Linz

Қаланың негізінің қалануы және алғашқы деректер

Линц тарихы көне заманнан бастау алады. Алғашында бұл жерде «Лентос» деп аталатын кельт қонысы болған, бұл «икемді» немесе «иінді» дегенді білдіреді, сірә, Дунай өзенінің иініне байланысты осылай аталса керек. Кейінірек, біздің заманымыздың I ғасырында римдіктер бұл нүктенің стратегиялық маңыздылығын бағалап, империя шекарасын қорғау үшін мұнда Лентия (Lentia) бекіністі лагерін құрды. Қаланың қазіргі «Линц» атауымен алғашқы жазбаша дерегі 799 жылға жатады, ол жергілікті шіркеудің Пассау епископына берілуіне байланысты айтылған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Линц өзінің өсуі мен дамуы үшін оның Орта ғасырлардағы және кейінгі дәуірлердегі маңыздылығын анықтаған бірнеше негізгі факторларға қарыздар:

• Географиялық орналасуы: Еуропаның ең маңызды су артериясы Дунай жағалауында орналасуы қаланы табиғи көлік және сауда торабына айналдырды.
• Сауда жолдары: Линц Чехия мен Польшаны оңтүстік аймақтармен, сондай-ақ батыс пен шығыс жерлерін байланыстыратын маңызды құрлықтағы сауда жолдарының қиылысына айналды.
• Саяси орталық: XV ғасырда Қасиетті Рим империясының императоры III Фридрих Линцті өзінің резиденциясы еткен кезде қала өзінің саяси ықпалының шыңына жетті. Бірнеше жыл бойы қала іс жүзінде империяның астанасы болды, бұл оның экономикалық және мәдени гүлденуіне ықпал етті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Орта ғасырларда Линц сауда және қолөнер орталығы ретінде гүлденді. Қала базар құқығына ие болды, бұл оның экономикалық мәртебесін нығайтты. Мұнда қолөнер гильдиялары дамыды, ал тұз, темір және мата саудасынан түскен табыс тас ғимараттар, шіркеулер мен бекіністер салуға мүмкіндік берді. Қаланың саяси және экономикалық маңыздылығы ақсүйектер мен ғалымдарды тартып, оның болашақ мәдени дамуының негізін қалады.

Линц тарихындағы маңызды белестер

Линц — бай тарихы бар қала, ол римдік форпосттан қазіргі заманғы мәдениет пен технология орталығына дейінгі ұзақ жолдан өтті. Төменде оның тарихын қалыптастырған негізгі оқиғалар берілген.

• б.з.б. 15 ж. — Римдіктер кельттердің Лентос қонысының орнына империя шекарасын қорғау үшін Лентия бекіністі лагерін құрады.
• 799 ж. — Қала құжаттарда алғаш рет «Линц» атауымен Аустрияның сақталған ең көне шіркеуі болып саналатын Әулие Мартин шіркеуіне байланысты аталады.
• 1260 ж. — Линц бүгінде Жоғарғы Аустрия деп аталатын аймақтың астанасы мәртебесін алады.
• 1489–1493 жж. — Қасиетті Рим империясының императоры III Фридрих Линцті өзінің резиденциясы етіп таңдайды және бірнеше жыл бойы қала іс жүзінде алып империяның орталығына айналады.
• 1497 ж. — Қаланың екі бөлігін байланыстырған және оның сауда маңызын нығайтқан Дунай арқылы өтетін алғашқы көпірдің құрылысы аяқталды.
• 1612–1626 жж. — Қалада ашқан жаңалықтары ғылымның дамуына орасан зор әсер еткен көрнекті астроном және математик Иоганн Кеплер тұрып, жұмыс істейді.
• 1785 ж. — Линц епархия орталығына айналады, бұл оның діни және әкімшілік мәртебесін арттырады.
• 1832 ж. — Линцті Чехияның Ческе-Будеёвице қаласымен байланыстырған ат темір жолы ашылады — бұл Еуропа құрлығындағы алғашқы темір жол.
• 1919 ж. — Дунайдың солтүстік жағалауындағы Урфар қаласы ресми түрде Линцтің құрамына еніп, оның аумағын едәуір кеңейтеді.
• 1966 ж. — Кейіннен Иоганн Кеплердің құрметіне аталатын Әлеуметтік және экономикалық ғылымдар университетінің негізі қаланады.
• 1979 ж. — Алғаш рет «Ars Electronica» фестивалі өткізіледі, ол уақыт өте келе Линцті цифрлық өнердің әлемдік орталықтарының біріне айналдырды.
• 2009 ж. — Линц «Еуропаның мәдени астанасы» атағына ие болады, бұл оның бай мәдени мұрасы мен заманауи дамуын айқын көрсетеді.

Трансформация кезеңдері: сауда торабынан мәдени хабқа дейін

Линц тарихы — бұл үздіксіз өзгеру тарихы. Қала ортағасырлық сауда орталығынан мәдениет пен технология саласындағы заманауи көшбасшыға дейінгі жолдан өтіп, өзінің келбеті мен экономикалық бағытын бірнеше рет өзгертті. Оның дамуын айқындаған негізгі кезеңдер:

• Император резиденциясы (1489–1493): Император III Фридрих Линцті Қасиетті Рим империясының орталығына айналдырған қысқа, бірақ маңызды кезең. Бұл замок (Linzer Schloss) құрылысына әкеліп, қаланың саяси мәртебесін нығайтты, инвестициялар мен ақсүйектерді тартты.
• Ғылыми серпіліс (1612–1626): Астроном Иоганн Кеплердің Линцте болуы маңызды мәдени оқиға болды. Мұнда ол планеталар қозғалысының үшінші заңын тұжырымдап, қаланы әлемдік ғылым тарихына енгізді және оның болашақтағы білім орталығы ретіндегі имиджінің негізін қалады.
• Көлік революциясы (1832): Линцті Ческе-Будеёвицемен байланыстырған Еуропа құрлығындағы алғашқы ат темір жолының ашылуы экономика үшін қуатты серпін болды. Бұл қаланың Дунай мен Богемия арасындағы негізгі логистикалық және сауда торабы ретіндегі позициясын нығайтты.
• Индустрияландыру дәуірі (XIX-XX ғғ.): Металлургия мен болат құю өнеркәсібінің дамуы, әсіресе VÖEST зауытының (қазіргі — voestalpine AG) негізі қаланғаннан кейін, Линцті Аустрияның ең маңызды өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналдырды. Бұл қаланың экономикасы мен әлеуметтік құрылымын ондаған жылдарға алдын ала анықтап, оған «Болат қала» (Stahlstadt) деген ат берді.
• Университеттің негізінің қалануы (1966): Иоганн Кеплер атындағы университеттің құрылуы индустриялық экономикадан білім экономикасына көшудің басталғанын білдірді. Жоғары оқу орны қалаға жас мамандарды тартып, зерттеу мен білім беру орталығына айналды.
• Мәдени қайта өрлеу (1970-1980 жж.): Өнеркәсіптік қала имиджіне жауап ретінде Линц мәдениетке белсенді түрде инвестиция сала бастады. Брукнерхаус концерт залының ашылуы (1974) және Ars Electronica цифрлық өнер фестивалінің іске қосылуы (1979) жаңа мәдени бірегейліктің негізін қалаған бетбұрыс нүктелері болды.
• «Еуропаның мәдени астанасы» (2009): Бұл беделді атақ қаланы трансформациялау бойынша көпжылдық күш-жігердің шыңы болды. Ол халықаралық назарды аударып, «Лентос» өнер мұражайы және жаңа Ars Electronica орталығы сияқты жаңа маңызды нысандардың құрылысына түрткі болды, Линцтің заманауи мәдени мегаполис мәртебесін біржола бекітті.

Линцтің архитектуралық келбеті — бұл оның римдік лагерь мен ортағасырлық сауда қаласынан қазіргі заманғы мәдениет пен технологиялар орталығына айналуын бейнелейтін ғасырлар қойнауына жасалған қызықты саяхат. Әр дәуір қала құрылысының құрылымында өзіндік із қалдырып, эклектикалық, бірақ үйлесімді ансамбль құрады.

Орта ғасырлар және Готика

Қаланың жүрегі — Ескі қала (Altstadt) өзінің басты алаңы Hauptplatz-бен бірге ортағасырлық жоспарын сақтап қалған. Көптеген ғимараттар кейінірек қайта салынғанымен, негізі өзгеріссіз қалды. Готикалық стильдің жарқын өкілі — құрылысы 1862 жылы басталған Жаңа собор (Mariendom). Бұл француз готикасы стилінде салынған Аустриядағы ең үлкен шіркеу, оның әсерлі витраждары мен биік шпилі қала панорамасында ерекше көзге түседі. Сондай-ақ готика элементтерін қаланың ең көне шіркеуі — тарихы VIII ғасырдан басталатын Әулие Мартин шіркеуінен де табуға болады.

Ренессанс және Барокко

Линцтің сауда және әкімшілік орталығы ретінде гүлденген дәуірі сәнді барокко архитектурасында көрініс тапты. Басты алаңдағы және іргелес көшелердегі көптеген ғимараттар осы стильде жаңа қасбеттерге ие болды. Негізгі мысал ретінде XVII ғасырда салынған бұрынғы иезуиттер шіркеуі — Ескі соборды (Alter Dom) атауға болады. Оның қарапайым қасбеті ерте бароккоға тән бай безендірілген интерьерді жасырып жатыр. Жоғарғы Аустрия үкіметі орналасқан Ландхаус (Landhaus) ғимараты ішкі ауласындағы ренессанс белгілері мен барокко элементтерін біріктіреді.

Классицизм және индустриялық дәуір

XIX ғасыр қаланың келбетін түбегейлі өзгерткен индустрияландыруды ала келді. Темір жол құрылысы мен өнеркәсіп кәсіпорындарының өсуі қаланың тарихи қабырғаларынан тыс кеңеюіне әкелді. Бұл кезеңнің архитектурасында классицизм мен историзм басым болды. Қатаң әкімшілік ғимараттар, буржуазияға арналған тұрғын үйлер мен жұмысшы орамдары пайда болды. Осы уақыттың архитектурасы функционалды болғанымен, дәуірге тән талғампаздықты сақтап қалды.

Модернизм және қазіргі заман

XX және XXI ғасырлар Линц үшін батыл алға жылжу кезеңі болды. Соғыстан кейінгі қалпына келтіру және экономикалық өсу өршіл жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Дунай жағалауындағы заманауи ғимараттар қала трансформациясының нағыз символына айналды. 2003 жылы ашылған «Лентос» өнер мұражайы (Lentos Kunstmuseum) — түнде әртүрлі түстермен жарықтандырылатын шыны мен бетоннан жасалған 130 метрлік ғимарат. Оған қарама-қарсы, екінші жағалауда футуристік Ars Electronica орталығы — «Болашақ мұражайы» бой көтерген. Оның қасбеті жарық диодты жарықтандыруы бар 1100 шыны панельден тұрады, бұл ғимараттың өз келбетін үнемі өзгертіп тұруына мүмкіндік береді. Осы екі нысан Линцтің медиаөнер мен технологиялардың еуропалық орталығы ретіндегі жаңа бірегейлігін бейнелейді.

Линцтің әйгілі тұлғалары

Линц — бай тарихы бар қала ретінде көптеген көрнекті ғылым, өнер және саясат қайраткерлерінің үйі мен шабыт мекеніне айналды. Олардың қосқан үлесі тек қала тарихында ғана емес, бүкіл әлемде айтарлықтай із қалдырды.

• Иоганн Кеплер (1571–1630) — ұлы неміс математигі және астрономы, XVII ғасырдағы ғылыми революцияның негізгі тұлғаларының бірі. Ол Линцте 14 жыл (1612–1626) өмір сүрді және дәл осы жерде 1618 жылы өзінің «Әлем гармониясы» атты трактатында жарияланған планеталар қозғалысының үшінші заңын тұжырымдады. Ғалымның құрметіне жергілікті университет аталған.
• Император III Фридрих (1415–1493) — Габсбургтер әулетінен шыққан Қасиетті Рим империясының билеушісі. Билігінің соңында ол Линцті өзінің резиденциясы етіп таңдады және 1489 жылдан 1493 жылға дейін қала іс жүзінде империяның астанасы болды. III Фридрих Линц замогында қайтыс болды, оның жүрегі мен ішкі мүшелері қалалық приход шіркеуінде жерленген.
• Антон Брукнер (1824–1896) — романтизм дәуіріндегі ең ірі аустриялық композиторлар мен органистердің бірі. Линц маңында туған ол өмірінің едәуір бөлігін қалада өткізіп, Ескі соборда органист болып жұмыс істеді. Оның симфониялары мен діни музыкасы дүниежүзілік танымалдылыққа ие болды, ал оның есімімен қаланың басты концерт залы — Брукнерхаус аталады.
• Адальберт Штифтер (1805–1868) — танымал аустриялық жазушы, суретші және педагог, бидермайер стилінің жарқын өкілі. Ол ұзақ жылдар бойы Линцте тұрып, Жоғарғы Аустрияның халық мектептерінің инспекторы қызметін атқарды. Оның әдеби шығармалары мен кескіндемесі аймақ мәдениетіне үлкен әсер етті.
• Рихард Таубер (1891–1948) — әлемге әйгілі аустриялық опера және оперетта теноры, композитор. Ол Линцте дүниеге келген және өзінің ерекше лирикалық дауысы мен артистік шеберлігімен танымал болып, XX ғасырдың бірінші жартысындағы музыкалық сахнаның басты жұлдыздарының біріне айналды.
• VALIE EXPORT (1940 ж.т.) — заманауи аустриялық суретші, медиа-арт, перформанс және кино саласындағы пионер. Линцте туған ол XX ғасырдың екінші жартысындағы еуропалық авангардтық өнердегі ең ықпалды және арандатушы тұлғалардың бірі болды.
• Parov Stelar (Маркус Фюредер, 1974 ж.т.) — Линцте туған аустриялық музыкант, диджей және продюсер. Ол джаз бен свинг элементтерін заманауи электронды музыкамен үйлестіретін «электро-свинг» музыкалық жанрының негізін қалаушы болып саналады. Оның шығармашылығы халықаралық деңгейде танымал.