Saint Jean sur Richelieu

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Сен-Жан-сюр-Ришелье тарихы XVII ғасырдан бастау алады және Ришелье өзені бойындағы су жолының стратегиялық маңыздылығымен тығыз байланысты. Елді мекеннің нақты қалыптаса бастаған уақыты деп 1666 жылды санауға болады, сол кезде Кариньян-Сальер полкінің сарбаздары мұнда алғашқы ағаш бекініс тұрғызды. Форт Сен-Жан деп аталған бұл бекет Әулие Лаврентий алқабын Шамплейн көлімен байланыстыратын өзен бойындағы қорғаныс шебінің бір бөлігі болды.

Елді мекен приход мәртебесін әлдеқайда кеш алды, ол кезде әскери гарнизон айналасында алғашқы тұрақты тұрғындар мен саудагерлерді тарта отырып, азаматтық өмір қалыптаса бастаған еді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Әскери форттың гүлденген қалаға айналуы географиялық және технологиялық факторлардың бірегей үйлесіміне байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Ришелье өзенінің жағасында орналасқан, ол тарихи тұрғыда Монреаль мен оңтүстік аймақтар арасындағы (тіпті Нью-Йоркке дейін) саяхат пен сауданың негізгі көлік артериясы болды.
• Көлік революциясы: Қала тарихындағы бетбұрысты кезең 1836 жыл болды, сол кезде Champlain and St. Lawrence Railroad теміржолы ашылды. Бұл Сен-Жанды Ла-Преримен байланыстырған Канададағы алғашқы қоғамдық теміржол болды, бұл қаланы маңызды логистикалық торапқа айналдырды.
• Канал құрылысы: 1843 жылы Шамбли каналының ашылуы кемелерге өзен шоңғалдарын айналып өтуге мүмкіндік беріп, қаланың «ішкі порт» мәртебесін түпкілікті бекітті.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырда Сен-Жан-сюр-Ришелье экономикасы қарқынды дамыды. Ыңғайлы логистиканың арқасында қала ағаш пен ауылшаруашылық өнімдерін экспорттау орталығына айналды. Алайда оған нағыз даңқты керамика өндірісі әкелді.

Қала ұзақ уақыт бойы Канаданың қыш құмыра ісінің астанасы ретінде белгілі болды. Мұнда ыдыс-аяқ, кірпіш және санитарлық керамика шығаратын мануфактуралар гүлденді, бұл бірегей индустриялық ландшафт қалыптастырып, бүкіл Квебек провинциясынан шеберлерді тартты. Қаланың мәдени өмірі француз дәстүрлері мен көршілес аймақтармен белсенді сауданың ықпалы тоғысында дамыды.

Әскери өткен шақ және отаршылдық дәуір

• 1666 — Кариньян-Сальер полкінің сарбаздары колонияны қорғау үшін Ришелье өзенінің жағасында алғашқы ағаш бекініс тұрғызады.
• 1748 — Губернатор Ла Галиссоньердің бұйрығымен қорғанысты күшейту үшін екінші, неғұрлым қуатты тас форт салынады.
• 1760 — Жеті жылдық соғыс барысында форт британ әскерлерінің бақылауына өтеді.
• 1775 — Американың тәуелсіздік соғысы кезінде гарнизон генерал Монтгомери әскерлерінің 45 күндік ұзақ қоршауына төтеп береді.

Өнеркәсіптік революция және көліктің дамуы

• 1836 — Сен-Жан мен Ла-Прериді байланыстырған Канададағы алғашқы қоғамдық теміржолдың салтанатты ашылуы.
• 1843 — Шамбли каналы құрылысының аяқталуы кемелерге шоңғалдарды айналып өтуге мүмкіндік беріп, қаланы маңызды сауда портына айналдырды.
• 1856 — Елді мекен ресми түрде қала мәртебесін алады, бұл жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуына ықпал етеді.
• 1870-жылдар — Қалаға Канаданың «қыш құмыра астанасы» мәртебесін бекіткен керамика өнеркәсібінің қарқынды гүлденуінің басталуы.

XX және XXI ғасырлар: қазіргі тарих

• 1915 — Қалада Канада армиясының алғашқы француз тілді бөлімшесі болған әйгілі 22-ші жаяу әскер батальоны құрылады.
• 1952 — Ұлттық маңызы бар беделді оқу орнына айналған Сен-Жан Корольдік әскери колледжінің ашылуы.
• 1984 — Аймақтың басты туристік оқиғасына айналған Халықаралық әуе шарлары фестивалі алғаш рет өткізіледі.
• 2001 — Бес муниципалитеттің (Сен-Жан-сюр-Ришелье, Ибервиль, Сен-Люк, Л'Акади және Сен-Атаназ) біріңғай қалаға бірігуі орын алады.
• 2011 — Қала Ришелье өзеніндегі инфрақұрылымның едәуір бөлігіне әсер еткен тарихи су тасқынының салдарын бастан өткеріп, оны еңсереді.

Даму мен өзгерістердің негізгі кезеңдері

Сен-Жан-сюр-Ришелье эволюциясы оның стратегиялық көлік торабы және өнеркәсіп орталығы ретіндегі рөлімен айқындалды. Төменде қаланың қазіргі экономикалық және мәдени келбетін қалыптастырған негізгі кезеңдер берілген:

• Көлік революциясы (1836). Канададағы алғашқы Champlain and St. Lawrence Railroad теміржолының іске қосылуы аймақтың логистикасын түбегейлі өзгертті. Бұл оқиға қаланы Монреаль мен Нью-Йорк арасындағы маңызды тиеу-түсіру пунктіне айналдырып, урбанизация мен капитал ағынын жеделдетті.
• Шамбли каналы арқылы сауда жолының ашылуы (1843). Шлюздер жүйесінің құрылысының аяқталуы кемелерге Ришелье өзеніндегі шоңғалдарды айналып өтуге мүмкіндік берді. Бұл ағаш пен көмірдің халықаралық саудасына қуатты серпін беріп, өзен бойындағы порт аймағы мен қоймалардың дамуын ынталандырды.
• Индустрияландыру және «керамикалық бум» (XIX ғасырдың соңы). Standard Clay Products сияқты ірі зауыттардың пайда болуы қаланың алдағы ғасырға экономикалық мамандануын анықтады. Керамика мен кірпіштің жаппай өндірісі жұмысшы табының өсуіне және белсенді тұрғын үй құрылысына әкелді.
• Форттың білім беру бағытындағы трансформациясы (1952). Тарихи гарнизон орнында Корольдік әскери колледжінің негізінің қалануы әскери мұраны сақтап қалуға, оны білім беру және мәдени активке айналдыруға мүмкіндік берді. Бұл қаланың академиялық дайындық орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтты.
• Халықаралық әуе шарлары фестивалінің басталуы (1984). Бұл іс-шараның құрылуы туристік экономиканы дамытуға көшуді белгіледі. Фестиваль жыл сайын жүз мыңдаған қонақтарды тартып, қонақ үй және мейрамхана бизнесінің дамуын ынталандыратын қаланың негізгі брендіне айналды.
• Муниципалдық шоғырландыру (2001). Сен-Жан-сюр-Ришелье қаласының Ибервиль, Сен-Люк және көршілес муниципалитеттермен бірігуі біріңғай әкімшілік орталықты құрды. Бұл бірігу қала жоспарлауын оңтайландыруға және халқы 90 000 адамнан асқан масштабты инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді.

Сәулеттік келбеті және қала құрылысы

Сен-Жан-сюр-Ришелье сәулеті оның әскери бекет, сауда порты және өнеркәсіп орталығы ретіндегі бай тарихын көрсетеді. Қала құрылымы француз отаршылдық мұрасының, британдық ықпалдың және XIX–XX ғасырлардағы индустриялық құрылыстың эклектикалық үйлесімі болып табылады. Ришелье өзені бұрынғысынша тарихи аудандар қалыптасқан негізгі ось болып қала береді.

Ескі Сен-Жан (Vieux-Saint-Jean) және коммерциялық сәулет

Өзеннің батыс жағалауында орналасқан қаланың тарихи орталығы негізінен XIX ғасырдың соңындағы жойқын өрттерден кейін қалыптасты. Бұл аудан сол дәуірдегі коммерциялық қала құрылысының жарқын үлгісі болып табылады.

• Стиль: Кейінгі викториялық коммерциялық сәулет және эклектика.
• Сипатты белгілер: Қызыл кірпішті белсенді пайдалану (жергілікті керамика өндірісінің мұрасы), сәндік карниздері бар жалпақ шатырлар («boomtown style»), бірінші қабаттардағы үлкен витриналық терезелер.
• Көрікті жерлер: Ғасырлар тоғысындағы жанданған сауда қаласының атмосферасын сақтап қалған Ришелье көшесі (Rue Richelieu) және Базар алаңы (Place du Marché).

Діни сәулет: Неоклассицизмнен Неоготикаға дейін

Квебектің көптеген қалаларындағыдай, шіркеу мұнаралары қаланың сұлбасын айқындайды. Мұндағы ғибадатханалар тек рухани орталықтар ғана емес, сонымен қатар сәулеттік доминанттар қызметін атқарады.

• Сен-Жан-л'Эванжелист кафедралы соборы (Cathédrale Saint-Jean-l'Évangéliste): XIX ғасырдың ортасында салынған. Қасбеті сол кезеңдегі квебектік шіркеулерге тән неоклассицизм стилінде орындалған, интерьерінде барокко элементтері бар. Ғимарат монументалдылығымен және бай ішкі әрлеуімен ерекшеленеді.
• Сент-Маргерит-де-Блэрфинди шіркеуі (L'Acadie): Л'Акади секторында орналасқан. Бұл XIX ғасырдың басындағы дәстүрлі квебектік сәулеттің керемет үлгісі: тас қаландысы, тік екі жақты шатыр және талғампаз шпиль.
• Үштік англикан шіркеуі (Trinity Church): Британдық ықпалды көрсетеді және Англияның ауылдық приходтық шіркеулерін еске түсіретін ұстамды неоготика стилінде салынған.

Әскери және институционалдық мұра

Гарнизонның болуы қаланың жоспарлануында өшпес із қалдырды. Тарихи форттың орнындағы Сен-Жан Корольдік әскери колледжінің кешені (Royal Military College Saint-Jean) сәулеттік қорық болып табылады.

• Дәуір: Отаршылдық кезеңнен XX ғасырдың ортасына дейін.
• Стиль: Утилитарлық әскери классицизм және 1930–1950 жылдардағы әкімшілік сәулет.
• Ерекшеліктері: Сақталған казарма ғимараттары мен офицерлік корпустар қатаң симметрия мен функционалдылықты көрсетеді. Форт Сен-Жан мұражайы бекініс өткенін еске түсіре отырып, тарихи құрылыстарға біріктірілген.

Тұрғын үй құрылысы: Ибервиль және Л'Акади

Муниципалитеттер біріккеннен кейін қала құрамына бірегей сәулеттік келбеті бар аудандар кірді:

• Ибервиль секторы (Шығыс жағалау): Мұнда ауқатты саудагерлер мен өнеркәсіпшілерге тиесілі Екінші империя стиліндегі (мансардты шатырлары бар) сәнді зәулім үйлерді және викториялық үйлерді кездестіруге болады.
• Л'Акади секторы: Ришелье алқабындағы алғашқы қоныстанушылардың стилін көрсететін, француз режимінен сақталған тас үйлері бар ауылдық идиллия.

Сен-Жан-сюр-Ришельеден шыққан көрнекті тұлғалар

Қала саясатта, спортта және өнерде із қалдырған көптеген атақты канадалықтардың отаны және үйіне айналды. Міне, ең маңызды тұлғалардың кейбірі:

• Феликс-Габриэль Маршан (1832–1900)
  Саясаткер, журналист, драматург
  Квебектің 11-ші премьер-министрі. Өмірінің көп бөлігін Сен-Жан-сюр-Ришельеде өткізіп, сонда жұмыс істеді. Солтүстік Америкадағы ең көне француз тілді газеттердің бірі — бүгінгі күнге дейін шығып келе жатқан Le Canada Français газетінің негізін қалады.
• Оноре Мерсье (1840–1894)
  Саясаткер, заңгер
  Квебектің 9-шы премьер-министрі және жарқын ұлттық көшбасшы. Сен-Атаназда (қазіргі Сен-Жан-сюр-Ришелье бөлігі) дүниеге келген. Провинция автономиясын қорғауымен және франкоканадтық ұлтшылдықты ілгерілетуімен танымал.
• Жиль Вильнёв (1950–1982)
  Формула-1 автожарысшысы
  Әлемдік автоспорттың аңызы. Бертьевильге көшпес бұрын Сен-Жан-сюр-Ришельеде туған. Оның құштарлыққа толы жүргізу стилі оны жарыс иконасына айналдырды, ал Монреальдағы автодром оның есімімен аталады.
• Джерри Буле (1946–1990)
  Рок-музыкант
  Аңызға айналған Offenbach тобының вокалисі және квебектік роктың иконасы. Қала тумасы ретінде ол блюзді, рокты және квебектік диалектіні ұштастыра отырып, француз тілді рок-музыканың дамуына баға жетпес үлес қосты.
• Клод Реймон (1937 ж.т.)
  Бейсболшы, телекомментатор
  Бас бейсбол лигасының (MLB) Барлық жұлдыздар матчына қатысқан алғашқы квебектік. Сен-Жан-сюр-Ришельеде туып, өмірін Канадада бейсболды танымал етуге арнады.
• Рина Ланье (1911–1997)
  Ақын, драматург
  XX ғасырдағы квебектік әдебиеттің ең маңызды тұлғаларының бірі. Қалада тұрып, көптеген шығармаларын жазды, олар Мольсон сыйлығын қоса алғанда, беделді әдеби сыйлықтармен марапатталды.
• Кевин Оуэнс (1984 ж.т.)
  Кәсіби рестлер
  WWE жұлдызы (шын есімі Кевин Стин). Осы аймақта туып-өскен ол халықаралық спорттық ойын-сауық аренасында әлемдік даңқ пен чемпиондық атақтарға қол жеткізді.
• Изабель Брассёр (1970 ж.т.)
  Мәнерлеп сырғанаушы
  Жұптық сырғанаудан әлем чемпионы және Олимпиада ойындарының екі дүркін қола жүлдегері. 1990-жылдары халықаралық мұзда Канаданың атын шығарған қала тумасы.