақырымдық қайырдағы туристік аймақ (Zona Hotelera) және материктегі тұрақты тұруға арналған қалалық аймақ (El Centro).
• Бірегей география: Аппақ құмды жағажайлардың, Кариб теңізінің көгілдір суларының, қорғалған Ничупте лагунасының және Үлкен Мезоамерикандық рифке жақындығының тамаша үйлесімі бұл жерді жағажай демалысы үшін өте тартымды етті.
• Мәдени мұраға жақындық: Юкатан түбегінде орналасуы Чичен-Ица мен Тулум сияқты майя өркениетінің ұлы ескерткіштеріне ыңғайлы қолжетімділікті қамтамасыз етті, бұл курорттың мәдени құндылығын арттырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Басынан бастап Канкун экономикасы толығымен халықаралық туризмге бағытталды. Үкіметтің қолдауымен салынған алғашқы қонақ үйлер 1974 жылы өз есігін айқара ашты. Бұл бірден қаланың сипатын анықтады: заманауи инфрақұрылым, жоғары қызмет көрсету деңгейі және көпұлтты атмосфера. Мәдени өмір жергілікті юкатандық колорит пен дәстүрлердің және әлемнің түкпір-түкпірінен келген туристер мен қонақжайлылық саласы қызметкерлері әкелген космополистік өмір салтының синтезі ретінде қалыптасты.

Канкун тарихындағы маңызды күндер

• б.з.д. XII ғасыр – б.з. XVI ғасыры – Қазіргі Канкун аумағы мен маңайдағы аралдар, соның ішінде Исла-Мухерес, майя өркениетінің қонысы болған және балық аулау мен теңіз саудасының маңызды орталығы қызметін атқарған.
• 1969 ж. – Мексика үкіметі FONATUR қоры арқылы әлемдік деңгейдегі курорт құрудың өршіл жобасын іске асыру үшін осы оқшауланған жағалауды таңдайды.
• 1970 ж., 20 сәуір – Құрылыс жұмыстарының ресми басталуы, бұл күн қазіргі Канкунның негізі қаланған күні болып саналады.
• 1971 ж., 10 тамыз – Канкун қаласының елді мекен ретінде ресми түрде құрылуы.
• 1974 ж. – Алғашқы қонақ үйлер ашылып, халықаралық әуежай жұмысын бастайды, алғашқы туристерді қабылдап, курорттың табыс тарихын бастайды.
• 1975 ж., 12 қаңтар – Орталығы Канкун болатын Бенито-Хуарес муниципалитеті құрылады, бұл қаланың әкімшілік мәртебесін бекітеді.
• 1988 ж., 14 қыркүйек – 5-санаттағы ең жойқын «Гилберт» дауылы қалаға үлкен шығын келтіреді, алайда бұл инфрақұрылымды ауқымды қайта құру мен модернизациялауға серпін береді.
• 2005 ж., 21 қазан – «Вильма» дауылы Канкунға соққы беріп, қаланың үстінде үш тәулікке жуық тұрып, үлкен қиратуларға әкеледі, одан кейін жағажайларды қалпына келтірудің ауқымды бағдарламасы іске қосылады.
• 2010 ж. – Канкун БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясын (COP16) қабылдап, ірі халықаралық іс-шараларды өткізу алаңы ретіндегі мәртебесін растайды.
• 2012 ж. – Майя өркениетінің мұражайы (Museo Maya de Cancún) ашылады, ол маңызды мәдени нысанға және қаланың басты көрікті жерлерінің біріне айналды.
• 2020 ж. – Қала шағын балықшылар ауылынан әлемдегі ең танымал курорттардың біріне дейінгі жолды жүріп өтіп, өзінің 50 жылдық мерейтойын атап өтеді.

Канкунның өзгеру кезеңдері

Канкун тарихы — бұл бірнеше онжылдықтың ішінде иен жатқан жағалаудың әлемдегі ең танымал курорттардың біріне қалай айналғанының бірегей үлгісі. Оның дамуын бірнеше негізгі кезеңге бөлуге болады, олардың әрқайсысы қаланың заманауи келбеті мен сипатын қалыптастырды.

Жобалау және курорттың пайда болуы (1970-жылдар). Барлығы Мексика үкіметі «нөлден» бастап мінсіз курорт құруды ұйғарған амбициялық мемлекеттік жобадан басталды. Компьютерлік технологиялардың көмегімен жүргізілген мұқият талдаудан кейін таңдау табиғи деректері: аппақ құмды жағажайлары мен көгілдір суларының арқасында оқшауланған құмды қайырға түсті. 1970 жылы құрылыс басталды, ал 1974 жылы алғашқы қонақ үйлер мен халықаралық әуежай ашылып, Канкунның туристік бағыт ретінде дүниеге келгенін паш етті.

Қарқынды өсу және қалыптасу (1980–1990-жылдар). Бұл кезең танымалдылық пен инфрақұрылымның күрт өсуімен сипатталады. Канкун миллиондаған туристер мен ірі инвестицияларды тартып, жетекші Кариб курорты беделіне тез ие болды. 1988 жылғы «Гилберт» дауылы елеулі сынақ болып, үлкен шығын әкелді. Алайда, бұл табиғи апат ауқымды модернизацияға, құрылыс стандарттарын қатаңдатуға және инфрақұрылымды нығайтуға серпін беріп, қаланы бұдан да төзімді ете түсті.

Төзімділік пен қалпына келтіру дәуірі (2000-жылдар). 2005 жылы курорт жаңа сынаққа — әйгілі жағажайларды іс жүзінде жойып жіберген «Вильма» дауылына тап болды. Бұл оқиға Канкунның төзімділігін көрсетті. Жағажай жолағын қалпына келтіру мен кеңейтудің бұрын-соңды болмаған бағдарламасы іске қосылды, бұл қала үшін өзінің басты табиғи байлығын сақтаудың және кез келген қиындықты еңсеруге дайын болудың қаншалықты маңызды екенін көрсетті.

Қазіргі кезең: әртараптандыру және тұрақты даму (2010-жылдардан бастап). Жаңа онжылдыққа қадам басқан Канкун тек жағажай бағыты ретінде ғана емес, белсенді дами бастады. 2010 жылы БҰҰ-ның климат жөніндегі саммитінің (COP16) өткізілуі оның іскерлік туризм орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты. 2012 жылы ірі Майя мұражайының ашылуы аймақтың мәдени-тарихи маңыздылығын атап өтті. Бүгінде экологиялық сын-қатерлермен және туризмге шектен тыс тәуелділікпен бетпе-бет келген Канкун алдағы жылдардағы гүлденуін қамтамасыз етуге ұмтыла отырып, тұрақты дамуға, экотуризмге және әртараптандыруға басымдық береді.

Қала құрылысы тұжырымдамасы: сызбаларда туған қала

Сәулеттік келбеті ғасырлар бойы қалыптасқан мексикалық қалалардың көпшілігінен айырмашылығы, Канкун — бұл XX ғасырдың екінші жартысындағы батыл қала құрылысы тәжірибесінің нәтижесі. Мұнда сіз колониалдық барокконы немесе орта ғасырлық тар көшелерді таба алмайсыз. Қала әр аймақтың нақты функционалдық мақсаты бар жоспарланған урбанистиканың эталоны болып табылады. 1970-ші жылдары әзірленген бас жоспар кеңістікті екі автономды, бірақ өзара байланысты бөлікке бөлді, олар осы күнге дейін курорттың сәулеттік ырғағын анықтайды.

• Қонақ үй аймағы (Zona Hotelera): «7» саны түріндегі 23 шақырымдық тар құмды қайырда орналасқан. Бұл зәулім қонақ үйлер, сауда орталықтары мен ойын-сауық кешендері шоғырланған заманауи курорттық сәулеттің көрмесі. Мұнда тік құрылыс пен ауқымды көлемдер басым.
• Қала орталығы (El Centro): «Суперблоктар» (supermanzanas) принципі бойынша жобаланған материктік бөлік. Бұл дамыған ішкі инфрақұрылымы, саябақтары мен кең даңғылдары бар тұрғын кварталдар. Мұндағы сәулет неғұрлым практикалық (утилитарлы), аз қабатты құрылыс пен функционализм басым.

Сәулет стильдері және келбеттің эволюциясы

Қала тарихы небәрі жарты ғасырды құрайтындықтан, оның сәулет шежіресі әлемдік қонақ үй дизайнындағы трендтердің ауысуын және XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдың басындағы мексикалық модернизмді көрсетеді.

Мексикалық модернизм және брутализм (1970-жылдар). Курорттың қалыптасу кезеңінде сәулетшілер заманауи технологияларды ұлттық колоритпен ұштастыратын бірегей визуалды тіл жасауға ұмтылды. Бұл кезеңге бетонды, массивті геометриялық формаларды және ашық түстерді пайдалану тән. Ғимараттар тропикалық климатты ескере отырып жобаланды: ашық террасалар, желдету жүйесі және күннен қорғау.

Нео-майя және регионализм (1980–1990-жылдар). Юкатан аймағының ежелгі тарихымен байланысын атап өту үшін көптеген сәулетшілер қонақ үйлерді майя пирамидаларына ұқсатып стильдей бастады. Бұл постмодернистік әдіс жағалаудың визиттік картасына айналды. Сатылы қасбеттер, табиғи тасты пайдалану және еңіс қабырғалар ежелгі ғибадатханаларды еске түсіретін, бірақ шыны мен бетоннан жасалған сұлбаларды қалыптастырды.

Интернационалдық стиль және хай-тек (2000-жылдардан қазіргі уақытқа дейін). Жаһандық қонақ үй желілерінің келуімен жағалаудың келбеті бірыңғай халықаралық стильге қарай өзгере бастады. Тұтас шыныланған биік ғимараттар, күрделі футуристік конструкциялар және деконструктивизм элементтері пайда болды. Қазіргі Мексика бұл аймақта Майами немесе Дубай сәулетін еске түсіретін сәнді резорттармен ұсынылған.

Маңызды ғимараттар мен құрылыстар

Жастығына қарамастан, қалада сәулеттік доминантқа айналған бірнеше нысан бар:

• Hyatt Ziva қонақ үйі (бұрынғы Camino Real): Атақты мексикалық сәулетші Рикардо Легорретаның туындысы. 1975 жылы салынған бұл ғимарат мексикалық модернизмнің манифесіне айналды: қатаң геометриялық көлемдер, қанық ашық түстер және айналадағы ландшафтпен үйлесімділік. Ғимарат табиғаттан үстем болмай, оны көмкеріп тұратындай етіп жобаланған.
• Канкундағы майя мұражайы (Museo Maya de Cancún): Табиғи ортаға интеграцияланған заманауи сәулеттің үлгісі. Джунгли деңгейінен бағандар арқылы көтерілген ақ түсті ғимарат экожүйеге ұқыпты қарауды және минималистік дизайнды көрсетеді.
• Escénica мұнарасы: Қаланың ойын-сауық инфрақұрылымының символына айналған айналмалы бақылау мұнарасы. Ол классикалық мағынадағы сәулет ескерткіші болмаса да, оның конструкциясы қонақ үй аймағының ландшафтында үстемдік етеді.
• Эль-Рей қирандылары (El Rey): Майялардың ежелгі сәулеті (постклассикалық кезең) заманауи қонақ үйлермен қалай қатар өмір сүретінінің бірегей үлгісі. Тікелей қонақ үй аймағында орналасқан бұл тас құрылыстардың қалдықтары дәуірлердің таңғажайып контрастын жасайды.

Канкун — 1970-ші жылдары негізі қаланған өте жас қала болғандықтан, оның тарихы алмасып жатқан әулеттермен емес, осы курортты нөлден жасап, оның даму бағытын анықтаған нақты тұлғалармен — визионерлермен, сәулетшілермен және кәсіпкерлермен тығыз байланысты.

Антонио Энрикес Савиньяк

Ролі: мемлекеттік қайраткер, «Канкунның әкесі».

Маңыздылығы: Дәл осы кісі Infratur (кейіннен FONATUR) мемлекеттік қорының басшысы бола отырып, әлемдік деңгейдегі жаңа курорт құру жобасының басты идеологы және қозғаушы күші болды. Савиньяк осы орынды таңдап, жабайы жағалауды планетадағы ең табысты туристік орталықтардың біріне айналдырған өршіл жоспардың іске асырылуына жетекшілік етті.

Энрике және Агустин Ланда Вердуго

Ролі: сәулетші-қала құрылысшылары.

Маңыздылығы: Бұл ағайындылар Хавьер Солорсаномен бірлесіп Канкунның бас жоспарын әзірледі. Қаланың әйгілі аудандарға бөлінуі: қонақ үйлерге арналған 23 шақырымдық тар қайыр (Zona Hotelera) және қала тұрғындарының өміріне арналған материктік бөлік (El Centro) дәл осы кісілердің пайымына тиесілі. Бұл ойластырылған құрылым осы күнге дейін Канкунның логистикасы мен келбетін анықтайды.

Хавьер Солорсано

Ролі: сәулетші.

Маңыздылығы: Ланда Вердуго ағайындыларының жақын үзеңгілесі, қаланы жобалауға және шеберлік жоспарын әзірлеуге тікелей қатысқан. Оның үлесі нөлден бастап функционалды әрі тартымды қалалық ортаны құруда шешуші болды.

Мигель Кинтана Пали

Ролі: сәулетші, кәсіпкер.

Маңыздылығы: Xcaret компаниялар тобының негізін қалаушы және идеялық шабыттандырушысы. Ол Канкун қаласының өзін салмаса да, оның маңайында бірегей эко-археологиялық саябақтарды (Xcaret, Xel-Há, Xplor) құруы бүкіл аймақтың туристік ландшафтын түбегейлі өзгертті. Ол табиғатты, мәдениетті және ойын-сауықты біріктіріп, Ривьера Майя мен Канкунды жай ғана жағажай курортынан биіктеткен «тұрақты туризм» тұжырымдамасын ұсынды.

Джо Вера

Ролі: графикалық дизайнер.

Маңыздылығы: Шығу тегі мексикалық бұл калифорниялық дизайнер орталығы Канкун болып табылатын Бенито-Хуарес муниципалитеті елтаңбасының авторы. Ол жасаған, үш бөлікке бөлінген (көк — теңіз, сары — құм, қызыл — күн) нышан қаланың ресми визуалды бейнесіне айналды және оның басты табиғи байлықтарын көрсетеді.

Карлос Вела

Ролі: кәсіби футболшы.

Маңыздылығы: Спорт әлеміндегі Канкуннан шыққан ең танымал тұлғалардың бірі. Лондондық «Арсенал» мен «Реал Сосьедадты» қоса алғанда, еуропалық клубтарда сәтті мансап құрып, сондай-ақ АҚШ-тағы MLS лигасының жұлдызына айналған Карлос Вела өзінің туған қаласын халықаралық спорт аренасында танымал етті.