Port Hardy

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Бүгінде Порт-Харди орналасқан жердің тарихы терең өткен заманға кетеді. Бұл жерлерді мыңдаған жылдар бойы осында бай мәдениет қалыптастырған жергілікті кваквакэвакв (Kwakwaka'wakw) халықтары мекендеген. Еуропалық атауды елді мекен 1857 жылы алды, сол кезде Корольдік флоттың геодезистері шығанаққа Трафальгар шайқасындағы «Виктори» кемесінің әйгілі капитаны, вице-адмирал сэр Томас Хардидің құрметіне есім берді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Канададағы шағын елді мекеннің маңызды аймақтық орталыққа айналуына бірнеше фактор себеп болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Ванкувер аралының солтүстік шетінде орналасқан, аралдың негізгі тас жолының соңғы нүктесі және солтүстіктің жабайы табиғаты мен теңіз жолдарына ашылатын «қақпа» болып табылады.
• Табиғи ресурстар: Айналадағы ормандар мен мұхит сулары өнеркәсіптің дамуына негіз болып, адамдарды табыс табу мүмкіндіктерімен қызықтырды.

Ерте кезеңдегі мәдени/экономикалық ерекшеліктер

Ерте кезеңдегі экономика толығымен табиғат сыйына негізделді. Тұрғындардың негізгі кәсібі орман дайындау, коммерциялық балық аулау және тау-кен ісі болды. Жақын маңда ірі мыс кенішінің ашылуы дамуға айтарлықтай серпін беріп, жұмысшылар мен инвестициялар ағынын тартты. Мәдени орта жергілікті халықтың дәстүрлері мен қатал, бірақ бай өлкені игерген ізашарлардың өмір салтының тығыз байланысында қалыптасты.

Негізгі тарихи белестер

• Б.з.д. 6000 жыл шамасында — Қазіргі қала аумағын кваквакэвакв тайпалары қоныстана бастап, балық аулау мен қолөнерді дамытады.
• 1857 жыл — Картографтар шығанақты картаға түсіріп, оған вице-адмирал Томас Хардидің құрметіне есім береді.
• 1904 жыл — Алек Лайонның алғашқы дүкен мен пошта бөлімшесін ашуы, бұл қазіргі Порт-Харди елді мекенінің негізі қаланған уақыт болып саналады.
• 1912 жыл — Аймаққа фермерлікпен айналысу үшін жер учаскелерін алу мүмкіндігіне қызыққан қоныс аударушылардың толқыны келеді.
• 1943 жыл — Бүкіл солтүстік арал үшін маңызды көлік торабына айналған әуежай құрылысы аяқталады.
• 1966 жыл — Елді мекен бірнеше шашыраңқы қауымдастықтарды біріктіріп, ресми түрде муниципалитет мәртебесін алады.
• 1971 жыл — Island Copper Mine ірі мыс кенішінің ашылуы экономикалық және демографиялық өсуге қуатты серпін береді.
• 1979 жыл — Қаланы Канададағы қалған жол желісімен байланыстырған Хайвей 19 тас жолын асфальттау аяқталады.
• 1995 жыл — Кеніштің жабылуы индустриялық дәуірдің аяқталуын және қаланың туризм мен аквамәдениетке қайта бағытталуын білдіреді.
• 2000-жылдар — Паром қатынасының дамуы қаланы «Ішкі өткел» мен Аляскаға саяхаттаудың негізгі қақпасына айналдырады.

Қайта құрудың негізгі кезеңдері

Порт-Харди оқшауланған сауда бекетінен маңызды аймақтық орталыққа дейінгі эволюциясы елеулі құрылымдық өзгерістермен қатар жүрді. Төменде келтірілген оқиғалардың әрқайсысы қаланың келбетін өзгертіп қана қоймай, сонымен бірге оның алдағы ондаған жылдардағы дамуының жаңа векторын айқындады.

• Көлік авиаторабының құрылуы. 1940-жылдары бастапқыда әскери қажеттіліктер үшін әуежайдың салынуы аймақтың азаматтық авиациясының негізін қалады. Бұл оқиға географиялық оқшаулануды еңсеруде, материкпен жылдам байланысты және төтенше жағдайлар қызметтерінің мүмкіндіктерін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды.
• Әкімшілік шоғырландыру. 1966 жылы аудандық муниципалитет мәртебесін алу шашыраңқы жағалаудағы ауылдар мен қауымдастықтарды бірыңғай құрылымға біріктіруге мүмкіндік берді. Бұл қала құрылысы шешімі орталықтандырылған жоспарлаудың, ортақ коммуналдық желілерді құрудың және бірыңғай басқару жүйесінің негізі болды.
• Island Copper Mine индустриялық қарқыны. 1970-жылдардың басында ірі мыс кенішінің ашылуы халық санының үш есе өсуіне және ауқымды құрылысқа әкелді. Шахта жұмысының экономикалық тиімділігі тұрғындар осы уақытқа дейін пайдаланып келе жатқан мектептер, ауруханалар мен сауда кешендері сияқты заманауи қалалық инфрақұрылымды құруды қаржыландыруға мүмкіндік берді.
• Жол желісіне интеграциялану. 1979 жылы Хайвей 19 тас жолын асфальттаудың аяқталуы қаланың құрлықтағы оқшаулануын жойды. Ванкувер аралының оңтүстігімен жыл бойғы сенімді байланыс логистиканы түбегейлі өзгертіп, тауарлардың құнын төмендетті және аймақты Канададағы жаппай автотуризм үшін ашты.
• Экономиканың құрылымдық қайта құрылуы. 1995 жылы шахта жабылғаннан кейін қала монобейінді экономикадан әртараптандырылған экономикаға күрделі өту кезеңін бастан өткерді. Сәтті бейімделу аквамәдениетке, орманды тұрақты пайдалануға және қызмет көрсету саласына назар аударуда болды, бұл көптеген «ресурсқа негізделген» қалаларға тән құлдырауды болдырмауға мүмкіндік берді.
• Теңіз қақпасының дамуы. Паром терминалын жаңғырту және Ішкі өткел (Inside Passage) арқылы тұрақты маршруттардың іске қосылуы қаланың туристік хаб мәртебесін нығайтты. Бұл портты солтүстік жағалауға және Аляскаға бет алған саяхатшылар үшін негізгі транзиттік нүктеге айналдырып, қонақ үй бизнесінің дамуына серпін берді.

Қала құрылысының ерекшеліктері мен сәулеттік бейнесі

Порт-Харди сәулеттік ландшафты еуропалық стильдердің ғасырлар бойғы қабаттасуынан емес, жабайы табиғаттың қатал сұлулығы мен ізашарлардың практикалықтығынан қалыптасқан. Мұнда готика немесе барокко жоқ; қаланың келбетін функционалдылық, жергілікті материалдардың (негізінен ағаштың) қолжетімділігі және жергілікті халықтың дәстүрлеріне деген терең құрмет айқындайды. Қала құрылысы жағалау сызығы мен орман алқаптарына үйлесімді түрде кірігіп, көлденеңінен дамыды.

Сәулет стильдері мен тарихи дәуірлер

Елді мекеннің визуалды бейнесін оның даму кезеңдерін көрсететін бірнеше негізгі бағытқа бөлуге болады:

• Жергілікті халықтардың дәстүрлі сәулеті (отарлауға дейінгі кезең — бүгінгі күн). Жергілікті стильдің негізі «Биг-хаустар» (Big Houses) — қызыл балқарағайдан жасалған монументалды қауымдық үйлер. Оларға массивті арқалықтар, екі жақты шатырлар және тотемдік жануарлар бейнеленген бай ою-өрнектер тән. Бұл стильдің элементтері бүгінгі күні де қоғамдық кеңістіктерді безендіруде белсенді қолданылып, аймақтың мәдени ерекшелігін айқындайды.
• Фронтирдің утилитарлық стилі (XX ғасырдың бірінші жартысы). Орман дайындау және балық аулаудың қалыптасу кезеңінде сәулет тек қолданбалы сипатта болды. Ғимараттар ағаштан қаңқалы технология бойынша салынды: қарапайым формалар, декордың болмауы, жаңбыр суын ағызуға арналған көлбеу шатырлар. Бұл Канададағы шалғай аймақтарға тән өмір сүрудің қатал стилі.
• Индустриялық модернизм және типтік құрылыс (1970-жылдар). Тау-кен өндірісінің қарқынды дамуы типтік бір қабатты тұрғын үйлердің (бунгало) және қоғамдық мақсаттағы ғимараттардың тұтас шағын аудандарының пайда болуына әкелді. Бұл кезеңде өсіп келе жатқан халықты жайлылықпен тез қамтамасыз етуге арналған негізгі мектептер, ауруханалар мен сауда орталықтары — функционалды бетон және қаңқалы конструкциялар тұрғызылды.

Қалалық ортаның көрнекті нысандары

Қаланың қазіргі келбетін зәулім ғимараттар емес, ландшафтқа кіріктірілген және маңызды қоғамдық функцияларды орындайтын ғимараттар айқындайды:

• Жағалау мен Ротгеб саябағы (Rotary Park). Серуендеу аймақтары мемориалдармен және тотем бағандарымен үйлесімді ұштасып, ашық аспан астындағы мұражайды елестететін заманауи абаттандыру үлгісі.
• Қоғамдық орталықтар. Әкімшілік ғимараттары мен мәдени орталықтар жиі дәстүрлі ұзын үйлер стилінде безендіріліп, табиғи ағаш пен қасбеттердің өзіндік геометриялық формалары қолданылады.
• Көлік тораптары. Әуежай мен паром терминалы заманауи көлік сәулетінің үлгілері болып табылады: айналадағы табиғатқа көрініс ашатын үлкен терезелері бар ықшам, жарық кеңістіктер.

Маңызды тарихи тұлғалар мен танымал замандастар

Аймақ тарихы ізашарлардың, зерттеушілердің және мәдени мұраны сақтаушылардың есімдерімен тығыз байланысты. Міне, қала мен оның айналасының шежіресінде айтарлықтай із қалдырған тұлғалардың тізімі:

• Сэр Томас Мастерман Харди (1769–1839) — Корольдік флоттың вице-адмиралы.
  Әйгілі британдық офицер бұл жағалауға ешқашан аяқ баспаса да, 1857 жылы бүгінгі Порт-Харди орналасқан шығанақ оның құрметіне аталды. Харди әлем тарихына «Виктори» флагмандық кемесінің капитаны және аңызға айналған Трафальгар шайқасында адмирал Нельсонның ең жақын серігі ретінде енді.
• Алек Лайон — Алғашқы қоныстанушы және кәсіпкер.
  Қазіргі елді мекеннің негізін қалаушы әкелердің бірі болып саналады. 1904 жылы ол Харди шығанағының жағасында алғашқы дүкен мен пошта бөлімшесін ашты. Оның бастамасы оқшауланған факторияның Ванкувер аралының солтүстік бөлігіндегі негізгі сауда және көлік торабына айналуының бастамасы болды.
• Мунго Мартин (Накапенкем) (1879–1962) — Суретші, оюшы және кваквакэвакв көсемі.
  Жақын маңдағы Форт-Руперттің тумасы Мартин жергілікті халықтар өнеріндегі әлемдік деңгейдегі тұлғаға айналды. Ол Канададағы ағаш ою дәстүрін сақтауда шешуші рөл атқарды, көне тотемдерді қалпына келтірумен және шеберлердің жаңа буынын оқытумен айналысты.
• Джордж Хант (1854–1933) — Этнограф және лингвист.
  Қазіргі қалаға тікелей жақын жерде тұра отырып, Хант белгілі антрополог Франц Боастың таптырмас серігі болды. Оның мифтерді, әндерді жинау және ритуалдарды сипаттау бойынша атқарған қажырлы еңбегінің арқасында жергілікті тайпалардың мәдениеті антропологиядағы ең көп зерттелген мәдениеттердің біріне айналды.
• Кельвин Хант — Қазіргі заманғы шебер-оюшы.
  Шеберханасы осы аймақта орналасқан суретшілердің әйгілі әулетінің жалғастырушысы. Ол бүкіл әлем бойынша мұражайларда қойылатын монументалды тотем бағандары мен дәстүрлі каноэларды жасауымен танымал, бұл аймақтың аборигендік өнер орталығы ретіндегі мәртебесін сақтап келеді.
• Билл Проктор — Жазушы, балықшы және өлкетанушы.
  Солтүстік аралдың аңызға айналған тұлғасы. Бүкіл өмірін теңізге және жағалауды зерттеуге арнаған ол осы өлкенің тұрмысын, табиғатын және игерілу тарихын сипаттайтын танымал кітаптардың авторы болды. Оның әңгімелері аймақтың өткені мен бүгіні арасындағы маңызды көпір болып табылады.