Calgary

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Калгари тарихы 1875 жылы Боу және Элбоу өзендерінің түйіскен жерінде Солтүстік-Батыс атты полициясының (қазіргі Корольдік Канада атты полициясының ізашары) посты негізделген кезде басталды. Бастапқыда Форт-Бризбуа деп аталған ол 1876 жылы Форт-Калгари болып өзгертілді. Бұл бекіністі пункттің негізгі міндеті заңсыз виски саудасымен күресу және Канаданың батысында құқықтық тәртіпті сақтау болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Елді мекеннің жедел өсуі оны шағын форпосттан маңызды қалаға айналдырған бірнеше шешуші факторларға байланысты болды:

• Географиялық орны: Жартасты таулардың етегінде және канадалық прериялардың шетінде орналасуы Калгариді аймақтағы сауда мен көлік үшін табиғи орталыққа айналдырды.
• Канадалық Тынық мұхит теміржолы: 1883 жылы теміржолдың келуі дамудың басты катализаторы болды. Бұл оқиға елдің шығысымен сенімді байланысты қамтамасыз етіп, жаппай қоныс аударуды ынталандырды және Калгариді маңызды ауыл шаруашылығы мен коммерциялық орталыққа айналдырды.
• Саяси мәртебесі: 1884 жылы муниципалитет (town) мәртебесін және 1894 жылы ресми қала (city) мәртебесін алуы оның әкімшілік және экономикалық маңызын нығайтты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Өзінің алғашқы кезеңінде Калгари экономикасы ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығымен тығыз байланысты болды. Құнарлы жерлер және теміржол компаниясының фермерлерді белсенді тартуы аграрлық сектордың жылдам дамуына ықпал етті. Дәл осы Жабайы Батыстың бай мәдениеті мен малшылардың дәстүрлері алғаш рет 1912 жылы өткізілген және осы күнге дейін қаланың басты символдарының бірі болып табылатын әйгілі «Калгари Стампид» фестивалінің негізі болды.

Калгари дамуының хронологиясы

Полиция форпостынан жанданып жатқан мегаполиске дейін — Калгари тарихы оның заманауи бейнесін анықтаған негізгі сәттерге толы. Төменде қала өміріндегі ең маңызды оқиғалардың қысқаша хронологиясы берілген.

• 1875 ж. — Канаданың батысында тәртіп орнату үшін Форт-Калгари деген атпен белгілі Солтүстік-Батыс атты полиция посты негізделді.
• 1883 ж. — Канадалық Тынық мұхит теміржолының келуі елді мекеннің өсуі мен дамуына қуатты серпін берді.
• 1884 ж. — Калгари ресми түрде муниципалитет (town) мәртебесін алады.
• 1894 ж. — Елді мекен Солтүстік-Батыс территорияларының құрамындағы жоғарырақ қала (city) мәртебесін алады.
• 1912 ж. — Кейіннен қаланың визит карточкасына айналған алғашқы «Калгари Стампид» фестивалі өткізілді.
• 1947 ж. — Аймақтағы ірі мұнай кен орындарының ашылуы Калгариге Канаданың мұнай астанасы мәртебесін бекітті.
• 1966 ж. — Бұған дейін Альберта университетінің филиалы болған Калгари университеті ашылып, осы жылы толық автономияға ие болып, жетекші оқу және зерттеу орталығына айналды.
• 1981 ж. — Қалалық көлікті айтарлықтай жақсартқан C-Train жедел трамвай жүйесінің алғашқы желісі іске қосылды.
• 1988 ж. — Қала XV қысқы Олимпиада ойындарын қабылдап, бұл оған әлемдік танымалдылық әкелді.
• 1989 ж. — Жергілікті «Калгари Флэймз» хоккей командасы Стэнли кубогын жеңіп алды.
• 2013 ж. — Маусым айында қала жойқын су тасқынын бастан кешірді, бұл ауқымды қалпына келтіру жұмыстарына және жаңа қорғаныс жүйелерін құруға әкелді.

Калгари дамуындағы негізгі белестер

Калгаридің қарапайым полиция форпостынан динамикалық мегаполиске айналуы — бұл бірқатар бетбұрысты оқиғалармен белгіленген тарих. Бұл сәттер экономикалық ландшафтты анықтап қана қоймай, қаланың бірегей мәдени бейнесін де қалыптастырды.

• Теміржолдың келуі (1883 ж.): Канадалық Тынық мұхит теміржолының салынуы өсудің шешуші факторы болды. Ол оқшауланған елді мекенді елдің қалған бөлігімен байланыстырып, Калгариді ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы үшін негізгі көлік және тарату торабына айналдырды. Бұл оқиға қоныс аударушылардың келуіне түрткі болып, болашақ экономикалық гүлденудің негізін қалады.
• Алғашқы «Калгари Стампид» (1912 ж.): Ауыл шаруашылығы жәрмеңкесі мен родео ретінде басталған шара тез арада мәдени феноменге айналды. «Калгари Стампид» жыл сайын миллионнан астам келушіні тартатын әлемге әйгілі фестиваль болып қана қоймай, қаланың ковбойлық мұрасын дәріптей отырып, оның Канаданың «Жабайы Батысының» астанасы ретіндегі имиджін бекітті.
• Мұнай дүмпуі (1947 ж.): Аймақтағы ірі мұнай кен орындарының ашылуы қала экономикасын түбегейлі өзгертті. Калгари жедел түрде Канаданың бейресми мұнай астанасына айналды, бұл халық санының бұрын-соңды болмаған өсуіне және құрылыс қарқынының артуысына әкелді. Қала орталығында оның заманауи іскерлік бейнесін қалыптастырған зәулім ғимараттар бірінен соң бірі пайда бола бастады.
• XV қысқы Олимпиада ойындарын өткізу (1988 ж.): Бұл оқиға Калгариді әлемдік аренаға шығарды. Ойындарға арнайы Олимпиадалық овал мен шана-бобслей трассасын қоса алғанда, бірінші дәрежелі спорттық инфрақұрылым жасалды. Олимпиада туризмнің дамуына қуатты серпін беріп қана қоймай, сонымен бірге қала осы күнге дейін игілігін көріп отырған құнды мұра қалдырды.
• C-Train жүйесін құру (1981 ж.): Жедел трамвай (LRT) жүйесінің іске қосылуы қала құрылысын дамытудағы маңызды белес болды. C-Train қала маңын іскерлік орталықпен байланыстырып, аудандардың көлік қолжетімділігін айтарлықтай жақсартты және бүгінгі күнге дейін Калгаридің қоғамдық көлік жүйесінің негізі болып қала береді.
• Экономикалық әртараптандыру (XXI ғасырдың басы): Мұнай бағасына тәуелділіктен туындайтын осалдықты түсінген қала экономиканың басқа секторларын белсенді дамыта бастады. Бүгінде Калгари технологиялық компаниялар, қаржылық қызметтер және логистика үшін маңызды орталыққа айналуда, бұл оның экономикасын тұрақты әрі жан-жақты етеді.

Калгаридің архитектуралық келбеті — оның қарапайым форпосттан гүлденген мегаполиске дейінгі жедел өсуінің айқын тарихы. Ескі еуропалық қалалардан айырмашылығы, мұнда готиканы немесе ренессансты кездестіре алмайсыз. Калгаридің дамуы прагматизммен, экономикалық өрлеумен және заманауи амбициялармен айқындалды.

Құмтас дәуірі (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы)

1886 жылғы ағаш құрылыстардың көп бөлігін жойып жіберген ірі өрттен кейін қалада «құмтас кезеңі» деп аталатын кезең басталды. Құрылыс үшін жергілікті тасты белсенді пайдалана бастады, бұл өрт қауіпсіздігін арттырып қана қоймай, қала орталығына монументалды және біртұтас көрініс берді. Көбісі Stephen Avenue көшесінде сақталып қалған осы дәуірдегі ғимараттар көбінесе роман жаңғыруы стилінде (Ричардсондық романеск) салынған. Оларға массивті қабырғалар, аркалы терезелер және тастың дөрекі фактурасы тән. Оның жарқын мысалы — 1911 жылы салынған тарихи Қалалық кеңес (City Hall) ғимараты.

Модернизм және мұнай дүмпуі (XX ғасырдың ортасы)

1947 жылы мұнай кен орындарының ашылуы Калгари экономикасы мен архитектурасын түбегейлі өзгертті. Қала Канаданың мұнай астанасына айналды, бұл құрылыс қарқынын арттырды. Құмтастың орнына модернизм материалдары — шыны, болат және бетон келді. Қала орталығында оптимизм мен гүлдену рухын көрсететін алғашқы зәулім ғимараттар бой көтере бастады. 1968 жылы ашылған Калгари мұнарасы (Calgary Tower) осы дәуірдің символдарының біріне айналды. Ол қазір ең биік ғимарат болмаса да, сол уақыттың маңызды ескерткіші болып қала береді.

Постмодернизм және заманауи архитектура (XX ғасырдың соңы – XXI ғасыр)

XX ғасырдың соңынан бастап Калгари архитектурасы батыл әрі эксперименталды бола бастады. Экономиканы әртараптандыру және 1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарын өткізу жаңа нысандардың жасалуына серпін берді. Қала пейзажында күрделі формалары мен жарқын бөлшектері бар постмодернистік ғимараттар пайда болды.

• The Bow — 2012 жылы салынған бұл иілген зәулім ғимарат даунтаунның жаңа символына және заманауи корпоративтік архитектураның жарқын үлгісіне айналды.
• Орталық қоғамдық кітапхана (Central Library) — 2018 жылы ашылған Snøhetta бюросының ғимараты өзінің футуристік дизайнымен, сопақша қасбетімен және интерьерде ағашты ауқымды қолдануымен таңғалдырады.
• Ұлттық музыка орталығы (Studio Bell) — терракоталық плиткамен қапталған, бірегей иілген формалары бар кешен көрме кеңістіктерін, концерт залдары мен студияларды біріктіреді.

Бүгінгі таңда Калгаридің қала құрылысын дамыту орталықты тығыздауға, жайлы қалалық орта құруға және әлемдік аренада қаланың динамикалық әрі танымал бейнесін қалыптастыратын амбициялық архитектуралық жобаларды тұрғызуға бағытталған.

Гай Уидик (Guy Weadick)

• Рөлі: Шоумен, «Калгари Стампид» фестивалінің негізін қалаушы.
• Маңызы: 1912 жылы Калгаридің төрт дәулетті фермерін алғашқы «Калгари Стампид» фестивалін қаржыландыруға көндірген америкалық ковбой және родео қайраткері. Бұл оқиға қаланың визит карточкасына айналып, оның ковбойлық мұрасын бүкіл әлемге танытты және «Жер бетіндегі ең үлкен ашық аспан астындағы шоуға» айналды.

Стивен Харпер (Stephen Harper)

• Рөлі: Саясаткер, Канаданың 22-ші премьер-министрі (2006–2015).
• Маңызы: Харпер Торонтода туғанымен, оның саяси мансабы Калгаримен тығыз байланысты. Ол Қауымдар палатасында Калгари сайлау округінің атынан қатысты және Реформаторлық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Оның премьер-министр лауазымында болуы оны қаламен байланысты ең ықпалды саясаткерлердің біріне айналдырды.

Нахид Ненши (Naheed Nenshi)

• Рөлі: Саясаткер, Калгаридің 36-шы мэрі (2010–2021).
• Маңызы: Ненши Канаданың ірі қаласының мэрлігіне сайланған алғашқы мұсылман болды. Қызметте болған уақытында ол халықаралық деңгейде танылып, 2014 жылы «Әлемнің үздік мэрі» атағына ие болды. Оның 2013 жылғы жойқын су тасқыны кезіндегі басшылығы және азаматтық белсенділікке басымдық беруі қаланың жаңа тарихында айтарлықтай із қалдырды.

Джеймс Гослинг (James Gosling)

• Рөлі: Компьютерлік ғылымдар саласындағы ғалым, бағдарламашы.
• Маңызы: Калгари тумасы және Калгари университетінің түлегі Гослинг «Java бағдарламалау тілінің әкесі» ретінде танымал. Оның 1990-шы жылдары Sun Microsystems компаниясындағы жұмысы әлемдегі ең ықпалды және кеңінен қолданылатын бағдарламалау технологияларының бірін жасауға әкелді, бұл бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеуді мәңгілікке өзгертті.

Брет «Хитмен» Харт (Bret "The Hitman" Hart)

• Рөлі: Кәсіби рестлер, жазушы.
• Маңызы: Калгариде орналасқан аңызға айналған Харт рестлерлер әулетінің мүшесі. Брет Харт 1990-шы жылдары әлемдік супержұлдызға айналды және барлық уақыттағы ең ұлы техникалық рестлерлердің бірі болып саналады. Ол қаланың болмысымен тығыз байланысты; оның құрметіне тіпті жергілікті «Калгари Хитмен» хоккей командасы аталған.

Лэнни Макдональд (Lanny McDonald)

• Рөлі: Хоккейші, Хоккей даңқы залының мүшесі.
• Маңызы: Жирен мұртымен оңай танылатын Макдональд 1989 жылы жалғыз Стэнли кубогын жеңіп алған кезде «Калгари Флэймз» командасының капитаны болды. Ол Калгаридің спорт тарихындағы ең сүйікті және айтулы тұлғалардың бірі болып қала береді, ал оның 9-шы нөмірі команда тарапынан айналымнан шығарылған алғашқы нөмір болды.

Tegan and Sara

• Рөлі: Музыканттар, инди-поп дуэті.
• Маңызы: Егіз әпкелі-сіңлілі Тиган және Сара Куин музыкалық мансабын 1990-шы жылдардың соңында Калгариде бастаған. Олар халықаралық табысқа жетіп, көптеген альбомдар шығарды, бірнеше Juno сыйлығын және Грэмми номинацияларын иеленді. Олардың Калгаридегі жастық шағы мен қалыптасуы «High School» мемуарларында сипатталған, соның негізінде аттас сериал түсірілген.