Wertheim

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Вертхайм тарихы ерте орта ғасырлардан бастау алады. Елді мекен туралы алғашқы құжаттық айғақтар 750 және 802 жылдар аралығындағы кезеңге жатады. Дегенмен, қаланың нақты қалыптасуы XII ғасырда төбе басында жергілікті ақсүйектердің резиденциясына айналған тас қамалдың салынуымен байланысты. Тарихтағы маңызды белес 1306 жылы қала құқығын алу болды, бұл Вертхайм мәртебесін заңды түрде бекітіп, оның кеңеюіне серпін берді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің гүлденген қалаға айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• География: Майн және Таубер өзендерінің түйіскен жерінде орналасуы қаланы табиғи көлік торабына және су жолдарындағы маңызды бақылау нүктесіне айналдырды.
• Саяси ықпал: Вертхайм графтарының резиденциясы бола отырып, қала ықпалды әулеттің қамқорлығында болды, бұл қауіпсіздікті және бекініс қабырғалары мен қоғамдық ғимараттарды салуға қаражатты қамтамасыз етті.
• Сауда: Өзен саудасы мен өткелдерді бақылау баж салығын жинауға мүмкіндік беріп, қала қазынасын толтырды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Ертедегі Вертхайм экономикасы саудаға, қолөнерге және ауыл шаруашылығына негізделген. Өзен аңғарының жұмсақ климаты қолайлы жағдай жасаған шарап жасау ерекше орын алды. Қаланың мәдени келбеті франкондық дәстүрлердің әсерінен қалыптасты, бұл бүгінгі күнге дейін тарихи орталықта сақталған бірегей фахверк сәулетінен көрініс тапты.

Негізгі тарихи кезеңдер

Вертхайм тарихы оның бірегей келбетін қалыптастырған оқиғаларға бай. Төменде қала дамуының негізгі сәттерінің хронологиясы берілген:

• 750–802 жылдар: Сол кездегі тарихи құжаттарда елді мекен туралы алғашқы жазбаша деректер.
• 1132 жыл: Қаланың үстінен қуатты тас қамал тұрғыза бастаған Вертхайм графтары туралы алғашқы дерек.
• 1306 жыл: I Альбрехт королі елді мекенге ресми түрде қала мәртебесін және тиісті артықшылықтарды береді.
• 1383 жыл: Орталықтың сәулеттік доминантына айналған атақты коллегиалды шіркеу (Stiftskirche) құрылысының басталуы.
• 1406 жыл: Неміс тілді кеңістіктегі ең көне гимназиялардың бірі — латын мектебінің негізі қалануы.
• 1556 жыл: Граф Михаэль III-нің Реформацияны енгізуі, бұл тұрғындардың діни сенімін анықтады.
• 1593 жыл: Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті сәулет ескерткіші — Періштелер құдығының (Engelsbrunnen) тұрғызылуы.
• 1806 жыл: Әкімшілік-аумақтық өзгерістер нәтижесінде Вертхайм Баден Ұлы Герцогтігінің құрамына кіреді.
• 1868 жыл: Қаланы аймақтың біртұтас көлік желісімен байланыстырған теміржол желісінің ашылуы.
• 1972–1975 жылдар: Қала құрамына 15 айналадағы қауымдастық кірген ауқымды муниципалдық реформа.
• 1976 жыл: Аймақ экономикасы үшін шыны үрлеу шеберлігі дәстүрлерінің маңыздылығын көрсететін Шыны мұражайының ашылуы.
• 2006 жыл: Ауқымды мәдени іс-шаралармен сүйемелденген қала құқығын алудың 700 жылдығын мерекелеу.

Қаланың даму және трансформация кезеңдері

Вертхаймның дамуы — ортағасырлық резиденциядан қазіргі заманғы өнеркәсіптік және сауда орталығына дейінгі жол. Төменде қаланың қазіргі экономикалық және қала құрылыстық келбетін айқындаған негізгі белестер берілген:

• Шыны өнеркәсібі орталығының қалыптасуы (1945 жылдан кейін)

  Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалаға Тюрингия мен Габлонцтан келген қоныс аударушылар өздерімен бірге шыны үрлеу шеберлігінің дәстүрлерін ала келді. Бұл Вертхаймды зертханалық және арнайы шыныға мамандандырылған маңызды индустриялық орталыққа («Шыны қаласы») айналдырды, бұл экономикаға қуатты серпін беріп, мыңдаған жұмыс орнын ашты.

• Әкімшілік реформа және «Үлкен аудандық қала» мәртебесі (1976 ж.)

  Große Kreisstadt мәртебесінің берілуі және көршілес қауымдастықтармен бірігу аумақ пен халық санын арттырып қана қоймай, Вертхаймның Майн-Таубер аймағының әкімшілік және сервистік орталығы ретіндегі рөлін бекітіп, оның саяси салмағын арттырды.

• Әскери аумақтарды конверсиялау (1990-жылдар)

  Американдық гарнизон (Поспишил казармалары) шығарылғаннан кейін қала қала құрылысы мәселесіне тап болды. Бұрынғы әскери аймақтарды Райнхардсхоф (Reinhardshof) тұрғын ауданына сәтті айналдыру қаланы жаңа тұрғын үйлермен және бизнеске арналған кеңістіктермен қамтамасыз ете отырып, тиімді редевелопменттің үлгісі болды.

• Wertheim Village ашылуы (2003 ж.)

  Ірі дизайнерлік аутлеттің іске қосылуы туристік ағынның құрылымын түбегейлі өзгертті. Вертхайм шопинг-туризмнің халықаралық бағытына айналды, бұл қызмет көрсету саласының өсуіне және қаланың Германия шекарасынан тыс жерлерде танылуына әкелді.

• Тарихи өзекті сақтау

  Биліктің ортағасырлық орталықты қайта салмау, керісінше оны консервациялау мен реставрациялауға инвестиция салу туралы стратегиялық шешімі бірегей фахверк ансамблін сақтауға мүмкіндік берді. Бұл мәдени туризмді дамытудың және өзендердің түйіскен жеріндегі «романтикалық қала» имиджін қалыптастырудың негізі болды.

Сәулеттік келбеті: тас пен ағаш

Вертхаймның қала құрылымы тау үстіндегі қуатты тас бекініс («Штайнбург») пен етегіндегі негізінен фахверк техникасымен салынған тұрғын қала болып табылатын классикалық ортағасырлық бөліністі айқын көрсетуімен бірегей. Қаланың тарихи орталығы соғыс кезіндегі ауқымды қираулардан аман қалып, іс жүзінде бастапқы қалпында сақталған, бұл ғасырлар бойғы сәулет өнерінің дамуын бақылауға мүмкіндік береді.

Негізгі сәулеттік дәуірлер

Қаланың келбеті бірнеше маңызды кезеңдердің әсерінен қалыптасты, олардың әрқайсысы құрылыста өз ізін қалдырды:

• Роман және Готика (XII–XV ғғ.):

  Бұл кезеңнің басты нысаны — Вертхайм қамалының қирандылары. Бұл Оңтүстік Германиядағы ең ірі тас бекіністердің бірі, оның құрылысы Штауфендер дәуірінде басталған. Готикалық кезеңге 1383 жылы тұрғызылған Евангелиялық қалалық шіркеуі (Stiftskirche), сондай-ақ қалалық бекіністердің сақталған элементтері, соның ішінде қарауыл нүктесі мен түрме қызметін атқарған атақты Сүйір мұнара (Spitzer Turm) жатады.

• Ренессанс (XVI–XVII ғғ.):

  Бұл Вертхайм сәулетінің «алтын ғасыры». Дәл осы кезеңде франкондық фахверктің бірегей ансамблі қалыптасты. Бай бюргерлер үйлердің қасбеттерін күрделі оюлармен және эркерлермен безендірген. Қайта өрлеу стилінің ең жарқын үлгісі — 1574 жылғы нарық алаңында орналасқан және қаланың өркендеуін бейнелейтін Періштелер құдығы (Engelsbrunnen).

• Барокко және Рококо (XVIII ғ.):

  Ортағасырлық құрылым басым болғанымен, барокко дәуірі қалаға қала сыртындағы резиденциялардың сәнділігін әкелді. Мысалы, 1777 жылғы саябақпен қоршалған шағын иелік — Хофгартендегі Шлёсхен (Schlösschen im Hofgarten) қаланың тығыз құрылысына қарама-қайшы келеді.

Қала құрылысының дамуы

Вертхаймның жоспарлануы оның Майн және Таубер өзендерінің түйіскен жеріндегі тар аңғарда орналасуымен байланысты. Бұл құрылыстың тығыз болуына және су тасқынынан қорғаудың күрделі жүйесін құруға себеп болды. Тарихи орталықтың тар иірімді көшелері («гассен») сауда алаңдарына апарады, ал қала өзендер бойымен және төбе беткейлерімен бойлай кеңейді.

Қазіргі тарихта Вертхаймның қала құрылысы биік жерлерде жаңа аудандардың (мысалы, Райнхардсхоф) құрылуымен және шет аймақтарда өнеркәсіптік аймақтардың дамуымен сипатталады, бұл тарихи өзекті қол тигізбей сақтауға және оны ашық аспан астындағы мұражайға айналдыруға мүмкіндік берді.

Атақты тумалары мен тарихи тұлғалар

Вертхайм тарихы ықпалды аристократтардың, өнерпаздардың және заманауи қайраткерлердің есімдерімен тығыз байланысты. Төменде өмірі мен қызметі қала тағдырымен тоғысқан негізгі тұлғалар тізімделген.

• Вольфрам фон Эшенбах (шамамен 1170 – шамамен 1220)
  Ақын және миннезингер
  Неміс орта ғасырларының ұлы ақындарының бірі. Оның туған жері туралы нақты дерек даулы болғанымен, ол өзіне қолдау көрсеткен Вертхайм графтарымен тығыз байланыста болған. Ол өзінің атақты «Парцифаль» рыцарлық романының бір бөлігін Вертхайм қамалында жазған деп есептеледі.
• Михаэль III фон Вертхайм (1529–1556)
  Императорлық граф
  Вертхайм графтары әулетінің тікелей ер адамдар желісінің соңғы өкілі. Оның басты тарихи еңбегі — қала мен графтықта Реформацияны ресми түрде енгізуі болды, бұл аймақтың діни және мәдени келбетін түбегейлі өзгертті.
• Иоганн Филипп Фёрч (1652–1732)
  Композитор, дәрігер және дипломат
  Барокко дәуірінің көрнекті эрудиті болған Вертхайм тумасы. Ол Гамбургте опера композиторы ретінде табысқа жетіп, көптеген рухани кантаталар жазды, ал кейінірек герцог сарайларында дәрігер және саяси кеңесші ретінде тамаша мансап жасады.
• Адельгейда Лёвенштейн-Вертгейм-Розенберг (1831–1909)
  Принцесса, Португалия королінің жұбайы
  Тарихы қаламен тығыз байланысты атақты Лёвенштейн-Вертгейм әулетінің өкілі. Король I Мигельге тұрмысқа шығып, ол Португалияның титулдық ханшайымы болды, бұл жергілікті ақсүйектердің еуропалық монархиялармен әулеттік байланысын нығайтты.
• Герд Ланггут (1946–2013)
  Саясаттанушы және публицист
  Вертхаймда туған атақты неміс ғалымы және саяси көшбасшылардың өмірбаяндарының авторы. Оның қазіргі Германиядағы саяси процестерді зерттеу жөніндегі еңбектері академиялық ортада кеңінен танылды.
• Томас Райс (1973 ж.т.)
  Футбол жаттықтырушысы және бұрынғы ойыншы
  Вертхаймда туған заманауи спорт қайраткері. Бундеслигадағы өнерлерімен және «Бохум» мен «Шальке 04» сияқты клубтардағы сәтті жаттықтырушылық жұмысымен танымал, ол қаланы елдің спорттық картасында танытып жүр.