Aupaluk

Негізінің қалануы және бірегей шығу тегі

Нунавик аймағындағы елді мекендердің көпшілігінен айырмашылығы, Аупалук сауда бекетінің немесе діни миссияның айналасында пайда болған жоқ. Бұл — Арктикалық Квебектегі инуиттердің өздері толық жоспарлап, жобалаған алғашқы ауыл. Ресми инкорпорацияланған күні 1981 жыл болып саналады, бірақ байырғы тұрғындар бұл аумақты тұрақты елді мекен құрылғанға дейін көптеген ұрпақтар бойы маңызды аңшылық лагері ретінде пайдаланған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Ауылдың дамуы Канададағы дәстүрлі өмір салты үшін бұл жерді тамаша еткен табиғи және географиялық ерекшеліктердің үйлесіміне байланысты болды:

• География және топырақ: Елді мекенның атауы инуктитут тілінен «жері қызыл жер» деп аударылады. Бұл жергілікті топырақтағы темір оксидінің жоғары мөлшеріне байланысты, бұл ландшафттың айрықша белгісі болып табылады.
• Жануарлардың миграциясы: Хоупс-Адванс шығанағының (Hopes Advance Bay) оңтүстік жағалауында орналасуы тарихи тұрғыдан карибу табындарының көшу жолында болды, бұл азық-түлік қауіпсіздігіне кепілдік берді.

Ерте кезеңдегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі елді мекеннің экономикасы мен мәдениеті тек дәстүрлі табиғатты пайдалануға негізделген. Теңіз сүтқоректілері мен бұғылардың көптігінің арқасында жергілікті тұрғындар автономды өмір сүре алды. Алғашқы кезеңдерде сауда компаниялары тарапынан сыртқы қысымның болмауы қауымдастыққа аң терісін коммерциялық өндіруге емес, маусымдық аңшылық пен балық аулауға бағытталған өмір салтын сақтауға мүмкіндік берді.

Аупалук тарихындағы маңызды күндер

• 1970-жылдарға дейін: Бұл аумақты инуиттер тек карибу мен теңіз сүтқоректілерін аулауға арналған бай маусымдық лагерь ретінде пайдаланады.
• 1975 жыл: Джеймс шығанағы мен Солтүстік Квебек туралы келісімге қол қою өзін-өзі басқару мен жаңа елді мекендерді ұйымдастырудың құқықтық негізін қалайды.
• 1978 жыл: Инуиттердің бастамашыл тобы бірегей қызыл топырақты орынды таңдай отырып, жаңа ауыл құру туралы келіссөздер мен жоспарлауды бастайды.
• 1980 жыл: Таңдалған орында алғашқы тұрғын үйлер мен негізгі инфрақұрылым нысандарының құрылысы басталады.
• 1981 жыл: Аупалуктың ресми инкорпорациялануы орын алады, ол тұрғындардың өздері толық жобалаған алғашқы арктикалық елді мекен болады.
• 1980-жылдар: Тарсакаллак мектебі ашылып, бұл жергілікті балаларға өз қауымдастығында білім алуға мүмкіндік берді.
• 1990-жылдар: Муниципалдық инфрақұрылым кеңейеді, соның ішінде сенімді әуе қатынасы үшін ұшу-қону жолағы жаңартылады.
• 2002 жыл: Нунавик аймағының экономикалық және әлеуметтік дамуын жеделдетуге бағытталған «Санаррутик» келісімі күшіне енеді.
• 2011 жыл: Маңайдағы темір кенін өндіру бойынша ірі жобаға байланысты белсенді талқылаулар мен экологиялық зерттеулер басталады.
• 2016 жыл: Канаданың солтүстігіндегі қатал жағдайда өсіп келе жатқан халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қоғамдық ғимараттарды жаңарту жұмыстары жүргізіледі.
• Қазіргі уақыт: Қауымдастық аймақтағы ең кішкентай, бірақ ұйымшыл елді мекен болып қала бере отырып, дәстүрлі өмір салтын сақтайды.

Өзін-өзі айқындау және даму жолы

Аупалуктың дамуы Арктиканы игеру тарихындағы ерекше мысал болып табылады. Тағдыры сыртқы сауда немесе діни миссиялармен анықталған көршілес елді мекендерден айырмашылығы, бұл ауыл инуиттердің өз еркінің көрінісі болды. Қауымдастықтың басты жетістігі — сыртқы жеткізушілерге логистикалық қолайлылыққа емес, аңшылық алқаптардың байлығына және ата-баба дәстүрлеріне сүйене отырып, өмір сүру үшін орынды өз бетінше таңдау құқығы болды.

Әлеуметтік тұрақтылық және білім беру

Елді мекенді нығайтудағы маңызды кезең автономды әлеуметтік ортаны құру болды. Жеке мектептің ашылуы және балаларды алыстағы интернаттарға жіберу тәжірибесінен бас тарту ұрпақтар арасындағы үздіксіз байланысты сақтауға мүмкіндік берді. Қауымдастық ішінде білім алу мүмкіндігі ана тілі мен мәдени кодты сақтауда шешуші рөл атқарып, Канаданың көптеген солтүстік аймақтарына тән ассимиляцияның алдын алды.

Жаңа сын-қатерлер: ресурстар және экология

Ауыл тарихының қазіргі кезеңі оның экономикалық рөлінің өзгеруімен байланысты. «Қызыл жерден» темір кенінің бай кен орындарының табылуы ауылды тыныш аңшылық лагері мәртебесінен тау-кен өндірісінің назар аударатын орталығына айналдырды. Бұл тұрғындардың алдына күрделі міндет қойды: жер қойнауын игеруден келетін экономикалық пайда мен оларды ғасырлар бойы азықпен қамтасыз етіп келген тундраның нәзік экожүйесін сақтау қажеттілігі арасындағы теңгерімді табу.

Қала құрылысы тұжырымдамасы және дамуы

Аупалук елді мекенінің сәулеттік келбеті ерекше, себебі ол ғасырлар бойы стихиялы түрде қалыптаспаған, керісінше XX ғасырдың соңында бірыңғай қала құрылысы жоспарының нәтижесінде жасалған. Ауыл 1980-жылдардың басында жобаланып салынғандықтан, мұнда классикалық тарихи қабаттар жоқ. Бас жоспарды инуиттердің өздері қатал климатты, басым желдердің бағытын және ландшафт ерекшеліктерін ескере отырып әзірледі, бұл қызыл темірлі топырақ террасаларына енгізілген құрылыстың ықшам құрылымын анықтады.

Сәулет стилі: Арктикалық функционализм

Басым стиль — заманауи арктикалық функционализм. Мұндағы ғимараттар Канаданың солтүстігіндегі экстремалды жағдайларда жылу оқшаулауға, желге төзімділікке және төзімділікке басымдық бере отырып салынады. Елді мекеннің негізі қаланған тарихи дәуір (XX ғасырдың соңы) тас немесе кірпіштің орнына заманауи өнеркәсіптік материалдарды пайдалануды талап етеді.

Жергілікті құрылыстың тән белгілері:

• Қадалы іргетастар: Тұрғын және қоғамдық ғимараттар жерден көтерілген. Бұл мәңгілік тоңды сақтау үшін (үйдің жылуы топырақты ерітпеуі үшін) және кіреберісте қар құрсауларының пайда болуын болдырмау үшін қажет.
• Модульдік: Ғимараттардың көпшілігі теңіз арқылы жеткізілген дайын элементтерден құрастырылған, бұл сәулетке қатаң геометриялық көрініс береді.
• Ашық түстер: Үйлердің қасбеттері дәстүрлі түрде қанық түстерге (қызыл, көк, сарғыш) боялып, монохромды қысқы пейзажбен визуалды контраст жасайды.

Көрнекті құрылыстар

Шағын елді мекен ауқымында қауымдастық өмірі шоғырланған негізгі әлеуметтік инфрақұрылым нысандары сәулеттік доминанттар рөлін атқарады:

• Тарсакаллак мектебі: Ауылдың орталық ғимараты, ол тек білім беру ғана емес, сонымен қатар мәдени орталық рөлін де атқарады. Оның сәулеті формалардың қарапайымдылығымен және конструкциялардың жоғары беріктігімен ерекшеленеді.
• Кооператив ғимараты: Солтүстік коммерциялық сәулетінің типтік үлгісі боватин маңызды экономикалық және әлеуметтік торап — функционалдық жоспарлауы бар практикалық бір қабатты құрылыс.
• Қауымдастық орталығы: Энергия тиімділігіне және полярлық дауылдарға төтеп беру қабілетіне баса назар аудара отырып жобаланған жиналыстар мен мерекелер өткізілетін орын.

Көрнекті тұлғалар мен қауымдастық көшбасшылары

Халқы небәрі 200-ге жуық адамды құрайтын Аупалук елді мекенінің шағын сипатын ескерсек, мұнда «танымал тұлға» ұғымының ерекше мәні бар. Көрнекті тұлғалар ретінде ауылдың негізін қалауда, дәстүрлерді сақтауда және Канададағы аймақтық деңгейде инуиттердің мүдделерін қорғауда басты рөл атқарған көшбасшылар, ақсақалдар мен белсенділер саналады. Төменде қауымдастық пен Нунавик аймағының өміріне өлшеусіз үлес қосқан адамдардың тізімі берілген.

• Джонни Акпахатак (Johnny Akpahatak)
  Рөлі: Көпжылдық мэр және қоғамдық көшбасшы
  Ауылдың қазіргі тарихындағы басты тұлға. Мэр ретінде ол көптеген жылдар бойы тау-кен компанияларымен келіссөздерде экономикалық даму мен «қызыл жер» экологиясын сақтау арасындағы теңгерімді табуға тырысып, қауымдастықтың мүдделерін білдірді. Оның күш-жігері аңшылардың дәстүрлі өмір салтын қорғауға бағытталған.
• Давид Ангутингуак (David Angutinguak)
  Рөлі: Муниципалдық әкімші және ақсақал
  Жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасу бастауында тұрған құрметті көшбасшылардың бірі. Оның жұмысы қатал арктикалық жағдайларда тұрғын үй инфрақұрылымын дамытуға және тығыз қауымдастық ішіндегі әлеуметтік байланыстарды нығайтуға ықпал етті.
• Чарли Уотт (Charlie Watt)
  Рөлі: Сенатор және Макивик корпорациясының негізін қалаушы
  Ол аймақтық көшбасшы болса да (Кууджуактан шыққан), оның Аупалук үшін тарихи маңыздылығы шексіз. Уотт «Джеймс шығанағы мен Солтүстік Квебек туралы келісім» (1975) бойынша негізгі келіссөз жүргізушілердің бірі болды. Дәл осы құжат Аупалук тұрғындарына 1981 жылы өз ауылдарын жобалауға және салуға мүмкіндік берген құқықтық және қаржылық базаны құрды.
• Зебеди Нунгак (Zebedee Nungak)
  Рөлі: Жазушы, сатирик және саяси қайраткер
  Нунавик аймағының жарқын дауысы. Өз кітаптары мен сөздері арқылы ол инуиттердің тарихын және өзін-өзі айқындау жолындағы күресті құжаттайды. Оның мәдени ықпалы аймақтың барлық ауылдарына таралып, жастарға бірегейлікті және инуктитут тілін сақтауға көмектеседі.
• Мэри Саймон (Mary Simon)
  Рөлі: Канаданың генерал-губернаторы, дипломат
  Нунавик аймағының тумасы, генерал-губернатор лауазымына ие болған алғашқы байырғы тұрғын. Аупалук сияқты шағын елді мекендердің тұрғындары үшін ол жоғары мемлекеттік деңгейдегі табыстың және инуиттердің құқықтарын танудың символы болып табылады.