Ladysmith

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Ледисмит тарихы 1898 жылдан басталады және көмір магнаты Джеймс Дансмьюрдің есімімен тығыз байланысты. Бастапқыда Ванкувер аралындағы бұл жер Ойстер-Харбор (Oyster Harbour) деген атпен белгілі болған. Қала өзінің қазіргі атауын 1900 жылы Англия-Бур соғысы кезінде Оңтүстік Африкадағы Ледисмит қаласынан қоршаудың алынуы құрметіне алды. Бұл оқиға топонимикаға да әсер етті: қаланың көптеген көшелері сол дәуірдегі генералдардың есімдерімен аталған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің маңызды елді мекенге айналуы географиялық және өнеркәсіптік факторлардың ұштасуымен байланысты болды:

• Стратегиялық география: Табиғи терең сулы айлақ ірі кемелердің тоқтауына өте қолайлы болды, бұл орынды теңіз саудасы үшін тамаша нүктеге айналдырды.
• Көмір логистикасы: Қала жақын маңдағы Экстеншн шахталарынан (Extension mines) өндірілетін көмірді тиеуге арналған порт ретінде жобаланған.
• «Көшірілген» қала: Ледисмиттің негізі қалануының бірегей ерекшелігі сол, көптеген үйлер, қонақ үйлер мен шіркеулер жабылып жатқан Веллингтон шахтерлер кентінен осында (теміржол платформаларымен немесе арбалармен) физикалық түрде көшірілді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

XX ғасырдың басында Ледисмит классикалық өнеркәсіптік орталық ретінде дамыды. Қала экономикасы толығымен көмір өнеркәсібіне және порттың жұмысына тәуелді болды. Бұл ерекше өмір салтын қалыптастырды: қала шахтерлер мен порт жұмысшыларының ұйымшыл қауымдастығы болды. Қала стихиялы түрде өспей, алдын ала жоспарланғандықтан, ол тез арада дамыған инфрақұрылымға ие болып, Британдық Колумбияның маңызды экономикалық торабына айналды.

Тарихтың негізгі кезеңдері

• 1898 жылға дейін — Қазіргі айлақ аумағын ғасырлар бойы Stz'uminus (Chemainus) жергілікті халқы балық аулау және ұлулар жинау үшін пайдаланған.
• 1898 жыл — Өнеркәсіпші Джеймс Дансмьюр көмір тасымалдау үшін Ойстер-Харборда терең сулы айлақтардың құрылысын бастайды.
• 1900 жыл — Елді мекен Англия-Бур соғысы кезінде аттас қаладан қоршаудың алынуы туралы хабардың құрметіне Ледисмит атауын алады.
• 1900–1901 жылдар — Жабылып жатқан Веллингтон қаласынан ондаған тұрғын үйлер мен ғимараттарды теміржол арқылы тасымалдау бойынша бірегей операция өтеді.
• 1904 жыл — Ледисмит ресми түрде инкорпорацияланып, қала мәртебесін (City of Ladysmith) алады.
• 1913 жыл — Қала аймақ тарихындағы ең ауқымды еңбек қақтығыстарының бірі — Ванкувер аралындағы Ұлы көмір ереуілінің орталығына айналады.
• 1931 жыл — Экстеншн ауданындағы негізгі шахталардың жабылуы қала экономикасындағы көмір дәуірінің аяқталуын білдіреді.
• 1935 жыл — Comox Logging & Railway компаниясы өз базасын Ледисмитке көшіріп, қаланы орман дайындау өнеркәсібіне қайта бағыттайды.
• 1980-жылдар — Эдуард дәуірінің тарихи сәулетін сақтауға бағытталған қала орталығын қайта жаңғырту бағдарламасы іске қосылады.
• 2017 жыл — Канадалық қала құрылысын жоспарлаушылар институты өзінің шынайы келбеті мен атмосферасы үшін Ледисмиттің Бірінші авенюін Канаданың «Ұлы көшесі» деп таниды.

Трансформация кезеңдері және олардың қалаға әсері

Ледисмит тарихы — бұл өнеркәсіптік елді мекеннің өзінің бірегейлігін сақтай отырып, өзгермелі экономикалық жағдайларға қалай бейімделе алғанының мысалы. Міне, қаланың заманауи келбетін айқындаған негізгі сәттер:

• Ғимараттарды жаппай көшіру (1900–1901)
  Веллингтоннан үйлерді тасымалдау бойынша бірегей операция қоныстануды тездетіп қана қоймай, қаланың сәулеттік кодын қалыптастырды. Бұл Ледисмитке бірден дайын инфрақұрылым алуға және сол кездегі көптеген шахтерлер қалашықтарына тән ретсіз құрылыстан аулақ болуға мүмкіндік берді.
• Қала мәртебесін алу (1904)
  Ресми инкорпорация Ледисмитке әкімшілік тәуелсіздік берді. Бұл жергілікті билікке муниципалдық қызметтерді, сумен жабдықтауды және жол желісін дамытуды бастауға мүмкіндік беріп, өсіп келе жатқан халықтың жайлы өмірінің негізін қалады.
• Шахтерлердің ұлы ереуілі (1912–1914)
  Бұл қиын кезең болса да, ол қаланың әлеуметтік сипатын қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Ледисмит жұмысшылар ынтымақтастығы мен олардың құқықтары үшін күрестің символына айналды, бұл жергілікті қауымдастықты ұзақ жылдар бойы біріктірді.
• Көмірден орман дайындауға көшу (1930-жылдар)
  Көмір шахталарының жабылуы Ледисмитті елес-қалаға айналдыруы мүмкін еді. Comox Logging & Railway компаниясының келуі және порттың ағаш шығаруға қайта бағытталуы аймақ экономикасын сақтап, келесі жарты ғасыр бойы жұмыс орындары мен тұрақтылықты қамтамасыз етті.
• Тарихи орталықты қайта жаңғырту (1980-жылдар)
  Биліктің ескі ғимараттарды бұзудың орнына мұраны сақтауға бәс тігу туралы шешімі қаланың туристік болашағын айқындады. Бірінші авенюдегі қасбеттерді қалпына келтіру Ледисмитті саяхатшылар мен кинопродюсерлерді қызықтыратын көрікті жерге айналдырды.
• Naut’sa mawt келісімі (2012)
  Stz'uminus жергілікті халқымен достық пен ынтымақтастық туралы тарихи келісімге қол қою мәдени және экономикалық серіктестіктің жаңа дәуірін бастады. Бұл айлақ аумағын бірлесіп дамыту және жергілікті халықтың тарихына құрмет көрсету жолындағы маңызды қадам.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Ледисмит — Канададағы «қас-қағымдағы қаланың» (instant town) бірегей мысалы. Ғасырлар бойы өсетін елді мекендерден айырмашылығы, ол бірыңғай жоспар бойынша құрылып, іс жүзінде бір уақытта қоныстандырылды. Қаланың сәулеттік ландшафты XX ғасырдың басындағы сақталып қалған көріністі білдіреді, мұнда ағаш сәулеті мен фронтирдің функционалды стилі басым.

Дәуірлер мен стильдер

Ледисмит сәулеті готикалық соборлармен немесе барокко сарайларымен мақтана алмайды. Бұл Эдуард дәуірінде қатып қалған жұмысшы қаласының адал, утилитарлы және өзінше сүйкімді сәулеті. Негізгі стилистикалық бағыттар мыналарды қамтиды:

• Халықтық викториялық сәулет (XIX ғасырдың соңы):
  Веллингтоннан физикалық түрде көшірілген шахтерлердің тұрғын үйлерімен ұсынылған. Бұл сол кездегі жұмысшы табының тұрмысын көрсететін, екі еңісті шатыры және қарапайым декоры бар қарапайым ағаш коттедждер.
• «Бумтаун» (Boomtown) стилі және жалған қасбеттер:
  Жабайы Батыстың коммерциялық құрылысына тән белгі. Басты көшедегі ғимараттардың көбінесе кәдімгі екі еңісті шатырларды жасыратын биік тікбұрышты парапеттері («жалған қасбеттер») болады. Бұл әдіс ғимараттарға анағұрлым зәулім және қалалық түр беру үшін қолданылған.
• Эдуардтық коммерциялық стиль (1900–1910 жылдар):
  Бірінші қабаттарында үлкен витриналы терезелері және сәндік карниздері бар кірпіш пен ағаштан салынған неғұрлым қомақты ғимараттар. Бұл стиль Бірінші авенюде басымдыққа ие болып, өткен ғасырдың басындағы сауда көшесінің тұтас ансамблін құрайды.

Қала құрылысының ерекшеліктері

Ледисмиттің жоспарлануы оның негізін қалаушы Джеймс Дансмьюрдің прагматизмі мен ландшафтқа негізделген. Қала суға қарай түсетін амфитеатр ретінде жобаланған:

• Террасалық жоспарлау: Көшелер төбе беткейінде жағалау сызығына параллель орналасқан, бұл табиғи дренажды қамтамасыз етеді және қаланың көптеген нүктелерінен айлаққа көрініс ашады.
• Көшелер иерархиясы: Бірінші авеню (First Avenue) бастапқыда тұрғын кварталдарды порттың өнеркәсіптік аймағынан және теміржолдан бөліп тұратын қаланың коммерциялық орталығы ретінде ойластырылған.

Маңызды нысандар мен аудандар

Ледисмиттің тарихи орталығы 1900 жылдардағы атмосфераның сақталуы арқасында Канададағы ең үздіктердің бірі ретінде танылған.

• Бірінші авеню (First Avenue): Қаланың басты көрікті жері. Көше тарихи түстерге боялған Эдуард дәуіріндегі ғимараттардың шынайы қатарын сақтап қалған. Канадалық қала құрылысын жоспарлаушылар институты сәулет пен қоғамдық өмірдің үйлесімді үйлесімі үшін оған «Ұлы көше» атағын берді.
• «Traveller’s» қонақ үйі: Шахтерлер мен саяхатшылар үшін әлеуметтік өмірдің орталығы болған ғасыр басындағы бұрыштық коммерциялық ғимараттың классикалық мысалы.
• Машина цехы (Machine Shop): Жағалаудағы өнеркәсіптік ғимарат, ол қала өміріндегі өнеркәсіптік өткенді және теміржолдың рөлін еске салады. Бүгінде ол тарих пен заманауи өнерді біріктіретін мәдени кеңістікке айналуда.

Ледисмиттің көрнекті тұлғалары

Ледисмиттің тарихы мен бүгіні оның дамуына, мәдениетіне және әлемге танылуына әсер еткен адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Міне, қала өмірінде із қалдырған негізгі тұлғалар:

• Джеймс Дансмьюр (James Dunsmuir)
  Рөлі: Көмір магнаты, Британдық Колумбияның Премьер-министрі (1900–1902), Лейтенант-губернатор.
  Маңыздылығы: Қаланың негізін қалаушы. Дәл оның бастамасымен 1898 жылы Ойстер-Харбор порты салынып, кейін Веллингтоннан ғимараттарды бұрын-соңды болмаған көшіру ұйымдастырылды, бұл Ледисмиттің қалыптасуына әсер етті. Оның шешімдері аймақтың экономикалық және қала құрылысы тағдырын айқындады.
• Памела Андерсон (Pamela Anderson)
  Рөлі: Әлемге әйгілі актриса, фотомодель, жануарлар құқығын қорғаушы.
  Маңыздылығы: 1967 жылы Ледисмитте туған (Канаданың 100 жылдығында туған «Ғасыр баласы»). Қаламен байланыстырылатын ең танымал медиа тұлға болып табылады. Жергілікті экологиялық және қайырымдылық бастамаларды белсенді қолдайды.
• Джозеф Мэйрс (Joseph Mairs)
  Рөлі: Шахтер, кәсіподақ белсендісі.
  Маңыздылығы: Ванкувер аралындағы Ұлы көмір ереуілі кезінде (1912–1914) жұмысшы қозғалысының құрбаны және символына айналды. 21 жасында жұмысшылардың құқықтарын қорғап, түрмеде қайтыс болды. Оның қалалық зираттағы қабірі еңбек құқықтары үшін күрестің маңызды тарихи ескерткіші болып табылады.
• Кевин Лайт (Kevin Light)
  Рөлі: Спортшы (академиялық есу), Олимпиада чемпионы.
  Маңыздылығы: Ледисмитте өскен. 2008 жылы Бейжіңде өткен Олимпиада ойындарында ерлер сегіздігі құрамында алтын медаль жеңіп алып, туған қаласын жоғары халықаралық спорттық деңгейде танымал етті.
• Рэй Харрис көсемі (Chief Ray Harris)
  Рөлі: Stz'uminus халқының мұрагерлік көсемі және көшбасшысы.
  Маңыздылығы: Тарихи Naut’sa mawt (2012) келісіміне қол қоюдың бастамашыларының бірі болып, қаланың жаңа тарихында шешуші рөл атқарды. Бұл құжат Ледисмит муниципалитеті мен Stz'uminus жергілікті халқы арасындағы серіктестік пен татуласудың негізін қалады.