Mandaluyong

Мандалуйонг, Филиппиннің астаналық аймағындағы негізгі қалалардың бірі, оның тарихы отарлауға дейінгі дәуірден бастау алады. Атаудың өзі тағал тіліндегі «daluyong» сөзінен шыққан деп есептеледі, бұл «үлкен толқындар» дегенді білдіреді, бәлкім, ол орналасқан Пасиг өзенінің ағысына сілтеме жасаса керек.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Испандықтар архипелагқа келгенге дейін Мандалуйонг Намаян конфедерациясының бөлігі болған Сапа патшалығының құрамына кіретін шағын елді мекен (баррио) болған. Бұл ерте кезеңде оның тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен айналысқан. Қаланың ресми тарихы отаршылдық дәуірден басталады: 1841 жылы ол Әулие Филипп Неридің құрметіне Сан-Фелипе-Нери деген атпен жеке қала (pueblo) ретінде құрылды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың ерте кезеңдегі дамуына бірнеше негізгі факторлар ықпал етті:

• Географиялық орналасуы: Маңызды су артериясы — Пасиг өзенінің жағасында орналасуы оны көршілес елді мекендермен, соның ішінде Маниламен қатынас жасау үшін стратегиялық тұрғыдан қолайлы етті.
• Әкімшілік рөлі: Испан кезеңінде Мандалуйонг Тондо провинциясының бөлігі бола отырып, іргелес аумақтар үшін маңызды діни және әкімшілік орталыққа айналды.
• Азаттық қозғалысына қатысу: Қала мен оның тұрғындары XIX ғасырдың соңындағы Филиппин революциясында маңызды рөл атқарды, бұл оның өзіндік бірегейлігін қалыптастырудағы маңызды кезең болды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыда Мандалуйонг экономикасы толығымен аграрлық болды, ал жергілікті тұрғындар өзен бойындағы құнарлы жерлерде күріш және басқа да дақылдарды өсірді. Испандықтардың келуімен және Сан-Фелипе-Нери приходының құрылуымен католик шіркеуі қоғамдық және мәдени өмірдің орталығына айналды. Біртіндеп қала ауылдық қауымдастықтан қолөнері мен саудасы дамыған ұйымдасқан елді мекенге айналып, өзінің болашақ өсуіне негіз қалады.

Мандалуйонг тарихындағы негізгі күндер

Мандалуйонг тарихы — бұл ежелгі елді мекеннен Филиппиннің ең маңызды экономикалық орталықтарының біріне дейінгі жол. Төменде оның қазіргі келбетін қалыптастырған негізгі сәттер берілген.

• 1470 жыл шамасы: Қазіргі Мандалуйонг аумағы кеңейтілген Намаян Патшалығының құрамына кіреді.
• 1841 жыл: Сан-Фелипе-Нери ретінде белгілі елді мекен Санта-Ана-де-Сапа ауданынан әкімшілік тұрғыдан бөлініп, дербес қалаға айналады.
• 1863 жыл 15 қыркүйек: Жеке Сан-Фелипе-Нери шіркеу приходы құрылды, бұл шіркеу, монастырь және мектеп құрылысының басталуына негіз болды.
• 1904 жыл: Бірнеше ай бойы қала Рисаль провинциясының астанасы болады.
• 1907 жыл 27 наурыз: Сан-Фелипе-Нери Сан-Хуан-дель-Монте муниципалитетінен бөлініп, ресми түрде Мандалуйонг деп өзгертіледі.
• 1945 жыл 9 ақпан: Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында қала одақтас әскерлермен азат етілді, бұл қираудың аяқталуын білдірді; бұл күн жергілікті мереке ретінде атап өтіледі.
• 1950–1960-шы жылдар: Мандалуйонг қарқынды экономикалық өсу кезеңін бастан өткеріп, Рисаль провинциясының ең дамыған муниципалитетіне айналады.
• 1975 жыл: Муниципалитет жаңадан құрылған Манила Астаналық аймағының құрамына енгізілді.
• 1994 жыл 10 сәуір: Мандалуйонг ресми түрде жоғары урбанизацияланған қала мәртебесін алады.

Мандалуйонгтың аграрлық елді мекеннен Филиппиннің жетекші қаржы орталықтарының біріне дейінгі жолы оның қазіргі келбетін айқындайтын бірқатар негізгі оқиғалармен ерекшеленеді.

• Әкімшілік тәуелсіздік алу (1841): Испандық отаршылдық кезеңде, 1841 жылы сол кезде Сан-Фелипе-Нери ретінде белгілі болған елді мекен Санта-Ана-де-Сапа ауданынан ресми түрде бөлінді. Бұл қадам оның жеке қала ретінде өз бетінше дамуына негіз қалады.
• Муниципалитет ретінде қалыптасу (1907): Америкалық басқару кезінде, көршілес Сан-Хуан-дель-Монтемен қысқа уақыт бірігуден кейін, Мандалуйонг 1907 жылы 27 наурызда қайтадан тәуелсіз муниципалитет мәртебесіне ие болды. 1931 жылы ол ресми түрде Мандалуйонг деп өзгертіліп, оның бірегейлігі нығая түсті.
• Соғыстан кейінгі қалпына келтіру (1945): 1945 жылы 9 ақпанда жапон басқыншылығынан азат етілу ауқымды қалпына келтіру мен дамудың бастау нүктесі болды. Бұл кезең соғыс уақытындағы күйзелістен қала құрылысының жаңа кезеңіне өтуді белгіледі.
• Астаналық аймаққа интеграциялану (1960-шы жж. – 1975): 1960-шы жылдары Мандалуйонг Үлкен Манила агломерациясының бөлігі болды, ол 1975 жылы Metro Manila болып қайта құрылды. Бұл оның Кесон-Сити және Макати сияқты көрші қалалармен тығыз экономикалық және инфрақұрылымдық интеграциялануына ықпал етті.
• Ортигас бизнес-орталығының дамуы: 1960-шы жылдардан бастап, Мандалуйонг пен Пасиг шекарасында орналасқан Ортигас-Сентер іскерлік ауданының белсенді дамуы қаланы ірі коммерциялық торапқа айналдырды. Мұнда корпорациялардың штаб-пәтерлері мен SM Megamall және Shangri-La Plaza сияқты алып сауда орталықтары орналасты.
• Қала мәртебесін алу (1994): 1994 жылы 9 ақпанда, азат етілгенінің 49 жылдығында, Мандалуйонг жоғары урбанизацияланған қалаға айналды. Бұл мәртебе оған қарқынды экономикалық өсуді басқару үшін көбірек өкілеттіктер берді.
• «Жолбарыс-қала» атағын алу (2002): Экономикадағы әсерлі серпілісі, ірі инвестицияларды тартуы және елдің жетекші іскерлік орталықтарының біріне айналғаны үшін 2002 жылы Мандалуйонг «Филиппиннің Жолбарыс-қаласы» атағын алды. Бұл атақ оның табысты трансформациясы мен экономикалық қуатын бейнелейді.

Мандалуйонгтың сәулеттік келбеті — оның тыныш қалашықтан Филиппиннің негізгі қаржы орталықтарының біріне жылдам айналуының айқын шежіресі. Қалада отаршылдық дәуірдегі тарихи ғимараттар мен ультразаманауи зәулім үйлер үйлесімді көршілесіп, оның қарқынды дамуының әрбір кезеңін көрсетеді.

Негізгі сәулеттік дәуірлер мен стильдер

• Испандық отаршылдық кезең: Бұл дәуірдің ең маңызды ескерткіші — 1863 жылы негізі қаланған Сан-Фелипе-Нери шіркеуі. Оның алғашқы бейнесі испандық отаршылдық сәулетінің белгілерін көрсеткенімен, уақыт өте келе қасбеті қайта салынып, бүгінде неоготикалық стиль элементтерін паш етеді. Филиппиндегі көптеген тарихи шіркеулер сияқты, ол көпғасырлық испан ықпалының куәсі және қаланың рухани өмірінің орталығы болып табылады.
• Соғыстан кейінгі модернизм: 1950–1970-ші жылдары, индустрияландыру кезеңінде Мандалуйонгта модернизм стиліндегі өнеркәсіптік және кеңсе ғимараттары пайда бола бастады. Бұл стиль функционалдылықпен, таза сызықтармен және бетонды қолданумен сипатталады. Бұл кезеңнің жарқын мысалы — Ortigas Center іскерлік ауданындағы San Miguel Corporation штаб-пәтерінің ғимараты, ол ағайынды Маносалар жобалаған бруталистік сәулеттің көрнекті үлгісі болып табылады.
• Қазіргі дәуір (постмодернизм және хай-тек): XX ғасырдың соңынан бүгінгі күнге дейін Мандалуйонг сәулеті оның «Жолбарыс қала» мәртебесімен айқындалады. Бұл — шыны, болат және бетон дәуірі.
  • Мандалуйонг көрші қалалармен бөлісетін Ortigas Center іскерлік ауданы қазіргі заманғы сәулеттің ошағы болып табылады. Мұнда ірі банктер мен корпорациялардың кеңселері орналасқан ондаған зәулім үйлер бар. Олардың келбеті постмодернизмнен хай-тек стиліне дейін өзгереді.
  • SM Megamall және Shangri-La Plaza сияқты сауда орталықтары жай ғана сауда орындары емес, қоғамдық кеңістіктерді қалыптастыратын маңызды қала құрылысы нысандарына айналды.
  • Тұрғын зәулім үйлер (кондоминиумдар) тұрғын үйдің басым түріне айналып, қала панорамасын өзгертті және оның халық тығыздығы мен тік дамуын көрсетеді.

Мандалуйонгтың қала құрылысының дамуы қарқынды урбанизация жолымен жүрді. Егер бұрын қала бытыраңқы елді мекендер мен ауылшаруашылық алқаптарынан тұрса, бүгінде оның жоспарлануы мегаполис логикасына бағынған: іскерлік, коммерциялық және тұрғын аудандарға нақты аймақтарға бөліну, олар EDSA даңғылы мен MRT-3 метро желісі сияқты ірі көлік артерияларымен байланысқан. Бұл динамикалық ландшафт қаланың соңғы онжылдықтардағы экономикалық жолын айқын көрсетеді.

Мандалуйонгпен байланысты көрнекті тұлғалар

Астаналық аймақтың маңызды бөлігі болып табылатын Мандалуйонг қаласы елдің саясатына, мәдениетіне және қоғамдық өміріне үлес қосқан көптеген танымал филиппиндіктердің отаны немесе қызмет еткен жері болды. Міне, солардың кейбіреулері:

• Нептали Гонсалес (Neptali Gonzales) — Филиппин Сенатының президенті қызметін атқарған көрнекті саяси қайраткер. Ол XX ғасырдың соңында елдің заң шығару жүйесінде маңызды рөл атқарды және филиппиндік юриспруденция мен саясатта елеулі мұра қалдырды.
• Бенхамин «Бен» Абалос-үлкен (Benjamin "Ben" Abalos Sr.) — ұзақ уақыт Мандалуйонг мэрі болған, кейіннен Сайлау комиссиясын (COMELEC) және Манила астаналық аймағын дамыту басқармасын (MMDA) басқарған ықпалды саясаткер. Оның есімі қаланың қарқынды экономикалық өсу кезеңімен тығыз байланысты.
• Висенте Лейба (Vicente Leyba), «Калентонг» есімімен танымал — XIX ғасырдың соңындағы Филиппин революциясының батыры. Мандалуйонг тумасы бола отырып, ол Катипунан армиясында батыл сарбаз болған. Оның лақап аты қаланың басты көшелерінің бірі — Kalentong Avenue атауында мәңгілікке қалдырылған.
• Франсис Магалона (Francis Magalona) — жиі «филиппиндік хип-хоп королі» деп аталатын аңызға айналған филиппиндік рэпер, ән авторы, актер және фотограф. Мандалуйонгта туып-өскен ол өз буынының ең ықпалды музыканттарының біріне айналды, оның әндері жиі әлеуметтік және ұлттық тақырыптарды қозғайтын.
• Элмер Борлонган (Elmer Borlongan) — Мандалуйонгпен байланысты Филиппиннің ең танымал қазіргі заманғы суретшілерінің бірі. Ол фигуративті кескіндеменің өкілі болып табылады, ал оның филиппиндіктердің күнделікті өмірінен көріністер бейнеленген жұмыстары отанында да, шетелде де танылды.
• Рико Ян (Rico Yan) — 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың басындағы жастардың кумирі болған танымал кино және телеактер. Ол Мандалуйонгта дүниеге келген және өзінің қысқа, бірақ жарқын мансабында филиппиндік шоу-бизнестің ең сүйікті жұлдыздарының біріне айналып үлгерді.