Portoferraio

Италиядағы Эльба аралының ең үлкен қаласы — Портоферрайоның тарихы — бұл ежелгі теңізшілер тұрағының алынбайтын қамалға айналу шежіресі. Бұл жерлер этрустарға да белгілі болғанымен, ал римдіктер темір кені шеберханаларының көптігіне байланысты өз қоныстарын Фабриция деп атағанымен, қазіргі қаланың нақты дүниеге келуі XVI ғасырдың ортасында болды.

Қаланың қалыптасуындағы шешуші фактор Тоскананың ұлы герцогы I Козимо Медичидің стратегиялық қызығушылығы болды. 1548 жылы ол мұнда қарақшылар шабуылына қарсы қалқан және Әулие Стефан ордені флотының тірегі болатын «мінсіз әскери қала» құруды ойлады. Географиялық тиімді орналасуы — жартастармен қоршалған терең табиғи шығанақ — бұл жерді қуатты фортификациялар салу үшін тамаша орынға айналдырды.

Бастапқыда қала Космополи деген өршіл атауға ие болды. Оның дамуы тек әскери қажеттілікпен ғана емес, сонымен қатар Қайта өрлеу дәуірінің рухымен भी айқындалды: көшелер мен қорғаныс құрылыстарының жоспарын сол заманның үздік сәулетшілері жобалады. Порттың сауда мүмкіндіктері мен қамал қабырғаларының сенімді қорғанысының үйлесімі қаланың жылдам экономикалық өсуін және Тиррен теңізі аймағындағы саяси ықпалын қамтамасыз етті.

Портоферрайоның келбеті мен тағдырын айқындаған негізгі күндер:

• 1548 жыл — I Козимо Медичи Космополи бекініс қаласының іргетасына алғашқы тасты қалайды.
• 1555 жыл — Форте Стелланы қоса алғанда, негізгі қорғаныс құрылыстарының аяқталуы.
• 1637 жыл — Ұлы герцог Фердинандо II қонысқа ресми түрде қала мәртебесін береді.
• 1702 жыл — Испан мұрагерлігі үшін соғыс кезінде қала ұзақ қоршауға сәтті төтеп береді.
• 1802 жыл — Амьен бітімі бойынша Эльба және оның бас қаласы Францияның егемендігіне өтеді.
• 1814 жыл — Жер аударылған уақытында қаланы өзінің астанасы ретінде таңдаған Наполеон Бонапарттың келуі.
• 1815 жыл — Наполеон құлағаннан кейін қала Тоскана ұлы герцогтігінің құрамына қайтарылады.
• 1860 жыл — Қала тұрғындары біртұтас Италия Корольдігінің құрамына кіру үшін дауыс береді.
• 1888 жыл — Индустриялық өрлеуді білдіретін алғашқы ірі болат балқыту зауыттарының ашылуы.
• 1944 жыл — Қаланың оккупациядан азат етілуі, соғыстан кейінгі ауқымды қалпына келтіру жұмыстарының басталуы.
• 1960-шы жылдар — Өнеркәсіп орындарының біртіндеп жабылуы және экономиканың халықаралық туризмге бағытталуы.

Портоферрайоның дамуы — бұл Италияның сәулеті мен мәдениетінде өз ізін қалдырған ауқымды өзгерістер тізбегі. Таза әскери форпосттан индустриялық алпауытқа, соңында талғампаз курортқа дейін — қала әрқашан уақыт талабына бейімделе білді.

Қала тарихындағы басты белестерге мыналар жатады:

• «Мінсіз қаланы» құру (XVI ғасыр): Козимо Медичидің жартасты мүйісті Жерорта теңізіндегі ең кемел қамалдардың біріне айналдырған бірегей жобасы.
• Фортификациялық салтанат: Қаланы теңіз шабуылдары үшін іс жүзінде алынбайтын еткен Стелла, Фальконе форттары мен Мартелло мұнарасы жүйесінің тұрғызылуы.
• Наполеондық модернизация: Бонапарт небәрі 10 ай ішінде әкімшілік құрылымды реформалап, сарайлар мен жаңа жолдар салып, қаланы абаттандырды.
• XIX ғасырдағы индустриялық революция: Порттың аралдың шығысында өндірілетін темір кенін өңдейтін маңызды торапқа айналуы, бұл халық санының өсуіне әкелді.
• XX ғасырдағы туристік бум: Ескі казармалар мен өнеркәсіптік аймақтар мұражайлар мен қонақ үйлерге айнала бастаған даму бағытының толық өзгеруі.

Бүгінде бұл белестер үйлесімді түрде қатар өмір сүруде: Ренессанс дәуірінің қуатты қабырғалары ақ түсті яхталары бар заманауи маринаны қоршап, мыңжылдық жады бар қаланың қайталанбас атмосферасын қалыптастырады.

Портоферрайоның сәулеттік келбеті — бұл ең алдымен әскери Ренессанстың салтанаты. Қала қамал қабырғаларының функционалдылығы классикалық пропорциялардың үйлесімімен ұштасқан біртұтас қорғаныс механизмі ретінде жобаланған. Негізгі доминанттар — гавань үстінен асқақтап тұрған және бір-бірімен күрделі куртиналар мен өтпелер жүйесі арқылы байланысқан Стелла және Фальконе форттары.

Барокко және классицизм дәуірінде қала азаматтық сипатқа ие бола бастады. Маңызды кезең — әлі күнге дейін өзінің тарихи таға тәрізді пішінін сақтап келген ескі гавань, Дарсена Медичеаның құрылысы болды. Жағалау бойында Италияның Тоскана жағалауына тән, қасбеттері жоса түсті сәнді ғимараттар бой көтерді.

Қала ландшафтында Наполеондық неоклассицизм ерекше орын алады. Наполеонның қысқы резиденциясы, Палаццина дей Мулини сол дәуірдің талғампаз ұстамдылығының үлгісі болып табылады. Қазіргі даму кезеңі болса, әр дәуір өзінің «тас таңбасын» қалдырған қаланың бірегей сұлбасын сақтай отырып, жаңа элементтерді тарихи контекстке ұқыпты түрде енгізеді.

Көптеген көрнекті тұлғалар Портоферрайо тарихында өз ізін қалдырып, оның мәдениеті мен сәулетіне әсер етті:

• I Козимо Медичи — Тоскананың ұлы герцогы, қаланың негізін қалаушы, оның жоспарлануы мен әскери маңызын айқындаған тұлға.
• Джованни Баттиста Беллуцци — инженерлік ойдың эталонына айналған фортификацияның бірегей жобасын жасаған көрнекті сәулетші.
• Наполеон Бонапарт — француз императоры, ол қысқа мерзімде қалада ауқымды қала құрылысы мен әлеуметтік реформалар жүргізді.
• Джамбаттиста Висконти — XVII ғасырда сарайлар мен қоғамдық ғимараттарды безендіруге белсенді қатысқан италиялық шебер.
• Виктор Гюго — ұлы француз жазушысы, ол Портоферрайода балалық шағының бір бөлігін өткізген, офицер әкесінің қасында болған.
• Сандро Пертини — Италияның болашақ президенті, антифашистік күрес жылдарында осында қамауда болған, бұл қаланың қазіргі тарихының маңызды бөлігіне айналды.