Dire Dawa

Дире-Дауа қаласының тарихы салыстырмалы түрде қысқа болса да, өте бай және ол XX ғасырдың басындағы Эфиопияның модернизациялануымен тығыз байланысты. Оның пайда болуы мен жедел дамуы — стратегиялық маңызды инфрақұрылым құрылысының тікелей нәтижесі.

Құрылуы және алғашқы деректер

Дире-Дауа 1902 жылы Эфиопия-Джибути теміржолының құрылысына байланысты негізделді. Бастапқыда теміржол желісі көне Харар қаласы арқылы өтеді деп жоспарланған болатын, бірақ оның биік таулы орналасуы мұны техникалық тұрғыдан қиындатты. Нәтижесінде жолды ойпат арқылы өткізіп, жаңа станция салу туралы шешім қабылданды, ол кейін Дире-Дауа қаласына айналды. Оромо тілінен аударғанда «бос жер» дегенді білдіретін атауы қаланың іс жүзінде нөлден салынғанын көрсетеді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың өсуіне оның географиялық орналасуы мен жаңа көлік артериясы негізгі қозғаушы күш болды.

• Сауда: Аддис-Абебаны Джибути портымен байланыстырған теміржолдың арқасында Дире-Дауа тез арада шығыс Эфиопияның басты сауда торабына айналып, маңыздылығы жағынан тіпті Харардан асып түсті. Қала кофе және басқа да тауарлар экспортының орталығына айналды.
• Инфрақұрылым: Теміржол станциясы мен оған қызмет көрсететін кәсіпорындар қаланың негізін қалаушы тірекке айналды. 1928 жылы Дире-Дауаны Харармен байланыстыратын жол айтарлықтай жақсартылды, бұл жол жүру уақытын екі күннен бірнеше сағатқа дейін қысқартып, оның экономикалық позициясын одан әрі нығайтты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыдан-ақ Дире-Дауа жоспарланған қала ретінде дамыды, бұл оны Эфиопияның көптеген көне елді мекендерінен ерекшелендірді. Оның айрықша белгісі қаланы екі негізгі бөлікке бөлетін нақты жоспарлау болды: түзу көшелері мен отаршылдық сәулеті бар еуропалық квартал және базарлары мен тығыз құрылысы бар дәстүрлі мұсылман ауданы. 1931 жылы мұнда елдегі Эфиопия Ұлттық банкінің алғашқы бөлімшелерінің бірі ашылды, бұл оның маңызды экономикалық орталық мәртебесін айқындады.

Дире-Дауа тарихындағы маңызды күндер

• 1902 ж. — Қаланың салынып жатқан Эфиопия-Джибути теміржолындағы негізгі станция ретінде құрылуы.
• 1928 ж. — Харарға дейінгі жолдың айтарлықтай модернизациялануы, бұл жол жүру уақытын екі күннен бірнеше сағатқа дейін қысқартып, сауда байланыстарын нығайтты.
• 1931 ж. — Қалада елдегі Эфиопия Ұлттық банкінің алғашқы бөлімшелерінің бірі ашылып, оның өсіп келе жатқан экономикалық мәртебесін растады.
• 1936 ж. — Италиялық шапқыншылық кезінде қала басып алынып, Италияның Шығыс Африка отарлық құрамына енгізілді.
• 1952 ж. — Бастапқыда колледж ретінде университет негізделді, ол уақыт өте келе аймақтың маңызды білім беру орталығына айналды.
• 1977 ж. — Шілде-тамыз айларында Огаден үшін болған Эфиопия-Сомали соғысының шешуші шайқастарының бірі — Дире-Дауа үшін шайқас өтті.
• 1998 ж. — Қала Аддис-Абебамен қатар аймаққа теңестірілген дербес әкімшілік бірлік (чартерлік қала) мәртебесін алды.

Дире-Дауаның даму кезеңдері

Дире-Дауаның дамуы — бұл шөлді аймақтан Эфиопияның негізгі қалаларының біріне дейінгі жедел трансформация тарихы. Әрбір кезең оның экономикалық, мәдени және қалалық келбетінде айтарлықтай із қалдырды.

• Теміржолдың арқасында құрылуы (1902 ж.). Қаланың негізін анықтаған іргелі кезең. Эфиопия-Джибути теміржолының құрылысы Дире-Дауаны астананы теңіз портымен байланыстыратын басты логистикалық және сауда торабына айналдырды. Қала теміржолға қызмет көрсету орталығы ретінде пайда болып, тез арада халықаралық сауданың қақпасына айналды.
• Жоспарлы қала құрылысы. Эфиопияның көне қалаларынан айырмашылығы, Дире-Дауа бастапқыда еуропалық жоспар бойынша салынған. Бұл екі ауданның бірегей бөлінуіне әкелді: түзу көшелері мен отаршылдық сәулеті бар Кезира (Kezira) және дәстүрлі құрылыстары мен базарлары бар ескі қала Мегала (Megala). Бұл екіжақтылық осы күнге дейін оның сәулеттік келбетін айқындайды.
• Қаржылық және өнеркәсіптік орталыққа айналуы. 1931 жылы елдегі Эфиопия Ұлттық банкінің алғашқы бөлімшелерінің бірінің ашылуы қаланың маңызды экономикалық рөлін бекітті. Кейінгі онжылдықтарда мұнда тоқыма және тамақ өнеркәсібі белсенді дамып, ірі кәсіпорындар, соның ішінде цемент зауыты салынып, экономиканы әртараптандырды.
• Мәдени орталықтың қалыптасуы. XX ғасырдың ортасынан бастап қала білім беру орталығы ретінде де таныла бастады. Жоғары оқу орындарының негізінің қалануы және әртүрлі халықтар өкілдерімен байытылған мәдени өмір Дире-Дауаны елдің шығысындағы маңызды білім және мәдениет аралық алмасу орталығына айналдырды.
• Чартерлік қала мәртебесін алу (1998 ж.). Аддис-Абебамен қатар Дире-Дауа аймаққа теңестірілген дербес әкімшілік бірлік мәртебесін алды. Бұл қалаға басқаруда кең автономия берді және оның елдің екінші ірі экономикалық және индустриялық орталығы ретіндегі жалпыұлттық маңыздылығын атап өтті.

Дире-Дауаның сәулеттік келбеті Эфиопия үшін бірегей, өйткені қала ғасырлар бойы табиғи түрде дамыған емес, ол 1902 жылы негізі қаланып, бастапқыда жоспар бойынша салынған. Бұл қаланың екі түрлі бөлікке: еуропалық Кезира ауданы мен ескі Мегала қаласына нақты бөлінуіне әкелді, бұл оның эклектикалық және контрастты сипатын қалыптастырды.

XX ғасырдың басы: Француз отаршылдық ықпалы

Дире-Дауаның қала құрылысының дамуы Эфиопия-Джибути теміржолын салған француз инженерлерінің басшылығымен басталды. Бұл жаңа Кезира (Kezira) ауданының сәулетін айқындады:

• Жоспарлау: Аудан қатаң тікбұрышты тор бойынша кең көшелермен жобаланған, бұл Эфиопия қалаларының дәстүрлі құрылысынан айтарлықтай ерекшеленді.
• Сәулет стилі: Ғимараттар жергілікті климатқа бейімделген отаршылдық стильде салынды. Тән белгілері — кең верандалар, жақсы желдету үшін биік төбелер және жергілікті тасты пайдалану. Осы дәуірдің ең жарқын үлгісі қаланың символына айналған теміржол вокзалының монументалды ғимараты болып табылады.

Дәстүрлі сәулет: Ескі Мегала қаласы

Еуропалық ауданмен қатар қаланың ескі бөлігі — Мегала (Megala) дамыды. Оның сәулеті аймақтың сауда байланыстары мен мәдени дәстүрлерінің ықпалымен қалыптасты.

• Жоспарлау: Кезирадан айырмашылығы, Мегаланың құрылымы тар, ирелең көшелерімен және тығыз орналасқан үйлерімен ретсіздеу болып келеді.
• Сәулет стилі: Мұнда араб, сомали және харар сәулетінің ықпалы басым. Көше у-шуынан жасырылған және отбасы үшін жеке кеңістік тудыратын ішкі ауласы бар үйлер тән.

XX ғасырдың ортасы және қазіргі заман

Италиялық оккупация кезеңінде (1936-1941) қалада сол уақытқа тән ар-деко және рационализм элементтері бар жекелеген ғимараттар пайда болды, бірақ бұл ықпал басым болмады. XX ғасырдың ортасынан бастап қазіргі уақытқа дейін Дире-Дауа сәулеті модернизм стиліндегі функционалды құрылыстармен — өнеркәсіптік кәсіпорындармен, әкімшілік ғимараттармен және оқу орындарымен толығып келеді. Дегенмен, қаланың екі дүниеге бірегей бөлінуі оның тарихи өзегі ретінде осы күнге дейін қайталанбас бейнесін анықтайды.

Дире-Дауамен байланысты көрнекті тұлғалар

Өзінің ғасырдан астам тарихында Дире-Дауа саясат пен өнерден бастап спортқа дейінгі ең түрлі салалардағы көптеген танымал қайраткерлердің отаны мен қалыптасу орнына айналды. Бұл адамдар тек қаланың ғана емес, бүкіл елдің дамуына елеулі үлес қосты, ал кейбіреулері халықаралық деңгейде танылды.

• Исмаил Омар Гелле (1947 ж.т.)

  Саясаткер, Джибути президенті. Дире-Дауада сомалилік отбасында дүниеге келген. Жастық шағында Джибутиге көшіп, саяси мансабын бастады, нәтижесінде 1999 жылы мемлекетті басқарды. Оның Дире-Дауадан шығуы қаланың Африка мүйізі аймағымен тарихи және мәдени байланыстарын көрсетеді.

• Али Бирра (1947–2022 жж.)

  Әнші, композитор және ақын. Эфиопия тарихындағы, әсіресе оромо халқы арасындағы ең ықпалды және сүйікті музыканттардың бірі. Ол басқа провинцияда туғанымен, музыкалық мансабы дәл осы Дире-Дауада басталды. Али Бирраның шығармашылығы мәдени жаңғырудың символы және тұтас бір ұрпақтың дауысына айналды.

• Ацеде Байса (1987 ж.т.)

  Жеңіл атлет, марафоншы. Дире-Дауада дүниеге келген. Эфиопияның әйгілі ұзақ қашықтыққа жүгіру мектебінің жарқын өкілі. Ол Бостон, Чикаго және Париж марафондарын қоса алғанда, әлемнің көптеген беделді марафондарының жеңімпазы мен жүлдегері болып табылады, өзінің туған қаласын халықаралық спорт аренасында танытып келеді.

• Лучано Виоланте (1941 ж.т.)

  Италиялық саясаткер және заңгер. Эфиопиядағы италиялықтар болған кезеңде Дире-Дауада дүниеге келген. Кейіннен оның отбасы Италияға оралып, ол жерде тамаша мансап жасап, Италия Депутаттар палатасының төрағасы болды. Оның өмірбаяны — қаланың XX ғасырдағы күрделі әрі сан қырлы тарихының жарқын айғағы.

• Абдул Меджид Хуссейн (1944–2004 жж.)

  Саясаткер және экономист. Сыртқы экономикалық байланыстар министрі және Эфиопияның БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі қызметтерін атқарған көрнекті эфиопиялық мемлекет қайраткері. Ол елдің қазіргі тарихында маңызды рөл атқарған саяси қозғалыстардың негізін қалаушылардың бірі болды. Оның қызметі Эфиопияның экономикалық және саяси дамуына үлкен ықпал етті.

• Микаэль Бете-Селассие (1951–2020 жж.)

  Мүсінші және суретші. Дире-Дауада дүниеге келген, бірақ өмірінің көп бөлігін Парижде өткізіп, сол жерде халықаралық танымалдылыққа ие болды. Оның папье-машеден жасалған жарқын және фантасмагориялық мүсіндері бүкіл әлемдегі беделді галереяларда қойылды. Бете-Селассие шығармашылығы Эфиопияның мәдени мұрасы қазіргі әлемдік өнерге қалай шабыт бере алатынының мысалы болып табылады.