Mbabane

Эсватинидің әкімшілік астанасы Мбабане тарихы елдің отаршылдық өткенімен және мемлекеттілігінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Қала шағын елді мекеннен маңызды әкімшілік орталыққа айналды, сонымен бірге өзінің ерекше мәдени атмосферасын сақтап қалды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Мбабане аумағын свази халқы XVIII ғасырда-ақ қоныстанғанымен, қаланың қазіргі түріндегі тарихы кейінірек басталады. Ауызша дәстүр бойынша, 1750-жылдары бұл жерде малға арналған краальдар болған. Тұрақтырақ елді мекен 1887 жылы пайда болды. Қаланың ресми негізі қаланған күні 1902 жыл болып саналады. Бір нұсқа бойынша қала өз атауын Мбабане Кунене есімді жергілікті көсемнің құрметіне, ал басқа нұсқа бойынша — «жылдам жылғалар алқабы» деген мағынаны білдіретін тіркеске байланысты алған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• Саяси рөлі: Қала тарихындағы шешуші сәт — 1903 жылы Англо-бур соғысынан кейін оның Британ протектораты Свазилендтің әкімшілік орталығына айналуы. Бұл мәртебе Мбабаненің аймақтың саяси және басқару жүрегі ретіндегі рөлін бекітті.
• Географиялық орналасуы: Хайвельд үстіртінде шамамен 1150 метр биіктікте орналасқан қаланың климаты елдің басқа бөліктерімен салыстырғанда қоңыржайлау. Бұл оны әкімшілік орталық үшін тартымды орынға айналдырды.
• Сауда: Дамуының басынан-ақ Мбабане аймақты Африканың оңтүстігіндегі ірі экономикалармен байланыстыратын маңызды сауда пункті болды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Негізі қаланған сәттен бастап Мбабанеде негізінен свази халқының өкілдері тұрды. Қаланың ерте мәдениеті дәстүрлі африкалық наным-сенімдер мен еуропалықтар әкелген христиандықтың синтезі болды. Экономика әкімшілік функциялар мен сауда төңірегіне шоғырланды. Қала айналадағы Хохо округі үшін коммерциялық орталық ретінде қызмет етті, біртіндеп өзінің инфрақұрылымын дамытып, елдің басты қаласына айналды, бірақ мәдени және салтанатты маңыздылығы жағынан корольдік астана Лобамбадан кейін тұрды.

Мбабане тарихының хронологиясы

Шағын елді мекеннен әкімшілік астанаға дейін — міне, Мбабане тарихындағы негізгі белестер.

• Шамамен 1750 жыл — Ауызша дәстүр бойынша, қазіргі қаланың орнында алғашқы елді мекендер мен малға арналған краальдар пайда болады.
• 1887 жыл — Трансвааль мен Мозамбик арасындағы сауда жолдарының қиылысында тұрақты елді мекеннің негізі қалануы.
• 1902 жыл — Британ протектораты орнатылғаннан кейін әкімшілік орталық Манзиниден Мбабанеге көшіріледі.
• 1903 жыл — Англо-бур соғысы аяқталғаннан кейін Мбабане ресми түрде Британ протектораты Свазилендтің астанасы болады.
• 1906 жыл — Қалада алғашқы пошта бөлімшесі ашылады, бұл оның өсіп келе жатқан әкімшілік маңызын айғақтайды.
• 1920 жыл — Мбабанеде электр қуаты пайда болады, ол алғашқыда британ комиссарының резиденциясына беріледі.
• 1930-жылдар — Қалалық инфрақұрылым дамиды: су құбыры, телефон байланысы және аурухана пайда болады.
• 1940-жылдар — Орталық мектептің (1940) және Сауда мектебінің (1945) ашылуы қалаға жергілікті халықтың ағылуына ықпал етеді.
• 6 қыркүйек 1968 жыл — Эсватини (ол кезде Свазиленд) тәуелсіздік алады, ал Мбабане оның әкімшілік астанасы болады.
• 1992 жыл — Мбабане ресми түрде қала (city) мәртебесін алады.

Мбабане тарихы — бұл шағын елді мекеннен Эсватинидің әкімшілік жүрегіне дейінгі жол. Мбабане Кунене көсемінің құрметіне аталған қала оның қазіргі бейнесін айқындайтын бірнеше негізгі кезеңдерден өтті.

Мбабане дамуының негізгі белестері:

• XIX ғасырдың аяғы — Елді мекеннің негізі қалануы: Еуропалықтардың алғашқы тұрақты мекені мұнда шамамен 1887 жылы Трансвааль мен Мозамбикті байланыстыратын маңызды сауда жолында пайда болды. Бұл қаланың болашақта көлік және коммерциялық торап ретінде өсуіне негіз қалады.
• 1902 жыл — Әкімшілік орталық мәртебесі: Англо-бур соғысынан кейін британдықтар мұнда Свазиленд протекторатының әкімшілігін орналастырды. Бұл сәт Мбабанені аймақтың саяси орталығына айналдырған бетбұрыс болды.
• 1930-жылдар — Модернизацияға жасалған алғашқы қадамдар: Қалада электр қуаты, су құбыры және телефон байланысы пайда болды, аурухана мен мектептер салынды. Бұл жаңалықтар өмір сүру сапасын айтарлықтай жақсартып, жаңа тұрғындарды тартты.
• 1940-жылдар — Халық саны мен коммерцияның өсуі: Орталық мектеп пен қолөнер училищесінің ашылуы қалаға жергілікті халықты тартты, бұл оның өсуіне ықпал етті. Мбабане айналадағы ауылшаруашылық және тау-кен өндірісі аймақтары үшін коммерциялық орталық ретінде біржола бекіді.
• 1964 жыл — Темір жол құрылысы: Қаланы Мозамбиктегі Мапуту портымен байланыстыратын теміржол желісінің салынуы экономикаға үлкен серпін берді. Жол негізінен темір кенін және басқа ресурстарды тасу үшін пайдаланылды, бұл қаланың экономикалық маңызын нығайтты.
• 1968 жыл — Тәуелсіз мемлекеттің астанасы: Эсватини тәуелсіздік алғаннан кейін Мбабане ресми түрде оның әкімшілік астанасы болды. Бұл мұнда министрліктер мен елшіліктердің орналасуына алып келді, бұл қала құрылысының жаңа толқынын тудырды.
• XX ғасырдың аяғы - XXI ғасырдың басы — Мәдени және туристік орталық: Қала бүкіл әлемнің назарын аударатын жыл сайынғы «Қамыс биі» (Умхланга) фестивалі сияқты маңызды мәдени іс-шаралар өтетін орынға айналды. Инфрақұрылымның дамуы, соның ішінде Swazi Plaza сияқты сауда орталықтары және табиғи қорықтарға жақындығы оның маңызды туристік бағыт ретіндегі рөлін нығайтты.

Мбабане сәулеттік бейнесі — бұл оның XX ғасырдың басында негізі қаланған әкімшілік орталық ретіндегі тарихының көрінісі. Ескі қалалардан айырмашылығы, мұнда сіз готиканы, ренессансты немесе барокконы таба алмайсыз. Қала құрылысының дамуы отаршылдық орталықтан заманауи іскерлік және тұрғын үй қаласына қарай жүрді, бұл эклектикалық, бірақ негізінен функционалды стильді қалыптастырды.

Отаршылдық кезең (XX ғасырдың басы)

1903 жылы қала Британ протекторатының әкімшілік орталығы болғаннан кейін Мбабанеде пайда болған алғашқы құрылыстар утилитарлық отаршылдық стильде орындалды. Оған тән белгілер:

• Функционалдылық: Ғимараттар нақты қажеттіліктер үшін салынды — әкімшілік кеңселер, шенеуніктерге арналған тұрғын үйлер, пошта. Сәулеті қарапайым, артық декорсыз болды.
• Материалдар: Кірпіш, тас және ағаш сияқты қолжетімді жергілікті және әкелінген материалдар, сондай-ақ сол дәуірге тән гофрленген темір шатырлар қолданылды.
• Мысалдар: Алғашқы ғимараттардың көбі қайта салынғанымен, Аллистер Миллер көшесінің айналасындағы қаланың тарихи орталығы әлі күнге дейін жоспарлануында және кейбір ескі құрылыстарында сол дәуірдің сарынын сақтап қалған.

Модернизм және функционализм (XX ғасырдың ортасы мен аяғы)

1968 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Мбабане белсенді түрде салына бастады, бұл модернистік сәулет өнерінің гүлденуімен тұспа-тұс келді. Бұл кезең қаланың іскерлік орталығының заманауи бейнесін айқындап берді.

• Стиль: Бұл уақыттағы ғимараттарға нақты геометриялық формалар, бетон, шыны және болатты қолдану тән. Басты қағида безендіру емес, функция болды.
• Маңызды нысандар: Бұл кезеңде қаланың іскерлік орталығын қалыптастырған негізгі ғимараттар салынды. Оларға мемлекеттік мекемелер, банктер, сондай-ақ астананың коммерциялық өмірінің өзегіне айналған алғашқы ірі Swazi Plaza сауда кешені жатады.

Заманауи сәулет және қала құрылысы (XX ғасырдың аяғы - XXI ғасырдың басы)

Мбабане дамуының қазіргі кезеңі орталықтағы құрылыстың тығыздалуымен және тұрғын аудандардың кеңеюімен сипатталады. Сәулет өнері жаһандық трендтерді көрсете отырып, әртүрлі бола бастады.

• Іскерлік орталық: Swazi Plaza мен Allister Miller көшесінің айналасындағы аудан дамуын жалғастыруда. Мұнда жиі үлкен шыны қасбеттері бар жаңа кеңсе ғимараттары мен сауда орталықтары бой көтеруде.
• Тұрғын үй құрылысы: Қала айналадағы төбелерге қарай жайылып, жеке үйлері мен аз қабатты құрылыстары бар аудандарды қалыптастыруда, бұл жинақы іскерлік орталықпен қарама-қайшылық тудырады.
• Қала құрылысының ерекшелігі: Мбабане аңғарда орналасқан, бұл оның сызықтық өсуін табиғи түрде шектейді және орталықта тығызырақ құрылыс салуға және беткейлерді біртіндеп игеруге ықпал етеді.

Осылайша, Мбабаненің сәулет тарихы — бұл қарапайым отаршылдық бекеттен XX ғасырдың функционалды ғимараттары заманауи коммерциялық құрылыстармен көршілес орналасқан динамикалық африкалық астанаға дейінгі жол.

Мбабанемен байланысты көрнекті тұлғалар

Мбабане қаласы және оның төңірегі көптеген танымал қайраткерлердің отаны немесе өмірбаянындағы маңызды орын болды. Міне, олардың кейбіреулері:

• Мбабане Кунене (Mbabane Kunene) — бір нұсқа бойынша қала оның құрметіне аталған көсем. Оның өмірбаяны туралы мәліметтер жартылай аңызға айналғанымен, есімі Эсватини астанасының тарихына мәңгілікке жазылған.
• Собуза II (Sobhuza II) — Свазиленд королі, ол 82 жыл билік құрды, бұл әлем тарихындағы ең ұзақ билік мерзімдерінің бірі. 1902 жылы Британ протекторатының әкімшілік орталығын Мбабанеге көшіріп, оның астаналық мәртебесінің негізін қалаған дәл осы кісі.
• Мсвати III (Mswati III) — Эсватинидің қазіргі королі және Собуза II-нің ұлы. Мемлекет басшысы ретінде ол елдің саяси және мәдени өмірінде шешуші рөл атқарады, ал оның резиденциясы мен мемлекеттік мекемелері астаналық аймақта орналасқан.
• Ричард Э. Грант (Richard E. Grant) — 1957 жылы Мбабанеде туған танымал британдық актер. Ол «Уитнэйл және мен», «Логан» және «Оскар» сыйлығына үміткер болған «Мені кешіре аласыз ба?» сияқты фильмдердегі рөлдерімен әлемдік танымалдылыққа ие болды.
• Барнабас Сибусисо Дламини (Barnabas Sibusiso Dlamini) — Эсватини тарихындағы ең ықпалды саясаткерлердің бірі, бірнеше рет премьер-министр лауазымын атқарған. Оның саяси мансабы астанамен тығыз байланысты болды, мұнда ол үкіметті басқарды және ел үшін маңызды шешімдер қабылдады.
• Нкосазана Дламини-Зума (Nkosazana Dlamini-Zuma) — Оңтүстік Африканың көрнекті саясаткері және Африка одағы комиссиясының бұрынғы төрағасы. 1980-жылдары ол Мбабане мемлекеттік ауруханасында дәрігер болып жұмыс істеді, бұл оның кәсіби және жеке өмірбаянындағы маңызды кезең болды.