Albacete

Негізінің қалануы және алғашқы мәліметтер

Альбасете қаласының бастауы Пиреней түбегіндегі мұсылман билігі дәуірінен басталады. Қаланың атауы арабтың Al-Basit сөзінен шыққан, бұл «жазық» дегенді білдіреді және жердің ландшафтын дәл сипаттайды. Бастапқыда бұл айтарлықтай бекіністері жоқ шағын ауылшаруашылық қонысы болған.

Ерте тарихтың маңызды кезеңдері:

• 1241 жыл: Қоныс христиан коронасының бақылауына өтті, бірақ ұзақ уақыт бойы көршілес Чинчилья-де-Монтеарагон бекінісіне тәуелді ауыл (альдеа) мәртебесінде қалды.
• 1375 жыл: Альбасете бірінші маркиз де Вильенаның жарлығымен тәуелсіз қала (вилья) мәртебесін алды, бұл оның дербес дамуына серпін берді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын қоныстың маңызды қалалық орталыққа айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Ла-Манчаның кең үстіртінде орналасқан. Күрделі рельефтің болмауы қаланың кеңеюіне ықпал етті, бірақ таулы бекіністермен салыстырғанда оны әскери тұрғыдан осал етті.
• Көлік торабы: Альбасете тарихи тұрғыдан түбектің орталығын (Мадрид) Левант порттарымен (Валенсия, Аликанте) және Мурсиямен байланыстыратын сауда жолдарының маңызды қиылысы ретінде қалыптасты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ертедегі Альбасетенің экономикалық құрылымы ауыл шаруашылығы мен қолөнер төңірегінде қалыптасты:

• Аграрлық база: Тіршіліктің негізі егіншілік, атап айтқанда, құнарлы жазық топырақтарда астық дақылдары мен зағыпыран (шафран) өсіру болды.
• Сауда дәстүрлері: Ыңғайлы орналасуының арқасында қала ірі базарлар өтетін орынға айналды. 1710 жылы король Филипп V-нің жыл сайынғы жәрмеңке өткізу құқығын беруі бетбұрысты сәт болды, бұл қаланы өңірдің негізгі сауда орталығына айналдырды.
• Қолөнер: XVI–XVII ғасырлардың өзінде-ақ мұнда темір ұсталығы мен пышақ өндірісі белсенді дами бастады, бұл кейіннен қалаға әлемдік танымалдылық әкелді.

Альбасетенің даму хронологиясы

• 1241 жыл: Қоныс христиан билеушілерінің бақылауына өтеді, бірақ әкімшілік жағынан көршілес Чинчилья бекінісіне тәуелді болып қала береді.
• 1375 жыл: Бірінші маркиз де Вильена Альбасетеге тәуелсіз қоныс (вилья) мәртебесін береді, бұл оның дербес өсуінің бастапқы нүктесіне айналады.
• 1710 жыл: Король Филипп V қалаға жыл сайынғы жәрмеңке өткізу артықшылығын береді, бұл өңірдің экономикалық даму бағытын мәңгіге өзгертеді.
• 1783 жыл: Сәулетші Хосеф Хименестің жобасы бойынша «Таба» (La Sartén) деп аталатын бірегей жәрмеңке кешені ғимаратының құрылысы басталады.
• 1833 жыл: Хавьер де Бургостың әкімшілік реформасы барысында Альбасете ресми түрде аттас провинцияның астанасы болып жарияланады.
• 1855 жыл: Мадрид пен Аликантені байланыстырған теміржол желісінің ашылуы қаланы Испанияның оңтүстік-шығысындағы маңызды логистикалық торапқа айналдырады.
• 1862 жыл: Королева Изабелла II өз жарлығымен Альбасетеге қала (Ciudad) құрметті атағын береді.
• 1888 жыл: Альбасете көшелеріне электр жарығы енгізілген алғашқы испан провинциясының астанасы болады.
• 1925 жыл: Қала орталығының сәніне айналған модерн стиліндегі маңызды сәулет ескерткіші — Лодарес пассажының құрылысы аяқталады.
• 1982 жыл: Кастилия-Ла-Манча автономиясының құрылуымен қалада өңірдің Жоғарғы Соты (TSJCM) орналасады.
• 2008 жыл: Дәстүрлі Альбасете жәрмеңкесі Халықаралық туристік маңызы бар мереке беделді мәртебесіне ие болады.

Қала трансформациясының негізгі кезеңдері

Альбасетенің дамуы — ауылшаруашылық қонысынан қазіргі заманғы өнеркәсіптік және логистикалық орталыққа дейінгі жол. Төменде қаланың қазіргі келбеті мен экономикасын айқындаған негізгі белестер берілген:

• Жәрмеңке өткізуге арналған корольдік артықшылық (1710 ж.):

  Филипп V-нің жыл сайынғы жәрмеңке өткізу құқығын беруі басты экономикалық драйверге айналды. Бұл оқиға қаланы ұлттық ауқымдағы сауда орталығына айналдырып, көпестер мен капиталды тартты, бұл әйгілі көрме кешенін қоса алғанда, бірегей қалалық инфрақұрылымды құруды талап етті.

• Әкімшілік реформа (1833 ж.):

  Хавьер де Бургос реформасы аясында провинция астанасы мәртебесін алу әкімшілік ресурстардың шоғырлануына әкелді. Қалада мемлекеттік мекемелер, соттар мен ведомстволар ашыла бастады, бұл шенеуніктер мен қызметшілер есебінен халық санының өсуіне ықпал етті.

• Теміржол революциясы (1855 ж.):

  Вокзалдың және Мадрид–Аликанте желісінің ашылуы Альбасетенің Испанияның оңтүстік-шығысындағы негізгі көлік торабы мәртебесін бекітті. Теміржол алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындардың пайда болуына серпін беріп, қала құрылысының жолдарға қарай кеңею бағытын айқындады.

• Сәулеттік өркендеу (XX ғасырдың басы):

  Жергілікті буржуазияның экономикалық әл-ауқаты кезеңі модернизм стиліндегі ғимараттардың белсенді құрылысынан көрініс тапты. Лодарес пассажы мен Гран-Отель сияқты нысандардың пайда болуы сәулеттік ландшафтты өзгертіп, қала орталығына астаналық сән мен коммерциялық тартымдылық берді.

• Авиация өнеркәсібінің дамуы (1920 жылдардан бастап):

  Лос-Льянос авиабазасының құрылуы, ал қазіргі уақытта Airbus Helicopters зауытының ашылуы қаланың заманауи индустриялық бейнесін қалыптастырды. Бүгінде Альбасете Испанияның аэроғарыштық өнеркәсібінің жетекші орталықтарының бірі болып табылады, бұл өңірді жоғары білікті жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді.

• AVE желісіне интеграциялану (2010 ж.):

  Жоғары жылдамдықты теміржол желісіне (AVE) қосылу Мадридке дейінгі жол уақытын 90 минутқа дейін қысқартты. Бұл астанамен іскерлік байланыстарды нығайтып, туристік қолжетімділікті арттырды, қаланың «логистикалық тоғыс» ретіндегі рөлін біржола бекітті.

Сәулеттік эволюция және стильдер

Альбасете қаласының сәулеттік келбеті ортағасырлық өткенді көрсетуден гөрі, қаланың индустрияландыру және сауда өркендеу дәуіріндегі амбицияларын паш ететіндігімен ерекшеленеді. Қаланың қазіргі орталығын қалыптастырған XX ғасырдың басындағы ғимараттардың жоғары шоғырлануына байланысты оны жиі «Ла-Манчаның Нью-Йоркі» деп атайды.

Діни мұра және Ағартушылық дәуірі (XVI–XVIII ғасырлар)

Қаланың кейінгі дәуірлердегі қарқынды өсуі көне заманның көптеген іздерін өшірсе де, сақталған ғимараттар соңғы готикадан ренессанс пен бароккоға көшуді көрсетеді.

• Ренессанс және Барокко: Қаланың басты храмы, Сан-Хуан-Баутиста соборы, 1515 жылы салына бастады. Оның сәулетінде стильдер тоғысқан: ішіндегі төрт массивті ионикалық бағаналар ренессансқа жатады, ал басты портал мен қасбеті неоготикалық белгілерге ие, өйткені олар әлдеқайда кеш аяқталған.
• XVIII ғасырдағы функционалдық классицизм: Маңызды нысан — 1783 жылы тұрғызылған Жәрмеңке кешені (Recinto Ferial). Бұл Ағартушылық дәуіріндегі утилитарлық сәулеттің бірегей үлгісі. Жоспарлануына байланысты (дөңгелек орталық және ұзын аллея-тұтқа) «Таба» деп аталатын ғимарат Ла-Манчаның халықтық дәстүрлерін неоклассикалық қатаңдықпен ұштастырады.
• Дәстүрлі стиль: XVI ғасырдағы Росарио керуен сарайы (Posada del Rosario) типтік кастилиялық аулада готика, мудехар және ренессанс элементтерін біріктіретін сол кездегі азаматтық сәулеттің сирек үлгісі болып табылады.

Алтын ғасыр: Модернизм және эклектика (XX ғасырдың басы)

XX ғасырдың басы қаланы түбегейлі жаңарту кезеңі болды. Жергілікті буржуазия Альбасетеге астаналық сән беру мақсатында құрылысқа инвестиция салды. Негізгі стильдер модернизм мен эклектика болды.

• Модернизм: Қаланың бойтұмары — Лодарес пассажы (1925). Бұл итальяндық пассаждар рухында орындалған, темір мен шыныдан жасалған жабындары бар монументалды сауда галереясы. Ол сол дәуірдегі қаланың коммерциялық қуатын бейнелейді.
• Эклектика: Қаланың орталық осі, Калье Анча (Calle Ancha) көшесі ғасыр басындағы зәулім үйлермен салынған. Жарқын мысалдар — Гран-Отель (1910) және өзінің танымал көк күмбезімен Кабот үйі (Casa Cabot).
• Валенсиялық ықпал: Қазіргі уақытта Пышақтар мұражайы орналасқан Каса-дель-Ортелано (1912) ғимараты валенсиялық модернизмге тән жасыл жылтыр қасбетімен ерекшеленеді.

Қала құрылысының дамуы

Альбасетенің жоспарлануы оның географиясы мен экономикасымен тығыз байланысты:

• Теміржолдың ықпалы: 1855 жылдан кейін қала теміржол вокзалына қарай қарқынды түрде кеңейе бастады. Бұл Альбасетені ретсіз ортағасырлық көшелер желісі бар қалалардан ерекшелейтін кең түзу даңғылдар мен кварталдық құрылыстың пайда болуына әкелді.
• Жасыл аймақтар: XX ғасырдың басында өңірдегі ең үлкен қалалық саябаққа айналған Абелардо Санчес саябағы негізделді. Ол қалалық ортаға үйлесімді енген беделді тұрғын аудандарды қалыптастырудың өзегі болды.

Альбасетенің көрнекті тұлғалары

Альбасете тарихы мен мәдениеті осы қаланы саясатта, өнерде және спортта танымал еткен тұлғалардың есімдерімен тығыз байланысты. Төменде өңір мұрасында айтарлықтай із қалдырған негізгі тұлғалар берілген.

Тарихи және қоғам қайраткерлері

• Мариано Рока де Тогорес (Маркиз де Молинс) (1812–1889)
  Саясаткер, дипломат және жазушы.
  Альбасете тумасы, XIX ғасырдағы Испанияның ең ықпалды тұлғаларының біріне айналды. Ол теңіз флоты министрі қызметін атқарды және испан армадасын модернизациялауда шешуші рөл атқарды. Сондай-ақ Испан тілі корольдік академиясының (RAE) директоры болды және мәдени реформаларды белсенді түрде алға жылжытты.
• Абелардо Санчес (1870–1931)
  Саясаткер және қала мэрі.
  Альбасете тарихындағы ең тиімді қала басшыларының бірі болып саналады. Дәл оның бастамасымен қазіргі уақытта оның есімімен аталатын және қаланың «өкпесі» болып табылатын кең қалалық саябақ құрылды. Сондай-ақ ол сумен жабдықтау және кәріз жүйесін дамытумен айналысып, Альбасетені заманауи қалаға айналдырды.
• Габриэль Лодарес (XIX–XX ғғ.)
  Саясаткер және меценат.
  XX ғасырдың басында мэр бола отырып, ол қаланың модерн стиліндегі сәулеттік жауһары — әйгілі Лодарес пассажының (Pasaje de Lodares) құрылысына бастамашы болды. Оның қызметі қала орталығының коммерциялық және сәулеттік өркендеуіне ықпал етті.

Мәдениет және өнер

• Бенхамин Паленсия (1894–1978)
  Суретші.
  XX ғасырдағы маңызды испан кескіндемешілерінің бірі, «Вальекас мектебінің» негізін қалаушы. Ол провинцияда (Барракс) туылса да, оның шығармашылығы Ла-Манча пейзаждарымен тығыз байланысты. Альбасете мұражайында оның өңірдің қатал сұлулығын көрсететін туындыларының қомақты коллекциясы сақталған.
• Хосе Луис Куэрда (1947–2020)
  Кинорежиссер және сценарист.
  Испан кинематографиясының негізгі тұлғасы, «сюрреалистік әзіл» (amanecismo) табынушылық жанрының негізін салушы. Оның Альбасете провинциясының тауларында түсірілген «Amanece, que no es poco» фильмі жергілікті мәдени код пен әзілдің символына айналды.
• Константино Ромеро (1947–2013)
  Тележүргізуші, дубляж актері және диктор.
  Альбасетеде өскен ол Испанияның ең танымал дауыстарының біріне айналды (Дарт Вейдер, Клинт Иствуд және Муфасаны дыбыстаған). Медиа кеңістігінде қаланың құрметті елшісі бола отырып, әрқашан қаламен байланысын атап өтетін.

Спорт

• Андрес Иньеста (1984 ж. т.)
  Футболшы.
  Испания құрамасының 2010 жылғы Әлем чемпионатындағы жеңіс голының авторы. Өз жолын «Альбасете Баломпие» балалар командасында бастаған. Иньеста өңірді бүкіл әлемге танытып қана қоймай, өзінің туған клубына бірнеше рет қаржылай қолдау көрсетіп, оның басты акционері және провинцияның спорттық жетістігінің символы болып табылады.