Whyalla

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Уайалла қаласының тарихы 1901 жылдан басталады. Бастапқыда елді мекен Хаммокс-Хилл (Hummock's Hill) деген атпен белгілі болған және оны Broken Hill Proprietary Company (BHP) компаниясы негіздеген. Қала Айрон-Ноб кен орнынан Спенсер шығанағының жағалауына темір рудасын тасымалдау үшін салынған трамвай желісінің соңғы нүктесі ретінде пайда болды, ол жерден шикізат Порт-Пиридегі балқыту зауыттарына жіберілетін.

«Уайалла» ресми атауы қалаға 1920 жылғы 1 қарашада берілді. Бұл сөздің аборигендік тегі бар және «терең сулы мекен» деп аударылады деп есептеледі.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын жұмысшы кентінің ірі аймақтық орталыққа айналуы бірнеше факторларға байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Шығанақ жағасында орналасуы руда экспорты үшін қажетті портты құруға тамаша жағдай жасады.
• Индустрияландыру: 1930-жылдардың соңында домна пеші мен айлақтың салынуы ауыр өнеркәсіптің негізін қалады.
• Кеме жасау: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австралия Корольдік флоты үшін кемелер салу қажеттілігінен туындаған 1940 жылы верфтің ашылуы маңызды кезең болды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Өмір сүруінің алғашқы онжылдықтарында Уайалла типтік индустриялық қала ретінде дамыды. Экономика толығымен BHP компаниясының қызметіне тәуелді болды, бұл жергілікті халықтың тұрмыс салтын айқындады. Қала көптеген жұмысшы мигранттарды тартты, бұл халықтың тез өсуіне және инфрақұрылымның дамуына ықпал етті.

Мәдени ландшафт металлургия өндірісі мен верфтің айналасында қалыптасты, ол ұзақ жылдар бойы қаланың символына айналып, 1970-жылдардың соңында жабылғанға дейін аймақты жұмыспен және экономикалық тұрақтылықпен қамтамасыз етті.

Уайалла дамуының хронологиясы

• 1901: BHP компаниясы Хаммокс-Хилл елді мекенінің негізін қалайды және руданы жағалауға тасымалдау үшін теміржол салады.
• 1920: Елді мекен ресми түрде Уайалла деп өзгертіледі, бұл аборигендер тілінде «терең сулы мекен» дегенді білдіреді.
• 1939: Ауыр өнеркәсіптің негізін қалаған терең сулы айлақ пен домна пешінің ауқымды құрылысы басталады.
• 1940: Ұзақ жылдар бойы қала құраушы кәсіпорын болған кеме жасау верфі ашылады.
• 1941: Жергілікті өндірістің алғашқы кемесі — HMAS Whyalla корветі суға түсіріледі.
• 1944: Қаланы Мюррей өзенінен тұщы сумен қамтамасыз еткен Морган-Уайалла құбырының құрылысы аяқталады.
• 1945: Халықтың тез өсуіне байланысты Уайалла жергілікті өзін-өзі басқаруы бар қала мәртебесін алады.
• 1961: Оңтүстік Австралия губернаторы Уайалланы ресми түрде үлкен қала (City) деп жариялайды.
• 1965: Аймақтың индустриялық мәртебесін нығайтқан толық циклді металлургия зауытының салтанатты ашылуы өтті.
• 1978: Соңғы кеме суға түсірілгеннен кейін кеме жасау верфі өз жұмысын тоқтатып, кеме жасау дәуірін аяқтайды.
• 1988: Уайалла Теңіз мұражайы ашылады, онда қалаға қайтарылған HMAS Whyalla кемесі басты жәдігерге айналады.
• 2000: Металлургия өндірісі болат балқыту дәстүрін жалғастыра отырып, жеке құрылымға (OneSteel) бөлінеді.
• 2017: Металлургия комбинаты GFG альянсының басқаруына өтеді, бұл өндірісті модернизациялауға жаңа серпін берді.
• 2020: Жағалауда жаңа сәулеттік көрікті жерге және демалыс орнына айналған бірегей дөңгелек пирс ашылады.

Қала дамуының негізгі кезеңдері

Уайалла тарихы — шағын тиеу бекетінен Оңтүстік Австралияның ірі өнеркәсіптік және туристік орталығына дейінгі жол. Қаланың қазіргі келбетін айқындаған келесі бетбұрысты сәттерді атап өтуге болады:

• Су дағдарысын шешу (1944). Морган-Уайалла құбырының құрылысы өте маңызды инфрақұрылымдық жоба болды. Мюррей өзенінен жүздеген шақырым шөлді жер арқылы су жеткізу қалаға құрғақ климатта аман қалуға мүмкіндік беріп, ауыр өнеркәсіпті де, өсіп келе жатқан халықты да ресурстармен қамтамасыз етті.
• Кеме жасаудың алтын ғасыры (1940–1978). Верфтің жұмыс істеген кезеңі ең қарқынды демографиялық және қала құрылысының өсу уақыты болды. Мыңдаған жұмысшылар үшін жаңа тұрғын үй кварталдары, мектептер мен қоғамдық орталықтар салынып, жұмысшылар кентін толыққанды абаттандырылған қалаға айналдырды.
• «Болат қала» мәртебесі (1965). Толық циклді металлургия комбинатының ашылуы аймақтың экономикалық моделін өзгертті. Уайалла жай ғана шикізат экспорттайтын порт болудан қалып, дайын өнім шығаратын орталыққа айналды, бұл муниципалитеттің қаржылық тұрақтылығын ұзақ жылдар бойы қамтамасыз етті.
• Экономикалық әртараптандыру (1980-ші – 1990-шы жылдар). Верфь жабылғаннан кейін қала экономиканы қайта құру қажеттілігіне тап болды. Бұл кезеңде қызмет көрсету саласы, білім және мәдениет дами бастады, соның ішінде аймақтың тарихи мұрасын сақтауға көмектескен Теңіз мұражайы құрылды.
• Урбанистік жаңару (қазіргі кезең). Инновациялық дөңгелек пирстің салынуы және жағалауды қайта құру Уайалла имиджінің өзгеруін білдірді. Қала өзін табиғи құбылыстарымен (алып каракатицалардың көші-қоны) және жайлы қалалық ортасымен танымал туристік бағыт ретінде белсенді түрде таныта бастады.

Қала құрылысының дамуы және сәулет коды

Уайалла — XX ғасырдағы жоспарлы индустриялық қаланың хрестоматиялық үлгісі. Стихиялы түрде өскен қалалардан айырмашылығы, оның құрылымы өнеркәсіптің қажеттіліктеріне негізделген. Қала құрылысы 1900-жылдардың басындағы уақытша елді мекендерден бастап, ғасыр ортасындағы нақты жоспарланған кварталдарға дейін дамыды. Тұрғын аудандардың келбетіне 1940–1960 жылдары верфь пен металлургия комбинатының жұмысшылары үшін типтік, бірақ жайлы үйлер салған Оңтүстік Австралияның тұрғын үй қоры (South Australian Housing Trust) үлкен ықпал етті.

Бүгінде Уайалла ауқымды өнеркәсіптік аймақ пен австралиялық «бақша-қалаларға» тән кең көшелері бар жайлы, аласа тұрғын үй құрылысының қызықты үйлесімін білдіреді.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Қала сәулеті оның экономикалық даму кезеңдерімен тығыз байланысты:

• Колониялық стиль және рустика (XIX ғ. соңы): Индустрияландыруға дейінгі дәуір. Жергілікті материалдардан салынған және қатал климатқа бейімделген мал өсірушілердің сирек кездесетін тас үйжайларымен ұсынылған.
• Индустриялық функционализм (1930-жылдардан бастап): Қала сұлбасын айқындайтын стиль. Домна пештері, порт крандары және зауыт цехтары көптеген шақырымдардан көрінетін қуатты техногендік ландшафтты қалыптастырады.
• Соғыстан кейінгі модернизм және «Остер» (1940–1960 жылдар): Кеме жасаудың «алтын безгегі» кезеңі. Декоры аз, үлкен терезелері және екі еңісті шатыры бар қарапайым, функционалды бір қабатты үйлердің (көбінесе фиброцементтен немесе кірпіштен) жаппай құрылысымен сипатталады.
• Қазіргі заманғы сәулет (XXI ғасыр): Жайлы қалалық орта мен туристік тартымдылықты жасауға бағытталған жаңа кезең. Болатты, шыныны және стандартты емес геометриялық пішіндерді пайдаланумен ерекшеленеді.

Келбетті қалыптастыратын айтулы ғимараттар

Уайаллада көне соборлар жоқ, бірақ аймақ тарихын баяндайтын бірегей нысандар бар:

• Маунт-Лаура үйжайы (Mount Laura Homestead): Мұражайға айналған тарихи ғимарат. Бұл қазіргі қаламен қарама-қайшылықта тұрған аутбэктің алғашқы сәулетінің классикалық үлгісі.
• «Whyalla» қонақ үйі және тарихи пабтар: Сол кездегі австралиялық бар мәдениетіне тән, ұстамды ар-деко (Art Deco) элементтері бар XX ғасырдың ортасындағы ғимараттар.
• Дөңгелек пирс (Whyalla Jetty): Қазіргі заманғы сәулеттің жарқын үлгісі. 2020 жылы ашылған болат пен бетоннан жасалған бірегей сақиналы конструкция өнеркәсіптік мұраны (болат) шығанақтың табиғи сұлулығымен біріктірген қаланың жаңа символына айналды.
• HMAS Whyalla кемесі: Теңіз кемесі құрлықтағы сәулеттік доминантқа айналған сирек жағдай. Қаланың кіреберісінде орнатылған корвет кеме жасау дәуірін еске түсіретін монументалды ескерткіш болып табылады.

Қаламен байланысты көрнекті тұлғалар

Уайалла Австралияның өнеркәсібі, спорты мен саясаты тарихында айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың туған жері мен қызмет алаңына айналды.

• Эссингтон Льюис (Essington Lewis) — Өнеркәсіпші және BHP бас директоры
  Қала тарихындағы негізгі тұлға, оны жиі «индустриялық Уайалланың атасы» деп атайды. Дәл оның көрегендігі мен табандылығы 1930–1940 жылдары терең сулы айлақ, домна пештері мен кеме жасау верфінің салынуына алып келді, бұл шағын кентті елдің стратегиялық өнеркәсіптік орталығына айналдырды.
• Барри Робран (Barrie Robran) — Австралиялық футбол аңызы (AFL)
  Қала тумасы, австралиялық футбол тарихындағы ең ұлы ойыншылардың бірі ретінде танылған. Ол көзі тірісінде Австралия футболының даңқ залында «Аңыз» мәртебесін алған алғашқы футболшы болды. Робран өзінің мансабын жергілікті «North Whyalla» клубында бастаған.
• Джед Керни (Ged Kearney) — Саясаткер және кәсіподақ жетекшісі
  Уайаллада туып-өскен. Австралиялық кәсіподақтар кеңесінің (ACTU) президенті қызметін атқарды, кейін Австралия Өкілдер палатасының мүшесі болды. Федералдық деңгейде денсаулық сақтау және еңбекшілердің құқықтары мәселелерімен белсенді айналысады.
• Карл Вирт (Carl Veart) — Футболшы және жаттықтырушы
  Австралия құрамасы мен ағылшын Премьер-лигасының клубтарында ойнаған танымал шабуылшы. Уайаллада дүниеге келіп, спорттық жолын осында бастаған. Кейіннен «Аделаида Юнайтед» клубының бас жаттықтырушысы болды.
• Бьянка Чатфилд (Bianca Chatfield) — Кәсіби нетболшы
  Австралия құрамасы (The Diamonds) сапында әлем чемпионы және Достық ойындарының алтын медаль иегері. Уайалла тумасы, өз спорт түрінде елдегі ең танымал спортшылардың бірі және танымал медиа сарапшысы.
• Грэм Хосе (Graeme Jose) — Олимпиадалық велошабандоз
  1972 жылғы Мюнхендегі Олимпиада ойындарында Австралия намысын қорғаған талантты велошабандоз. Өмірі ерте, қайғылы жағдайда қиылғанына қарамастан, ол қаланың спорттық рухының символы болып қала береді; оның құрметіне Уайаллада беделді жыл сайынғы спорттық сыйлық тағайындалған.