Rangpur

Рангпурдың бастауы мен негізінің қалануы

Рангпур тарихы Оңтүстік Азияның ұлы аумақтық қайта құрулар дәуірінен бастау алады. Қала туралы алғашқы маңызды мәлімет 1575 жылға жатады, ол кезде бұл жерлерді Моғол императоры Акбардың атақты қолбасшысы Раджа Ман Сингхтің армиясы жаулап алған болатын. Дегенмен, қала Ұлы Моғолдар империясының құрамындағы әкімшілік орталық мәртебесін түпкілікті 1686 жылы бекітті. Бұл кезең қала географиясында терең із қалдырды: Мугхалбаса және Мугхалхат сияқты аудандардың атаулары әлі күнге дейін моғол мұрасының жанды ескерткіші болып табылады.

Қаланың «Рангпур» атауы поэтикаға толы. «Ронгопур» сөзінен шыққан ол «Түстер қаласы» деп аударылады. Тарихшылар мұны жергілікті халықтың таңғажайып жарқын әрі өзіндік мәдениетімен немесе қазіргі Бангладештің солтүстік-батысындағы жерлердің ерекше құнарлылығымен байланыстырады. Гхагат өзенінің жанында орналасуы қаланы осы аграрлық өлкедегі сауда мен басқарудың табиғи торабына айналдырды.

Дамуға жаңа серпінді колониалдық дәуір берді. 1765 жылы аймақты бақылау Британдық Ост-Үнді компаниясына өтті, ал 1769 жылы 16 желтоқсанда Рангпур ресми түрде округ штаб-пәтері болып жарияланды. Бай аллювиальды топырағының арқасында қала тез арада гүлденген экономикалық орталыққа айналды. XVIII және XIX ғасырларда ол бүкіл аймаққа кендір, темекі және күріш өндірісімен танымал болып, ауқымды жәрмеңкелер мен жарқын мәдени іс-шаралар өтетін орынға айналды.

Негізгі оқиғалар шежіресі

Рангпур тарихы бірнеше ғасырды қамтиды — моғолдардың жаулап алуларынан бастап, Бангладештің қазіргі заманғы аймақтық астанасына айналуына дейін.

• 1575 жыл — Аумақты Ұлы Моғолдар императоры Акбардың қолбасшысы Раджа Ман Сингх армиясының жаулап алуы.
• 1686 жыл — Ұлы Моғолдар империясының құрамына ресми түрде кіру және әкімшілік дамудың басталуы.
• 1765 жыл — Қаланың Британдық Ост-Үнді компаниясының бақылауына өтуі.
• 16 желтоқсан 1769 жыл — Рангпурдың округтің ресми штаб-пәтері болып жариялануы.
• 1791 жыл — Махарани Джой Дурга Деви Чаудхуранидің ұзақ әрі сәтті билігінің аяқталуы.
• 1869 жыл — Рангпур муниципалитетінің ресми түрде құрылуы.
• 1880-жылдар — Қалалық хайуанаттар бағының негізінің қалануы, ол маңызды көрікті жерге айналды.
• 1892 жыл — Орталық муниципалды ғимарат — Ратуша құрылысының аяқталуы.
• 1895 жыл — Кейіннен әйгілі Тайхат Палас мұражайына айналатын ғимараттың салынуы.
• 1952 жыл — Маңызды әлеуметтік реформа: жылжымайтын мүлікті жалға беруге тыйым салу және тарихи иеліктерді аукцион арқылы сату.
• 1984 жыл — Жоғарғы соттың қаланың тарихи ғимараттарының біріне орналастырылуы.
• 1995 жыл — Тайхат Паласта мұражайдың ашылуы және ғимараттың сәулет ескерткіші болып жариялануы.
• 26 қаңтар 2010 жыл — Үкімет жаңа әкімшілік облыс — Рангпурдың құрылатынын жариялайды.
• 1 шілде 2010 жыл — Рангпур облысы әкімшілігінің ресми жұмысын бастауы.

Дамудың негізгі кезеңдері

Рангпурдың даму тарихы — бұл Ұлы Моғолдардың стратегиялық форпостынан қазіргі Бангладештің ірі әкімшілік және білім беру орталықтарының біріне айналу жолы. Қала айтарлықтай экономикалық және әлеуметтік трансформациялардан өтті, олардың әрқайсысы оның құрылымында өз ізін қалдырды.

Қаланың қалыптасуының негізгі кезеңдері мыналар болды:

• Ұлы Моғолдар империясына интеграциялану (1575–1686 жж.): Қоныстың маңызды әкімшілік торапқа айналуы, бұл қазіргі топонимика мен басқару жүйесінің негізін қалады.
• Колониалдық әкімшілік реформа (1769 ж.): Қаланың ресми түрде округ штаб-пәтері болып жариялануы, бұл жолдардың салынуына, өзен көлігінің дамуына және аймақтың кендір мен темекі саудасының орталығына айналуына әкелді.
• Муниципалитеттің құрылуы (1869 ж.): Қалалық басқаруды модернизациялау дәуірінің басталуы, бұл Ратушаны қоса алғанда, көрнекті қоғамдық ғимараттардың салынуымен қатар жүрді.
• Мұражайландыру және мұраны сақтау (1995 ж.): Тайхат Паластың сәулет ескерткіші ретінде ресми танылуы, бұл қаланың маңызды мәдени орталық мәртебесін бекітті.
• Әкімшілік мәртебенің көтерілуі (2010 ж.): Рангпур ресми түрде жаңадан құрылған облыстың (дивизионның) астанасы болды, бұл инфрақұрылымға инвестиция тартуға қуатты серпін берді.
• Білім берудегі серпіліс: Бегум Рокея университетінің негізінің қалануы, бұл қаланың оңтүстік бөлігін жанданған студенттік және ғылыми хабқа айналдырды.

Бұл оқиғалар Рангпурдың білім мен экономикадағы прогреске ұмтыла отырып, өз тамырын ұқыпты сақтайтын, қарқынды дамып келе жатқан мегаполис ретіндегі қазіргі келбетін айқындады.

Сәулет мұрасы мен стильдері

Рангпурдың келбеті Ұлы Моғолдар дәуірінің қатал эстетикасы мен колониалдық стильдің нәзіктігі үйлесім тапқан түрлі мәдени қабаттардың бірегей тоғысуын білдіреді. Қаланың ең айқын символдарының бірі — 1892 жылы салынған Ратуша (Town Hall). XIX ғасырдың соңындағы британдық сәулет өнеріне тән сипаттары бар бұл ғимарат әлі күнге дейін аймақтың қоғамдық және мәдени өмірінің орталығы болып қала береді.

Қаланың сәулет картасында зәулім Тайхат сарайы (Tajhat Palace) ерекше орын алады. Бастапқыда сот ғимараты ретінде қызмет еткен бұл нысан 1995 жылы сәулет ескерткіші деп танылып, мұражайға айналдырылды. Оның бейнесінде шығыс пен еуропалық сарындардың синтезі байқалады, ал ішінде баға жетпес жәдігерлер: Моғолдар дәуіріндегі каллиграфия мен ежелгі индуистік тас қашау өнерінің туындылары сақталған. Қаланың тарихи орталығының көрінісін толықтыра түсетін Джаду Нибаш үйі де кем түспейтін қызықты нысан болып табылады.

Рангпурдың маңында Итакумари секілді помещиктік иеліктер де сақталған. XIX ғасырда салынған бұл кешен Моғолдардың бекініс қақпаларын еске түсіретін массивті қақпаларымен ерекшеленеді. Жергілікті құрылыстың назар аударарлық ерекшелігі — шағын мешіттер мен индуистік ғибадатханалардың тарихи көршілестігі, бұл діни төзімділіктің ежелгі дәстүрлерін көрсетеді. Сәулет өнерінің заманауи белестері Кармайкл колледжінің ғимараттары мен әскери қалашық арқылы ұсынылған, олар XX ғасырдағы құрылыс өнерінің дамуын паш етеді.

Көрнекті тұлғалар

Рангпур тарихы аймақтың тағдырын айқындаған, әділдік үшін күрескен және Бангладештің мәдениеті мен ғылымына үлес қосқан адамдардың есімдерімен тығыз байланысты.

• Махарани Джой Дурга Деви Чаудхурани — Мантана патшалығының аңызға айналған билеушісі. Күйеуі 1765 жылы қайтыс болғаннан кейін ол отыз жылдан астам уақыт бойы өз жерлерін сәтті басқарып, британдық бүліктен кейін билікті қайтарып алды және қысымға қарсы халық көтерілісін басқарды.
• Бегум Рокея — Рангпур округінде дүниеге келген көрнекті жазушы, ойшыл және ағартушы. Ол Оңтүстік Азияда әйелдер құқығы мен білім алуы үшін күрестің ізашары болды. Қаланың басты университеті оның құрметіне аталған.
• Шибчондро — ықпалды қоғам қайраткері және Итахула помещигі үйінің негізін қалаушы. Махарани Джой Дурга Девимен бірге ол XVIII ғасырдағы әлеуметтік қысым мен колониалдық биліктің озбырлығына қарсы қозғалыстардың басында тұрды.
• Абу Хуссейн Саркар — Шығыс Пәкістанның бас министрі қызметін атқарған танымал саясаткер. Оның қызметі XX ғасырдың ортасындағы аймақтың саяси тарихында айтарлықтай із қалдырды.
• Доктор М. А. Вазед Миа — Рангпурда туған, әлемге әйгілі көрнекті ядролық физик және ғалым. Ол елдегі ғылымның дамуына өлшеусіз үлес қосты және ұзақ уақыт бойы Бангладештің Атом энергиясы жөніндегі комиссиясын басқарды.
• Анисул Хук — шығармалары кеңінен танылған қазіргі бенгал жазушысы, ақын және журналист. Оның шығармашылығына көбінесе туған өлкесінің атмосферасы мен тарихы шабыт береді.