Salerno

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Салерно тарихы терең көне заманнан бастау алады. Алғашында бұл аумақта Ирна деген атпен белгілі этруск қонысы болған болуы мүмкін. Дегенмен, қала тарихындағы ресми белес б.з.б. 197 жыл болып саналады, ол кезде римдіктер осы жерде Salernum колониясын құрған. Бастапқыда бұл бағындырылған жергілікті пицен тайпаларын бақылау үшін Тиррен теңізінің жағасында стратегиялық қорғаныс форпосты ретінде жасалған бекіністі лагерь (castrum) болды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Салерноның әскери лагерьден гүлденген қалаға айналуы географиялық артықшылықтар мен саяси шешімдердің ұштасуына байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала теңіз бен таулардың арасындағы Салерно шығанағының қорғалған қойнауында орналасқан, бұл порт құру үшін тамаша жағдай жасады және құрлықтан келетін шабуылдардан табиғи қорғанысты қамтамасыз етті.
• Астана мәртебесі: Ерте Орта ғасырларда, әсіресе лангобард князі Арехис II (VIII ғасыр) тұсында Салерно тәуелсіз Салерно княздігінің астанасына айналды. Бұл әйгілі Арехис қамалын қосқандағы қуатты бекіністердің салынуына және халықтың ағылуына әкелді.
• Нормандық ықпал: XI ғасырда Роберт Гвискар бастаған нормандықтардың келуімен қала өзінің саяси қуаттылығының шыңына жетіп, Оңтүстік Италияның маңызды астаналарының біріне айналды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Орта ғасырлардың өзінде Салерно өзінің ерекше зияткерлік климаты мен саудасының арқасында басқа итальяндық қалалардан ерекшеленді:

• Гиппократ қаласы: Ең маңызды жетістік әйгілі Салерно медицина мектебінің (Schola Medica Salernitana) — Еуропадағы алғашқы зайырлы медициналық оқу орнының пайда болуы болды. Осының арқасында қала Civitas Hippocratica деген құрметті атаққа ие болды.
• Мәдениеттер тоғысы: Қаланың дамуына төрт мәдениеттің: латын, грек, араб және еврей мәдениеттерінің бейбіт қатар өмір сүруі мен білім алмасуы ықпал етті.
• Сауда: Салерно порты Жерорта теңізіндегі маңызды торап болды, ол арқылы астық, ағаш және зығыр экспортталып, Шығыстан дәмдеуіштер мен маталар импортталды.

Оқиғалар хронологиясы

• б.з.б. 197 ж. — Римдіктер ежелгі қоныстың орнына Салернум колониясының негізін қалап, оны сауда торабына айналдырады.
• 774 ж. — Лангобард князі Арехис II ордасын Салерноға көшіріп, қаланы қабырғалармен нығайтады және қамал салады.
• 839 ж. — Оңтүстік Италияның маңызды мемлекеттерінің біріне айналған тәуелсіз Салерно княздігінің құрылуы.
• IX ғасыр — Еуропадағы алғашқы жоғары медициналық мекеме — әйгілі Салерно медицина мектебінің гүлденуі.
• 1076 ж. — Норман герцогы Роберт Гвискар қаланы жаулап алып, оны өзінің астанасы етеді.
• 1084 ж. — Папа Григорий VII соңғы мәңгілік мекенін тапқан Сан-Маттео кафедралды соборының қасиетті етілуі.
• 1194 ж. — Салерно Гогенштауфендер әулетінің билігіне өтеді, бұл астана мәртебесінің біртіндеп жоғалуына әкеледі.
• 1419 ж. — Неаполь королевасы Джованна II қаланы Колонна отбасына феодалдық иелікке береді.
• 1656 ж. — Оба індеті қала тұрғындарының айтарлықтай бөлігінің өмірін қиып, аймақтың дамуын тежейді.
• 1860 ж. — Джузеппе Гарибальди қалаға салтанатты түрде кіріп, оны біріккен Италияға қосады.
• 1943 ж. — «Аваланч» операциясы барысында одақтас әскерлер Салерно жағалауына келіп түседі.
• 1944 ж. — Бірнеше ай бойы қала үкімет пен корольді қабылдап, Италия Корольдігінің уақытша астанасына айналады.
• 1954 ж. — Сұрапыл су тасқыны инфрақұрылым мен тарихи орталыққа үлкен зиян келтіреді.
• 1968 ж. — Қаланың академиялық дәстүрлерін жаңғыртқан қазіргі Салерно университетінің негізі қалануы.
• 2016 ж. — Заха Хадидтің жобасы бойынша салынған, сәулеттік жаңарудың символына айналған жаңа Теңіз вокзалының ашылуы.

Салерноның даму кезеңдері

Салерно тарихы — ежелгі форпосттан қазіргі заманғы сәулет пен туризм орталығына дейінгі жол. Қала дамуының негізгі кезеңдері оның қазіргі экономикалық және мәдени келбетін айқындады:

• Римдік урбанизация және теңіз саудасы
  Рим колониясы мәртебесі әскери лагерьді форумы, термалары мен храмдары бар толыққанды қалаға айналдырды. Порттың дамуы теңізге бағытталған экономиканың негізін қалап, бұл Салерноның сауда-саттық сипатын ғасырлар бойы айқындап берді.
• Лангобардтық гүлдену (Opulenta Salernum)
  VIII ғасырда тәуелсіз княздіктің астанасына айналған қала қуатты қала құрылысы серпілісін бастан өткерді. Монументалды қабырғалар мен Арехис II княздік сарайының тұрғызылуы Салерноны Оңтүстік Италияның ең бекіністі және бай полистерінің біріне айналдырды.
• Медицина мектебі және ғылым дәуірі
  XI–XII ғасырларда қала Еуропаның зияткерлік астанасына айналды. Салерно медицина мектебінің гүлденуі ғалымдар мен студенттердің ағылуына ықпал етіп, ерекше мультимәдени орта қалыптастырды және қалалық қызмет көрсету инфрақұрылымының дамуына серпін берді.
• Нормандық ұлылық және сәулет
  Роберт Гвискардың тұсында қала саяси қуаттылығының шыңына жетті. Зәулім Сан-Маттео соборының құрылысы қаланың діни мәртебесін нығайтып қана қоймай, араб, византия және норман белгілерін ұштастырған аймақтың сәулет стиліне жаңа бағыт берді.
• XIX ғасырдағы өнеркәсіптік революция
  Италия біріккеннен кейін Салерно индустрия белсенді дамыған оңтүстіктегі алғашқы қала болды. Ірі тоқыма фабрикаларының (швейцариялық өнеркәсіпшілердің) және керамика өндірістерінің пайда болуы қалаға «Екі Сицилияның Манчестері» деген лақап ат беріп, жаңа жұмыс күшін тартты.
• «Салерно Капитале» кезеңі және қалпына келтіру
  Екінші дүниежүзілік соғыс айтарлықтай қиратулар әкелді, бірақ Италияның уақытша астанасы мәртебесі (1944 ж.) соғыстан кейінгі ауқымды реконструкциялау мен тұрғын үй қоры мен әкімшілік ғимараттарды жаңғыртудың бастапқы нүктесі болды.
• Заманауи сәулеттік реновация
  XX–XXI ғасырлар тоғысында қала қаланы қайта құрудың өршіл жоспарын іске қосты. Жаңа қоғамдық кеңістіктер мен теңіз вокзалын құру үшін әлемдік сәулет жұлдыздарын (Заха Хадид, Рикардо Бофилл) тарту қала экономикасын халықаралық туризм мен қызмет көрсетуге қайта бағыттады.

Сәулет эволюциясы және қала құрылысы

Салерноның сәулеттік бейнесі — тарихи орталықтың ортағасырлық жоспарлануы XIX ғасырдың кең жағалауларымен және қазіргі заманғы батыл футуристік жобалармен үйлесім тапқан ерекше мозаика. Қала қабат-қабат болып дамыды: тау бөктеріндегі бекіністі өзектен теңізге қарай төмендеп, жағалау белдеуін біртіндеп иеленді.

Стильдер мен дәуірлер

Тарихтың әрбір кезеңі Салернода өзіндік із қалдырып, қаланың танымал сұлбасын қалыптастырды:

• Орта ғасырлар (Роман стилі және араб-норман эклектикасы)
  Қаланың тарихи жүрегі лангобард және норман дәуірлерінің құрылымын сақтап қалған. Тар, ирелең көшелер, аркалар мен ішкі аулалар сол кездегі негізгі доминанттарға апарады.
  Маңызды нысандар: Сан-Маттео кафедралды соборы (өзінің керемет атриумымен және араб-норман стиліндегі қоңырау мұнарасымен), қаланың үстінде орналасқан Арехис қамалы (Castello di Arechi) және ортағасырлық акведук.
• Барокко (XVII–XVIII ғасырлар)
  Бұл кезеңде қала діни және азаматтық жаңаруды бастан өткерді. Шіркеулердің қатаң ортағасырлық қасбеттері сәнді неаполитандық барокко стилінде қайта салынды, ал ақсүйектер талғампаз резиденциялар тұрғызды.
  Маңызды нысандар: Бай фрескалары мен суреттері бар Сан-Джорджо шіркеуі, Палаццо Дженовезе және Палаццо Пинто.
• XIX ғасыр (Неоклассицизм және Либерти)
  Италия біріккеннен кейін Салерно көне қабырғалардың шегінен шықты. Жүйелі жоспарланған, кең даңғылдары мен қоғамдық ғимараттары бар жаңа қала орталығы қалыптаса бастады.
  Маңызды нысандар: XIX ғасыр сәулет өнерінің жауһары — Верди театры (Teatro Verdi) және либерти стиліндегі (итальяндық модерн) көптеген тұрғын үйлер.
• Фашистік дәуір (Рационализм)
  1930-жылдары және соғыстан кейін қала итальяндық рационализмге тән монументалды әкімшілік ғимараттармен белсенді түрде салынды.
  Маңызды нысандар: Қала сарайы (Palazzo di Città) және Провинция сарайы, сондай-ақ Италиядағы ең әдемі жағалаулардың бірі саналатын әйгілі Лунгомаре Триесте жағалауы.
• Қазіргі заман (Постмодернизм және Хай-тек)
  XXI ғасырда Салерно заманауи урбанистика зертханасына айналды. Қала порттық және өнеркәсіптік аймақтарды реновациялау үшін әлемге әйгілі сәулетшілерді шақырып, туристік орталықтың жаңа имиджін қалыптастырды.
  Маңызды нысандар: Заха Хадидтің жобасы бойынша салынған, ұлу қабығына ұқсайтын Теңіз вокзалы (Stazione Marittima), Рикардо Бофиллдің монументалды Crescent (Жарты ай) тұрғын үй кешені және Бостандық алаңы (Piazza della Libertà).

Салерноның көрнекті тұлғалары

Салерно тарихы ұлы билеушілердің, жаңашыл ғалымдардың және өнер қайраткерлерінің есімдерімен тығыз байланысты. Бұл адамдар қаланың келбетін қалыптастырып қана қоймай, Еуропа тарихы мен мәдениетінің барысына да әсер етті.

• Арехис II (VIII ғасыр)
  Лангобард князі және қала құрылысшысы
  Қаланың ерте тарихындағы негізгі тұлға. Резиденциясын Беневентодан Салерноға көшіріп, іс жүзінде оны княздіктің астанасына айналдырды. Дәл осы адам тау басындағы әйгілі қамалды (Castello di Arechi) және қуатты қала қабырғаларын тұрғызып, Салерноны алынбас қамалға және бай саяси орталыққа айналдырды.
• Салернолық Тротула (XI–XII ғасырлар)
  Дәрігер, оқытушы және трактаттар авторы
  «Салерно әйелдерінің» (Mulieres Salernitanae) ең танымал өкілі. Ол Салерно медицина мектебінде сабақ берді және гинекология мен дерматология бойынша іргелі еңбектер жазды. Тротула қаланың ортағасырлық ғылымы мен медицинасындағы әйелдердің озық рөлінің символына айналды.
• Роберт Гвискар (шамамен 1015–1085)
  Апулия, Калабрия және Сицилияның норман герцогы
  1076 жылы Салерноны жаулап алып, оны өзінің кең иеліктерінің астанасына айналдырған көрнекті қолбасшы. Оның билігі кезінде қала саяси қуаттылығының шыңына жетті, сонымен қатар зәулім Сан-Маттео кафедралды соборы тұрғызылды.
• Папа Григорий VII (шамамен 1020–1085)
  Католик шіркеуінің басшысы, реформатор
  Орта ғасырлардағы ең ұлы папалардың бірі, императорлармен инвеститура үшін күресімен танымал. Өмірінің соңғы жылдарын нормандықтардың қорғауында Салернода айдауда өткізді. Қалалық соборда жерленген, оның кесенесі маңызды тарихи және діни орын болып табылады.
• Мазуччо Салернитано (1410–1475)
  Қайта өрлеу дәуірінің жазушысы және новеллашысы
  50 новелладан тұратын әйгілі «Новеллино» (Il Novellino) жинағының авторы. Италиядағы қысқа проза жанрының негізін салушылардың бірі саналады. Оның сатираға және тұрмыстың жанды сипаттамаларына толы шығармалары сол кездегі Салерно мен Неапольдің текті тұрғындарына арналған.
• Альфонсо Гатто (1909–1976)
  Ақын, жазушы және журналист
  XX ғасырдағы ең ірі итальяндық ақындардың бірі, герметизм өкілі. Салерно тумасы, ол туған қаласына көптеген тебіреністі жолдар арнаған. Қалалық зиратта жерленген, ал оның өлеңдері Форнелле тарихи орамындағы қабырғаларға қашап жазылған.