Хайде тарихы корольдің жарлығынан немесе бекіністің қалануынан емес, жергілікті тұрғындардың бірігуі нәтижесінде басталады. Қаланың атауы неміс тілінен «қу медиян» деп аударылады, бұл бұрынғы жер бедерін дәл сипаттайды. Алғаш рет елді мекен тарихи құжаттарда 1404 жылы Uppe de Heyde деген атпен аталады. XV ғасырда бірнеше көрші ауылдар шіркеу айналасына шоғырлана бастап, біртұтас орталықты құрады, ол кейіннен аймақ картасындағы маңызды нүктеге айналды.
Қалыптасудың негізгі факторлары
Хайденің шағын елді мекеннен маңызды орталыққа айналуы бірнеше негізгі жағдайларға байланысты болды:
Географиялық орналасуы: Қала қауіпсіз биіктікте (гест) орналасқан, бұл оны Солтүстік теңіз жағалауына тән дауылды су тасқынынан қорғап, құрылыс үшін сенімді орынға айналдырды.
Саяси рөлі: Хайде тәуелсіз «Шаруалар республикасы» Дитмаршеннің іс жүзіндегі астанасы болды. Дәл осы жерде маңызды шешімдер қабылдау және аймақты басқару үшін 48 регент жиналып тұрған.
Саудадағы маңызы: Қаланың орталық элементі Нарық алаңы болды. Ауданы 4,7 гектар болатын бұл алаң Германиядағы ең үлкен нарық алаңы болып табылады, бұл Хайдеге ерте кезден-ақ аймақтың басты сауда торабы мәртебесін бекітті.
Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері
Ертедегі Хайде экономикасы мал саудасына және Дитмаршеннің бай шаруа әулеттерінің қажеттіліктеріне қызмет ететін қолөнерге негізделді. Нарық алаңы тек сауда орны ғана емес, сонымен қатар халық жиналыстары, соттар мен өлім жазасын орындайтын орын ретінде қоғамдық өмірдің жүрегі болды. Әулие Юрген шіркеуі (St. Jürgen) рухани орталыққа айналып, оның айналасында құрылыстар бой көтерді. Қызығы, өзінің маңыздылығы мен көлеміне қарамастан, Хайде ұзақ уақыт бойы ресми түрде флеккен (нарықтық кент) деп есептеліп, қала мәртебесін тек XIX ғасырда ғана алды.
Хронология
Хайде тарихындағы негізгі белестер
1404 жыл: Тарихи құжаттарда Uppe de Heyde деп аталатын елді мекен туралы алғашқы жазбаша дерек пайда болды.
1447 жыл: Хайде тәуелсіз Дитмаршен шаруалар республикасын басқарған Қырық сегіз регент кеңесінің басты жиналатын орны ретінде бекітілді.
1524 жыл: Қала аймақтағы Реформация дәуірінің басталуын білдіретін маңызды діни оқиғалардың аренасына айналды.
1559 жыл: Дитмаршен тәуелсіздігінен айырылғаннан кейін, Хайде Гольштейн-Готторп герцогтарының әкімшілік басқаруына өтті.
1560 жыл: Ірі өрт ағаш құрылыстардың едәуір бөлігін жойып жіберді, бұл елді мекенді қайта жоспарлауға және қалпына келтіруге әкелді.
1696 жыл: Ортағасырлық шіркеудің іргетасына қаланың басты шіркеуі — Әулие Юрген шіркеуінің қазіргі ғимаратының құрылысы аяқталды.
1819 жыл: Қалада болашақ әйгілі ақын және төменгі неміс тіліндегі әдебиеттің классигі Клаус Грот дүниеге келді.
1867 жыл: Хайде Шлезвиг-Гольштейн провинциясындағы жаңадан құрылған ауданның (крайс) әкімшілік орталығына айналды.
1870 жыл: Елді мекен ресми түрде қала мәртебесін алды, бұл инфрақұрылым мен сауданың дамуына жаңа серпін берді.
1877 жыл: Ноймюнстермен теміржол қатынасының іске қосылуы Хайдені аймақтың ортақ көлік желісіне қосты.
1903 жыл: Бүгінде қаланың сәулеттік символдарының бірі болып саналатын тарихи су айдау мұнарасының құрылысы аяқталды.
1993 жыл: Батыс жағалауы жоғары мектебінің (Fachhochschule Westküste) ашылуы Хайдеге университет қаласы мәртебесін берді.
2004 жыл: Қала өзінің алғашқы деректі аталуының 600 жылдығына орай ауқымды мерекелік шаралар өткізді.
Маңызды кезеңдер
Қала құрылысы мен экономикалық даму кезеңдері
Хайденің дамуы — ортағасырлық фермерлердің жиналатын жерінен қазіргі заманғы инновациялар орталығына дейінгі жол. Төменде қаланың қазіргі бейнесі мен мәртебесін айқындаған негізгі кезеңдер берілген:
Нарық алаңының айналасында бірігу (XV ғасыр) Германиядағы ең үлкен нарық алаңының (4,7 га) құрылуы қала түзуші факторға айналды. Бұл кеңістік көшелердің жоспарын айқындап, Хайдеге аймақтың басты сауда торабы рөлін бекітті, мұнда ірі мал жәрмеңкелері өткізіліп, сот мәселелері шешілді.
Қала мәртебесін алу (1870 жыл) Хайденің қала ретінде ресми танылуы (бұған дейін ол «флеккен» — нарықтық елді мекен мәртебесіне ие болған) әкімшілік реформаларға серпін берді. Бұл күрделі ғимараттар салуға көбірек инвестиция тартуға және толыққанды қалалық инфрақұрылымды қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Теміржол желісіне қосылу (1877 жыл) Ноймюнстер — Хайде — Каролиненког теміржол тармағының ашылуы қала экономикасын оқшауланудан шығарды. Жылдам тасымалдауға қолжетімділік жергілікті өнеркәсіптің дамуын ынталандырып, Дитмаршеннің ауылшаруашылық өнімдерін экспорттауды жеңілдетті.
Инфрақұрылымдық модернизация (XX ғасырдың басы) 1903 жылы су айдау мұнарасының салынуы технологиялық прогрестің символына айналды. Бұл өсіп келе жатқан халықты сумен қамтамасыз ету мәселесін шешіп қана қоймай, қалаға оның бүгінгі күнге дейін сақталған басты сәулеттік доминантын сыйлады.
Білім беру орталығына айналу (1993 жыл) Батыс жағалауы жоғары мектебінің (FH Westküste) негізінің қалануы мәдени және демографиялық ландшафтты түбегейлі өзгертті. Студенттер мен оқытушылар ағыны қаланы жасартты және экономиканы таза агроөнеркәсіптен технологияларға, туризм мен менеджментке қайта бағыттады.
«Жасыл энергетика» бағыты (XXI ғасыр) Соңғы онжылдықтарда Хайде өзін Германияның энергетикалық өту орталығы ретінде көрсетіп келеді. Жел энергетикасын дамыту және сутегін пайдалану жөніндегі жобалар (мысалы, ENTREE100 бастамасы) қаланы болашақтың индустриалды хабына айналдырып, жоғары технологиялық компанияларды тартуда.
Сәулет
Қала құрылысының құрылымы
Хайде қаласының құрылыстық дамуы бірегей, өйткені қала қамалдың немесе собордың айналасында емес, сауда кеңістігінің айналасында қалыптасқан. Жоспарлаудың орталық өзегі — Нарық алаңы (Marktplatz). Ауданы 4,7 гектар болатын осы алып тіктөртбұрыштан көшелер жан-жаққа тарайды, бұл құрылым ғасырлар бойы сақталып келеді. Алаң айналасындағы құрылыстар тарихи тұрғыдан тығыз болған, ол Солтүстік Германияның сауда қалаларына тән тұрғын үй және коммерциялық функцияларды біріктірді.
Сәулет дәуірлері мен стильдері
Қаланың сәулеттік бейнесі Шлезвиг-Гольштейн аймағына тән ұстамдылығымен ерекшеленеді. Хайдеде кірпіш қалауы басым, ал стилистикалық әртүрлілік дәстүрлі қолөнерден индустрияландыруға көшуді көрсетеді.
Солтүстік неміс кірпіш стилі (XVI–XVII ғасырлар): Сакралды сәулет өнерінің ең ескі сақталған элементтерімен ұсынылған. Бұл кезеңге қызыл кірпіштен қаланған массивті қабырғалар мен қатаң формалар тән. Айқын мысалы — өрттен кейін қалпына келтірілген Әулие Юрген шіркеуі.
Вернакулярлық сәулет және Бидермайер (XVIII–XIX ғасырлар):Люттенхайд (Lüttenheid) ауданында қолөнершілер мен ұсақ саудагерлер тұрған тарихи құрылыстар сақталған. Бұл бидермайер дәуірінің тұрмысын көрсететін — қарапайым, жайлы және функционалды, черепицамен жабылған шағын бір және екі қабатты кірпіш үйлер.
Историзм және Индустриалды сәулет (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы): Хайде қала мәртебесін алып, инфрақұрылымы дамыған соң, техникалық функцияны неостильдер эстетикасымен ұштастырған ғимараттар пайда болды. Осы уақыттың басты символы Су айдау мұнарасы болды.
Кірпіш экспрессионизмі және реформизм (1920–1930 жылдар): Бұл кезеңдегі ескі ратуша немесе мектептер сияқты әкімшілік және қоғамдық ғимараттар көбінесе геометриялық декор қолданылған қара клинкер кірпішінен салынған.
Көрнекті ғимараттар мен ансамбльдер
Бірнеше негізгі нысандар қаланың танымал сұлбасын қалыптастырады және тарихи дәуірлердің белгілері болып табылады:
Әулие Юрген шіркеуі (St. Jürgen-Kirche): Нарық алаңының бұрышында орналасқан ғимарат. Оның бастауы орта ғасырларға кеткенімен, қазіргі сыртқы келбеті өзіне тән пияз пішінді мұнарасымен негізінен XVII–XVIII ғасырларда қалыптасқан, мұнда соңғы Ренессанс пен барокко элементтері үйлесім тапқан.
Су айдау мұнарасы (Wasserturm): 1903 жылы салынған, биіктігі 45,71 метр болатын мұнара қала пейзажының доминанты болып табылады. Ол историзм стилінде орындалған, жоғары қарай тарылып, мыс шатырмен аяқталады, бұл XX ғасырдың басындағы техникалық прогресті бейнелейді.
Люттенхайд мұражай кешені: Мұражайға айналдырылған бұрынғы кедей қолөнершілер үйлерінің ауданы. Мұнда ақын Клаус Грот туған үй орналасқан. Ғимараттар өткен ғасырлардағы Дитмаршенге тән тұрғын үй сәулетін паш етеді.
Ескі пасторат (Altes Pastorat): Қаланың 1739 жылы салынған ең көне зайырлы ғимараттарының бірі. Оның биік вальмді шатыры мен симметриялы қасбеті бар сәулеті XVIII ғасырдағы дәулетті үйдің тамаша үлгісі болып табылады.
Атақты адамдар
Мәдениет және өнер
Клаус Грот (1819–1899) Ақын және жазушы Төменгі неміс әдебиетінің классигіне айналған қаланың ең танымал тумасы. Грот платтдойч тілін әдеби өрнек құралы ретінде қайта жаңғыртуда шешуші рөл атқарды. Хайдеде оның өмірі мен шығармашылығына арналған мұражай орналасқан.
Рудольф Диркс (1877–1968) Комикс суретшісі Хайдеде туып, АҚШ-қа қоныс аударған Диркс комикс жанрының ізашарларының бірі болып саналады. Ол кейіпкерлердің сөзі үшін «көпіршіктер» қолданылған алғашқы комикс болған The Katzenjammer Kids («Капитан және балалар») атты әйгілі топтаманы жасап шығарды.
Софи Детлеффс (1809–1864) Ақын қыз Төменгі неміс диалектісінде шығармалар жазған белгілі жазушы. Тағдырының қиындығына қарамастан, ол Дитмаршеннің тұрмысы мен табиғатын суреттейтін, шынайылығы мен халықтық бояуы үшін бағаланатын бай өлең мұрасын қалдырды.
Тарих және қоғам
Генрих фон Цютфен (1488–1524) Теолог және реформатор Мартин Лютердің серіктесі, оның Хайдедегі қайғылы қазасы аймақ тарихындағы бетбұрыс кезең болды. Оның фанатиктер қолынан азаппен өлуі Дитмаршенде Реформацияның түпкілікті орнығуына әкелді.
Иоганн Якоб Брамс (1806–1872) Музыкант Ұлы композитор Иоганнес Брамстың әкесі. Иоганнестің өзі Гамбургте туғанымен, Брамстар отбасының тамыры дәл осы Хайдеде жатыр. Иоганн Якоб мұнда өз мансабын қалалық музыкант ретінде бастаған, бүгінде қалада осы әулеттің тарихына арналған «Брамс үйі» ашылған.
Спорт
Фриц Тидеманн (1918–2000) Салт атты, олимпиада чемпионы Хайдеде туып, өмір сүрген неміс ат спортының аңызы. Командалық есепте екі дүркін олимпиада чемпионы (1956, 1960). Метеор есімді атпен бірге қол жеткізген жетістіктері оны соғыстан кейінгі Германияның ұлттық батыры және қаланың құрметті азаматы етті.
Беттің соңына жеттіңіз бе?
Демек, маршрут жан-жақты зерттелді
Сайтты пайдалануды ыңғайлырақ ету үшін біз cookies пайдаланамыз.
