Forli

Форли тарихы ежелгі Рим дәуірінен бастау алады. Қаланы біздің заманымызға дейінгі 188 жылы консул Гай Ливий Салинатор негіздеген деп есептеледі. Бастапқыда елді мекен Forum Livii («Ливий форумы») деп аталды, бұл оның Ливийлер әулеті негізін қалаған қоғамдық өмір мен сауда орны ретіндегі мәртебесін көрсетті. Алғашқы тарихи деректер қаланың пайда болуын әйгілі Виа Эмилия жолының құрылысымен байланыстырады.

Шағын елді мекеннің маңызды қалалық орталыққа айналуы бірнеше стратегиялық факторларға байланысты болды:

• География және логистика: Риминиді Пьяченцамен байланыстыратын басты күре тамыр — Виа Эмилия бойында орналасуы Форлиді Солтүстік Италияның маңызды көлік торабына айналдырды.
• Су ресурстары: Монтоне өзеніне жақындығы қаланы сумен қамтамасыз етті және құнарлы жазықтарда ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етті.
• Әкімшілік мәртебесі: Муниципий мәртебесін алу қалаға өзін-өзі басқаруға мүмкіндік берді, бұл оның Романья аймағындағы саяси маңызын нығайтты.

Өз өмір сүруінің басынан бастап Форли аграрлық-сауда орталығы ретінде дамыды. Қала айналасындағы құнарлы жерлер егіншіліктің өркендеуіне септігін тигізді, ал ыңғайлы орналасуы қолөнершілерді тартты. Антикалық дәуірдің өзінде мұнда керамика мен кірпіш өндірісі жолға қойылған болатын. Ерте Форлидің мәдени ландшафты Римдік қала құрылысы дәстүрлерінің күшті әсерімен қалыптасты: қала Рим лагерьлеріне тән көшелердің нақты тікбұрышты жоспарына ие болды, оның іздерін бүгінгі күні тарихи орталықтан байқауға болады.

Антикалық дәуірден Орта ғасырларға дейін

• б.з.д. 188 ж. — Рим консулы Гай Ливий Салинатор стратегиялық маңызы бар Эмилия жолында Форум Ливии (Forum Livii) елді мекенінің негізін қалайды.
• 476 ж. — Батыс Рим империясы құлағаннан кейін қала Одоакрдың бақылауына өтеді, ал кейінірек Византия экзархатының құрамына енеді.
• XI ғасыр — Форли еркін коммуна мәртебесіне ие болып, біртіндеп өз тәуелсіздігін нығайтады және гибеллиндердің бекінісіне айналады.
• 1282 ж. — Форли түбіндегі әйгілі шайқас, онда Гвидо да Монтефельтро бастаған жергілікті әскер папа әскерін жеңіп шығады.

Сеньория дәуірі және Папа облысы

• 1315 ж. — Қаладағы билікті Орделаффи әулеті басып алады, олардың билігі үзілістермен шамамен екі ғасырға созылады.
• 1488 ж. — Катерина Сфорца («Романья жолбарысы») күйеуі Джироламо Риарио қастандықпен өлтірілгеннен кейін қаланы басқаруды өз қолына алады.
• 1500 ж. — Чезаре Борджиа Катерина Сфорцаның ерлікпен қорғануынан кейін Равальдино бекінісін басып алып, тәуелсіз сеньорлар дәуірін аяқтайды.
• 1504 ж. — Форли ресми түрде Папа облысының құрамына еніп, үш ғасырдан астам уақыт бойы тікелей шіркеулік басқаруда болады.
• 1797 ж. — Наполеон әскерлері қаланы басып алып, оны жарияланған Цизальпин республикасының құрамына қосады.

Жаңа және қазіргі заман

• 1859 ж. — Қала тұрғындары Сардиния Корольдігіне қосылу үшін дауыс береді, бұл біртұтас Италияның құрамына кіруге жасалған қадам болды.
• 1905 ж. — Қала құрылысын кеңейту және жол желісін модернизациялау үшін ескі ортағасырлық қабырғаларды бұзу басталады.
• 1920–1930 жж. — Қалада рационализм стилінде ауқымды сәулеттік реконструкция жүргізіліп, тарихи орталықтың келбетін айтарлықтай өзгертеді.
• 1944 ж. 9 қараша — Қала одақтас әскерлер тарапынан неміс оккупациясынан азат етілді, бірақ тарихи ғимараттар бомбалаудан қатты зардап шекті.
• 1989 ж. — Болонья университеті кампусының ашылуы, бұл Форлиге аймақтың маңызды заманауи білім беру орталығы мәртебесін берді.

Форли дамуының негізгі кезеңдері

Форлидің сәулеттік және экономикалық келбеті Италия картасындағы стратегиялық орналасуы мен саяси дәуірлердің ауысуының әсерінен қалыптасты. Міне, қаланың заманауи көрінісі мен өмір салтын айқындаған негізгі белестер:

• Римдік урбанизация және Виа Эмилия. Ежелгі Forum Livii тарихи орталықтың құрылымын қалады. Қаланың басты осі әлі күнге дейін ежелгі Римдік Виа Эмилия жолымен сәйкес келеді, ал көшелер желісі антикалық тікбұрышты жоспарлауды («каструм») сақтайды, бұл ескі қалада бағдарлауды интуитивті түрде түсінікті әрі қисынды етеді.
• Сеньория дәуірі және Рокка ди Равальдино. Орделаффи әулетінің, кейінірек Катерина Сфорцаның билігі кезінде қала қуатты цитадельге айналды. Равальдино бекінісінің құрылысы мен нығайтылуы әскери әлеуетті арттырып қана қоймай, сонымен қатар сарай мен гарнизонға қызмет көрсететін қолөнер орамдарының дамуына серпін берді.
• Папа облысының аграрлық мамандануы. Ғасырлар бойы Шіркеудің басқаруында болған Форли ірі аграрлық орталық ретінде дамыды. XIX ғасырдың соңына дейін қала экономикасы жібек пен кендір өндірісіне негізделді, бұл жергілікті жер иелерінің капитал жинақтауына және әсем палаццолардың салынуына ықпал етті.
• 1920–30 жылдардағы рационалистік реконструкция. Бұл Форлидің қала құрылысы тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Қала итальяндық рационализм стилінде ауқымды қайта құруға ұшырады. Кең бульварлардың (мысалы, Виале делла Либерта) және монументалды қоғамдық ғимараттардың пайда болуы қала бейнесін түбегейлі өзгертіп, оны XX ғасыр сәулетінің ашық аспан астындағы бірегей мұражайына айналдырды.
• Индустриялық бум («Итальяндық ғажайып»). Соғыстан кейінгі жылдары қала аграрлық экономикадан өнеркәсіпке күрт ауысты. Форли Эмилия-Романья аймағындағы жұмсақ жиһаз бен тұрмыстық техника өндірісінің маңызды орталығына айналды, бұл халық санының айтарлықтай өсуіне және тұрғын аудандардың ескі қабырғалардан тыс кеңеюіне әкелді.
• Университет орталығы мәртебесі (1989 жылдан бастап). Болонья университетінің орталықсыздандырылған кампусының ашылуы мәдени және әлеуметтік дамудың қуатты драйверіне айналды. Студенттердің келуі тарихи орталықты жандандырып, көне ғимараттардың оқу корпустары ретінде реставрациялануына және жаңа қоғамдық кеңістіктердің пайда болуына септігін тигізді.

Қаланың сәулеттік портреті

Форли бейнесі — ежелгі Римдік көше жоспарлары ортағасырлық мұнаралармен астасып, ал ақсүйектердің сәнді сарайлары XX ғасыр сәулетінің қатал геометриясымен көршілес орналасқан ерекше мозаика. Қала тарихи матаға үйлесімді түрде енген итальяндық рационализм ескерткіштерінің жоғары шоғырлануының арқасында жиі «ашық аспан астындағы мұражай» деп аталады.

Орта ғасырлар: Роман стилі және Готика

Сақталған ең көне монументалды ғимараттар Орта ғасырлар кезеңіне жатады. Бұл уақытқа тарихи орталыққа жылы реңк беретін «котто» — қызыл кірпішті пайдалану тән.

• Сан-Меркуриале аббаттығы (Abbazia di San Mercuriale). Қаланың басты символы және ломбардтық роман стилінің көрнекті үлгісі. XII ғасырдағы айбынды 75 метрлік қоңырау мұнарасы (кампанила) ерекше назар аудартады, ол ұзақ уақыт бойы Италиядағы ең биік мұнаралардың бірі болып саналды.
• Палаццо дель Подеста (Palazzo del Podestà). 1460 жылы тұрғызылған ғимарат соңғы готика мен ерте Ренессанс белгілерін ұштастырады. Оның қасбеті сүйір аркалармен және кезінде жарлықтар жарияланған балконмен безендірілген.

Ренессанс және Барокко: Сарайлар дәуірі

Сеньорлардың билігі және кейіннен Папа облысына қосылу кезеңінде қала аристократияның талғампаз резиденцияларымен байыды. Сәулет өнері ішкі аулалар мен кескіндемелерге басымдық бере отырып, сәндірек бола бастады.

• Палаццо Мансони (Palazzo Mansi). Бай декормен және әсем интерьермен ерекшеленетін барокко сәулетінің жарқын үлгісі.
• Палаццо Галди (Palazzo Gaddi). Қазіргі уақытта Рисорджименто және театр мұражайлары орналасқан барокко стиліндегі ғимарат.
• Мадонна дель Фуоко капелласы (Кафедралды соборда). Әйгілі Карло Чиньяни салған күмбезі бар барокко жауһары.

Классицизм және Неоклассицизм (XVIII–XIX ғасырлар)

Бұл уақытта қала зайырлы әрі реттелген көрініске ие болады. Қоғамдық ғимараттар салынып, ескі шіркеулердің қасбеттері жаңартылады.

• Санта-Кроче кафедралды соборы (Duomo). Оның тарихы көне заманнан басталғанымен, қазіргі бағаналы монументалды қасбеті XIX ғасырдағы неоклассицизмнің жарқын үлгісі болып табылады.
• Палаццо Альбичини (Palazzo Albicini). Неғұрлым ұстамды классикалық формаларға көшуді көрсететін қатал әрі айбынды ғимарат.

Рационализм және Модернизм (XX ғасыр)

Форли 1920–1930 жылдардағы ауқымды реконструкцияның арқасында сәулет тарихында ерекше орын алады. Қала итальяндық рационализм эксперименттерінің алаңына айналып, артында монументалды ғимараттардың тұтас орамын қалдырды.

• Пьяццале делла Виттория (Piazzale della Vittoria). Алаң ансамблін рационализмге тән айқын сызықтары мен минималистік декоры бар ғимараттар құрайды. Қаза тапқан батырларға арналған ескерткіш доминанта болып табылады.
• Бұрынғы Авиация колледжі (Ex Collegio Aeronautico). Чезаре Валле жобалаған, өзінің функционалдық формаларымен және ұшу тарихын дәріптейтін мозаикаларымен танымал ауқымды кешен.
• Палаццо делле Посте (Пошта ғимараты). Сәулетші Чезаре Баццанидің классика мен модернизм элементтерін ұштастырған бұл жұмысы өзінің монументалдылығымен және қаталдығымен таң қалдырады.

Қазіргі заманғы бейімдеу және Реновация

Соңғы онжылдықтарда Форли ескі кеңістіктерді жандандыру (бейімделген қайта пайдалану) арқылы мұраға ұқыпты қараудың үлгісін көрсетуде.

• Сан-Доменико мұражай кешені. Бұрынғы ортағасырлық монастырь шебер реставрацияланып, тарихи фрескалар заманауи инженерлік шешімдермен астасқан заманауи көрме кеңістігіне айналды.
• Университет кампусы (Teaching Hub). Жаңа шыны конструкцияларды бұрынғы аурухананың реставрацияланған корпустарымен байланыстыратын тарихи ортаға енгізілген заманауи жоба.

Форлидің көрнекті тұлғалары

Қала тарихы тек Италияның ғана емес, бүкіл Еуропаның өнерінде, ғылымында және саясатында айтарлықтай із қалдырған адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Төменде өмірі мен қызметі Форли тағдырымен тоғысқан негізгі тұлғалар берілген.

• Мелоццо да Форли (1438–1494) — Ренессанс дәуірінің кескіндемешісі.
  Өз дәуірінің ең ұлы шеберлерінің бірі, перспективаны және күрделі ракурстарды («di sotto in su» техникасы — төменнен жоғары қарау) шебер меңгеруімен танымал болған. Оның жұмыстары Рафаэль мен Микеланджелоға әсер етті. Форлиде оның мұрасы жергілікті көркемсурет мектебінің шыңы болып саналады.
• Катерина Сфорца (1463–1509) — Билеуші (сеньора).
  Форли мен Имоланы басқарған аңызға айналған «Романья жолбарысы». Ол Равальдино бекінісін Чезаре Борджиа әскерінен қорықпай қорғауымен тарихқа енді. Оның бейнесі Ренессанс дәуіріндегі әйелдің төзімділігі мен саяси ерік-жігерінің символына айналды.
• Джованни Баттиста Морганьи (1682–1771) — Дәрігер және анатом.
  Форли тумасы, бүкіл әлемде «қазіргі заманғы патологиялық анатомияның атасы» ретінде танылған. Оның іргелі еңбектері ауру белгілерін органдардағы анатомиялық өзгерістермен алғаш рет ғылыми түрде байланыстырып, медицинаны өзгертті. Қала орталығында, Морганьи пьяццасында оған ескерткіш орнатылған.
• Флавио Бьондо (1392–1463) — Тарихшы және гуманист.
  Көрнекті ғалым, Рим папаларының хатшысы. Алғашқы археологтардың бірі болып саналады; дәл осы кісі антикалық дәуір мен өз заманы арасындағы кезеңді белгілеу үшін «Орта ғасырлар» терминін ғылыми айналымға енгізді. Оның еңбектері Италияның тарихи географиясының негізін қалады.
• Аурелио Саффи (1819–1890) — Саясаткер және патриот.
  Рисорджименто дәуірінің негізгі тұлғасы, Джузеппе Мадзинидің ең жақын серіктесі және 1849 жылғы Рим республикасының триумвирі. Саффи өмірін Италияны біріктіру идеясына және демократиялық құндылықтарға арнады. Форлидің басты алаңы оның мүсінімен безендірілген.
• Диего Фаббри (1911–1980) — Драматург және сценарист.
  XX ғасырдағы итальян мәдениетіндегі маңызды тұлға. Көптеген пьесалар мен неореалистік кино сценарийлерінің авторы (Роберто Росселлини және Витторио Де Сикамен жұмыс істеген). Форлидің заманауи қалалық театры Фаббри есімімен аталады.