Toulon

Негізін қалау және антикалық кезең

Тулон тарихы терең көне заманнан бастау алады. Бастапқыда төбелер мен теңізбен қорғалған бұл аумақта лигуриялық тайпалар өмір сүрген. Кейіннен бұл аймақты римдіктер отарлап, мұнда Telo Martius деп аталатын қоныстың негізін қалады. Бұл атау лигуриялық бұлақтар құдайы Теломен байланысты болуы мүмкін немесе римдік соғыс құдайы Марсқа арналған.

Қаланың маңызды пункт ретіндегі алғашқы ескертулері Рим империясының теңіз бағыттарында (мысалы, «Антонини итинерарийінде») кездеседі, онда ол кемелер үшін маңызды тұрақ ретінде көрсетілген.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын қоныстың маңызды орталыққа айналуы бірегей жағдайлардың жиынтығымен байланысты болды:

• Географиялық жағдайы: Тулон Еуропадағы ең әдемі және қорғалған табиғи айлақтардың бірінің жағасында орналасқан. Сепет мүйісімен желден тасаланған терең сулы шығанақ теңіз саяхатын дамыту үшін таптырмас орын болды.
• Стратегиялық қорғаныс: Қала биік әктасты таулармен, соның ішінде әйгілі Фарон тауымен қоршалған, бұл құрлықтан келетін шабуылдардан табиғи қорғанысты қамтамасыз етті.

Ертеректегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Рим дәуірінде Тулон экономикасының өзіне тән мамандануы болды, бұл оны аймақтан тыс жерлерге де танымал етті:

• Императорлық бояу шеберханалары: Қала теңіз ұлуларынан (мурекстерден) алынатын бағалы күрең (пурпур) бояу өндірісімен танымал болды. Жергілікті бояу шеберханалары (baphiana) римдік ақсүйектер мен император сарайы үшін маталарды бояп отырған.
• Христиандандыру: V ғасырдың өзінде Тулон епископтың резиденциясына айналды, бұл оның кеш антикалық кезеңдегі әкімшілік және мәдени мәртебесінің артқанын көрсетеді.

Негізгі тарихи белестер

Тулон тарихы теңізбен және әскери флотпен тығыз байланысты, бұл қаланың Орта ғасырлардан бүгінгі күнге дейінгі дамуының негізгі даталарында көрініс тапқан.

• 1481 жыл — Тулон Прованс графтығымен бірге ресми түрде Француз корольдігінің құрамына кіреді, бұл оның тарихында жаңа бет ашады.
• 1514 жыл — Людовик XII-нің бұйрығымен айлаққа кіреберісті қорғау үшін қуатты форт — Корольдік мұнараның (Tour Royale) құрылысы басталады.
• 1599 жыл — Король Генрих IV бірінші әскери арсеналдың негізін қалап, қаланы Францияның Жерорта теңізіндегі басты әскери-теңіз базасына айналдырудың іргетасын қалайды.
• XVII ғасырдың соңы — Әйгілі әскери инженер Себастьен ле Претр де Вобан қала бекіністерін жаңғыртып, рейдтер айналасында форттар жүйесін құрады.
• 1720 жыл — Қала Марсельден келген оба індетінен қатты зардап шегіп, халқының едәуір бөлігінен айырылады.
• 1793 жыл — Тулонның әйгілі қоршауы, оның барысында жас капитан Наполеон Бонапарт өзінің стратегиялық талантын көрсетіп, ағылшын-испан флотын қуып шығады.
• 1830 жыл — Тулон Африкадағы белсенді отаршылдық экспансия дәуірін бастап, Францияның Алжирге жасаған экспедициясының аттану нүктесіне айналады.
• 1888 жыл — Портта әлемдегі алғашқы толық электрлі «Gymnote» сүңгуір қайығы сәтті сынақтан өтеді.
• 1942 жылдың 27 қарашасы — Француз теңізшілері кемелер нацистік Германияның қолына түспеуі үшін Тулон айлағында өз флотын суға батырады.
• 1944 жылдың тамызы — «Драгун» операциясы барысында одақтастар әскері мен француз армиясы Фарон тауы үшін болған кескілескен шайқастардан кейін қаланы азат етеді.
• 1974 жыл — Тулон Вар департаментінің префектурасы (әкімшілік орталығы) мәртебесін алып, бұл рөлде Драгиньянды алмастырады.
• 1979 жыл — Тулон университетінің негізі қалануы, бұл қаланың аймақтағы маңызды білім және ғылыми орталыққа айналуына ықпал етті.
• XXI ғасырдың басы — Тарихи орталықты қалпына келтіруге және круиздік туризмді дамытуға бағытталған қаланы реновациялаудың ауқымды бағдарламасының басталуы.

Даму және қайта құру кезеңдері

Тулонның эволюциясы — бұл жабық әскери порттан заманауи туристік және әкімшілік орталыққа дейінгі жол. Міне, қаланың қазіргі келбеті мен экономикасын айқындаған негізгі белестер:

• Корольдік арсеналдың құрылуы (XVII ғасыр). Қаланы Францияның Жерорта теңізіндегі басты әскери-теңіз базасына айналдыру туралы шешім бетбұрысты сәт болды. Бұл экономиканың алдағы ғасырлар бойы моносалалық сипатын айқындады және Вобанның тарихи орталықтың шекараларын белгілеген ауқымды фортификациялық құрылыстарын салуға әкелді.
• Екінші империяның урбанизациясы (XIX ғасырдың ортасы). Бұл кезеңде қала ортағасырлық қабырғалардың сыртына шықты. Кең бульварлар (мысалы, Страсбург бульвары) тартылып, әйгілі Опера театры салынды. Бұл ескі порт кварталдарына қарама-қайшы келетін талғампаз османдық сәулеті бар «Жоғарғы қаланы» қалыптастырды.
• Темір жолдың келуі (1859 жыл). Ұлттық темір жол желісіне қосылу Тулонды географиялық оқшауланудан шығарды. Бұл саудаға қуатты серпін берді және кеңейіп жатқан кеме жасау саласы үшін материалдар жеткізуге мүмкіндік беріп, қаланы ірі индустриялық торапқа айналдырды.
• Соғыстан кейінгі реконструкция (1950-ші жылдар). Екінші дүниежүзілік соғыстың жойқын бомбалауынан кейін қаланың жағалау бөлігі (Front de Mer) толығымен қайта салынды. Үйінділердің орнына модернизм стиліндегі ғимараттар бой көтеріп, олар қаланың теңіз жағындағы жаңа «келбетіне» айналды және тұрғын үй тапшылығы мәселесін шешті.
• Префектура мәртебесін алу (1974 жыл). Вар департаментінің әкімшілік орталығын Драгиньяннан Тулонға көшіру қала мәртебесін өзгертті. Бұл жаңа әкімшілік кешендердің салынуына және қызмет көрсету секторының дамуына әкеліп, экономиканың тек қорғаныс өнеркәсібіне тәуелділігін азайтты.
• Университеттің ашылуы (1979 жыл). Тулон университетінің негізі қалануы мәдени және ғылыми өмірдегі маңызды қадам болды. Студенттік кампус пен зерттеу зертханаларының пайда болуы халықтың жасаруына және теңізбен байланысты жоғары технологиялық салалардың дамуына ықпал етті.
• Қаланы реновациялау бағдарламасы (XXI ғасыр). Тарихи орталықты оңалту бойынша ауқымды жоба ескі кварталдарға жаңа өмір сыйлады. «Өнер кварталының» (Rue des Arts), жаяу жүргіншілер аймақтарының құрылуы және круиздік терминалды жаңғырту қаланы туризм мен мәдени демалысқа қайта бағыттады.

Сәулеттік эклектика және қала құрылысы

Тулонның сәулеттік бейнесі екі бөлікке айқын бөлінеді: ортағасырлық көшелер шытырманы бар тарихи «Төменгі қала» және XIX ғасырда жүйелі жоспар бойынша салынған «Жоғарғы қала». Бұл бөлініс қала құрылысы ойының ретсіз құрылыстан реттелген жоспарлауға дейінгі эволюциясын айқын көрсетеді.

Орта ғасырлар және діни сәулет

Қаланың портқа іргелес жатқан ең көне кварталдары Прованс рухын сақтап қалған. Мұнда тығыз құрылыс, тар жаяу жүргіншілер көшелері («traverses») және фонтандары бар шағын алаңдар басым.

• Тулон соборы (Sainte-Marie-de-la-Seds): Стилдер тоғысуының бірегей үлгісі. Бастапқыда роман шіркеуі (XI ғасыр) ретінде салынып, XVII ғасырда готикалық күмбездерге ие болды, ал оның қасбеті XVII ғасырдың соңындағы классицизм (барокко) стилінде орындалған.
• Сен-Франсуа-де-Поль шіркеуі: XVIII ғасырда Францияның оңтүстігіне тән барокко стилінде салынған, қарапайым, бірақ талғампаз иілген қасбетімен ерекшеленеді.

Әскери классицизм және Вобан мұрасы

Басты әскери порт мәртебесі XVII–XVIII ғасырлардағы көптеген құрылыстардың қатал әрі айбынды стилін айқындады. Әскери инженерлер, соның ішінде Вобан, функционалды, бірақ монументалды сәулет бағытын белгіледі.

• Корольдік мұнара (Tour Royale): XVI ғасырдың басындағы классикалық бастион стиліне дейін салынған ауқымды фортификациялық құрылыс. Ол рейдті қорғауға және түрме ретінде қызмет етті.
• Арсеналдың монументалды қақпасы: 1738 жылы салынған. Француз флотының қуатын паш ететін әскери символика элементтері (Марс пен Минерва мүсіндері) бар классицизмнің жарқын үлгісі.
• Кордери ғимараты (Corderie): Вобан жобалаған бұрынғы арқан мануфактурасы. Бұл — қатаң симметриясымен және зор ұзындығымен ерекшеленетін XVII ғасырдағы өнеркәсіптік сәулет өнерінің жауһары.

Көркем дәуір (Belle Époque) және Екінші империя стилі

XIX ғасырдың ортасында, III Наполеон тұсында, Тулон солтүстікке қарай кеңейді. Вар департаментінің префекті (Парижге тағайындалғанға дейін) барон Осман қаланы қайта құруға бастамашы болды. Осылайша кең бульварлары мен талғампаз ғимараттары бар «Жоғарғы қала» пайда болды.

• Тулон опера театры: 1862 жылы ашылған. Необарокко (немесе III Наполеон стиліндегі) бұл ғимарат Франциядағы ең әдемі ғимараттардың бірі болып саналады. Ол мүсіндермен, жапсырмалармен және алтынмен бай безендіріліп, Париждегі Гарнье операсының сәулетін алдын ала болжағандай әсер береді.
• Бостандық алаңы (Place de la Liberté): Османдық Тулонның жүрегі. Мұнда XIX ғасырдың соңындағы буржуазиялық сәулетке тән айбынды қасбеті бар Гранд-отель (бұрынғы префектура штаб-пәтері) орналасқан.

Модернизм және соғыстан кейінгі реконструкция

Екінші дүниежүзілік соғыстың қиратулары, әсіресе порт аймағында, түбегейлі шешімдерді талап етті. 1950-ші жылдары жағалауды қалпына келтіру Ле Корбюзье идеялары мен заманауи функционализмнің ықпалымен жүргізілді.

• Фронт-де-Мер (Front de Mer): Жан де Майи жобалаған порт бойындағы тұрғын үйлер кешені. Бұл XX ғасырдың ортасындағы модернизм сәулетінің жарқын үлгісі: бетонды пайдалану, нақты геометриялық пішіндер және функционалдылық пен теңіз көрінісіне баса назар аудару.
• Ла-Род кварталы: 1970-ші жылдары қалалық ортаны тығыздатуға бағытталған сол кездегі қала құрылысы тенденцияларын көрсететін көп қабатты тұрғын үй мұнараларымен салынған.

Тарихи және әскери қайраткерлер

• Себастьен Ле Претр де Вобан (1633–1707) — Әскери инженер және Франция маршалы. Тулонның әйгілі бекіністер жүйесін жобалап, қаланы алынбас әскери-теңіз базасына айналдырған ұлы фортификация сәулетшісі. Оның мұрасы осы күнге дейін қала айлағының келбетін қалыптастырып тұр.
• Наполеон Бонапарт (1769–1821) — Қолбасшы және император. Ол Корсикада дүниеге келгенімен, мансабы дәл осы жерден басталған. 1793 жылы Тулонды қоршау кезінде жас артиллерия капитаны өзінің шебер жоспарымен қаланы ағылшын-испан әскерлерінен азат етіп, бригадалық генерал шеніне ие болды.
• Жюль Дюмон-Дюрвиль (1790–1842) — Теңізші және зерттеуші. Антарктика мен Океанияға әйгілі экспедицияларын Тулон портынан бастаған флот офицері. Дәл осы адам Францияға (Тулон порты арқылы) әйгілі Милос Венересы мүсінін жеткізген.

Мәдениет және өнер қайраткерлері

• Феликс Майоль (1872–1941) — Әнші және мюзик-холл әртісі. XX ғасырдың басында Париж сахнасының жұлдызына айналған қала тумасы. Ол жергілікті регби клубының басты меценаты ретінде танымал: стадион үшін жер сыйға тартқан (қазіргі «Майоль» стадионы) және інжугүл бұтағын команданың символына айналдырған.
• Раймю (Жюль Мюрер) (1883–1946) — Театр және кино актері. Тулонның ескі орталығында дүниеге келген француз кинематографының аңызы. Марсель Паньольдің фильмдеріндегі рөлдерімен танымал болып, экранда Прованс тұрғынының өзіне тән бейнесін сомдады.
• Жан Экар (1848–1921) — Ақын және драматург. Тулонда дүниеге келген Француз академиясының мүшесі. «Маврин де Мор» сияқты туындыларында ол туған жері Прованстың тұрмыс-салтын, дәстүрлерін және табиғатын сүйіспеншілікпен суреттеген.
• Жильбер Беко (1927–2001) — Әнші және композитор. Тулонда дүниеге келген әйгілі «Мсье 100 000 вольт». Француз шансонының ең жарқын өкілдерінің біріне айналды, оның әндері (мысалы, «Nathalie» және «Et maintenant») бүкіл әлемге танымал.
• Мирей Дарк (1938–2017) — Актриса және модель. Тулонда туып-өскен. 1960–70-жылдардағы стиль иконасына және Жорж Лотнердің табысты комедияларында ойнап, француз киносының ең танымал актрисаларының біріне айналды.