Roma

Негізінің қалануы және алғашқы мәліметтер

Аймақты игеру тарихы 1846 жылы зерттеуші сэр Томас Митчеллдің экспедициясынан басталады. Жергілікті жерлердің құнарлылығына таң қалған ол бұл аймақты «Молшылық тауы» (Mount Abundance) деп атады. Ресми түрде Рома қаласы 1862 жылы негізделді, ал 1867 жылы муниципалитет мәртебесін алды. Қоныс өз атауын Квинслендтің алғашқы губернаторы сэр Джордж Боуэннің жұбайы — Диамантина Рома Боуэннің құрметіне алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

• Географиялық орны: Қала Мараноа өзенінің алабында тиімді орналасып, Батыс Квинслендтің кең аумақтары үшін негізгі тасымалдау бекеті мен сауда орталығына айналды.
• Ауыл шаруашылығы: Құнарлы топырақтың арқасында аймақ тез арада ірі қара және қой шаруашылығының орталығына айналды. 1863 жылдың өзінде мұнда штаттың ең көне шарап зауыты — Romavilla негізі қаланды.
• Көлік қолжетімділігі: XIX ғасырдың аяғында теміржолдың келуімен қаланың дамуы жеделдеді, бұл жүн мен малды жағалауға тасымалдауды жеңілдетті.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Өзінің алғашқы кезеңінде Рома аграрлық дәстүрлер мен өнеркәсіптік әлеуеттің бірегей үйлесімімен басқа қоныстардан ерекшеленді. 1900 жылы Хоспитал-Хиллде (Hospital Hill) табиғи газдың кездейсоқ ашылуы маңызды кезең болды — бұл Австралиядағы алғашқы осындай жаңалық болып, елдің болашақ энергетикалық индустриясының негізін қалады. Қаланың мәдени келбеті алғашқы жылдардан бастап өзіне тән бөтелке ағаштарын отырғызу төңірегінде қалыптасты, олардың аллеялары бүгінде Романың танымал нышаны болып табылады.

Негізгі тарихи кезеңдер

• 1846 — Зерттеуші сэр Томас Митчелл аймақтың бай жайылымдарын ашып, бұл жерді «Молшылық тауы» (Mount Abundance) деп атайды.
• 1862 — Қоныс ресми түрде негізделіп, Диамантина Рома Боуэннің құрметіне Рома атауын алады.
• 1867 — Рома муниципалитет мәртебесін алып, алғашқы жергілікті өзін-өзі басқару органдарын құрады.
• 1880 — Қалаға теміржол желісі тартылып, бұл сауда мен жүк тасымалының дамуын едәуір жеделдетеді.
• 1900 — Хоспитал-Хилл төбесінде Австралия тарихында алғаш рет табиғи газ кен орны кездейсоқ табылады.
• 1906 — Қалада өндірілген газды көшелерді жарықтандыру үшін пайдаланудың алғашқы әрекеті жасалады.
• 1918 — Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушыларға арналған тірі ескерткіш ретінде әйгілі бөтелке ағаштары аллеясын (Heroes Avenue) отырғызу басталады.
• 1969 — Рома — Брисбен газ құбырының құрылысы аяқталып, бұл қаланың маңызды энергетикалық орталық ретіндегі мәртебесін бекітеді.
• 2002 — Аймақтың мұнай-газ саласының тарихына арналған «The Big Rig» туристік кешені мен мұражайы ашылады.
• 2008 — Әкімшілік реформаның нәтижесінде қала Мараноа аймақтық кеңесінің орталығына айналады.

Қаланың өзгеру кезеңдері

Романың дамуы — бұл ауылшаруашылық бекетінен Мараноа аймағының энергетикалық және әкімшілік орталығына дейінгі жол. Төменде экономика мен қала келбетін түбегейлі өзгерткен негізгі сәттер көрсетілген.

• Теміржол интеграциясы (1880). Теміржолдың келуі экономика үшін алғашқы қуатты серпін болды. Бұл оқиға шалғайдағы жайылымдарды Брисбен портымен байланыстырып, жүн мен малды жаппай экспорттауға мүмкіндік берді, бұл Романы Батыс Квинслендтің басты логистикалық торабына айналдырды.
• Энергетика саласының бастауы (XX ғасырдың басы). Газдың кездейсоқ ашылуынан оны пайдалану әрекеттеріне көшу қала мәртебесін өзгертті. Рома Австралияның мұнай-газ өнеркәсібінің «бесігіне» айналды, бұл бұрын тек ауыл шаруашылығына тәуелді болған экономиканы әртүрлі етуге мүмкіндік берді.
• «Батырлар аллеясы» қала құрылысы жобасы (1918–1920). Қаза тапқан сарбаздардың құрметіне әйгілі бөтелке ағаштарын отырғызу қала ландшафтын қалыптастырудағы маңызды оқиға болды. Бұл шешім тек естелікті мәңгі қалдырып қана қоймай, бүгінгі күнге дейін туристерді қызықтыратын қаланың бірегей визуалды брендін жасады.
• Брисбенге газ құбырының тартылуы (1969). Австралиядағы алғашқы магистральдық газ құбырының іске қосылуы жергілікті ресурстарды мемлекеттік ауқымдағы коммерциялық тиімді өнімге айналдырды. Бұл қалаға ұзақ мерзімді инвестициялар мен білікті мамандардың келуін қамтамасыз етті.
• Roma Saleyards дамуы. Қалалық мал базарларының үнемі жаңғыртылуы және кеңеюі оларды Оңтүстік жарты шар бойынша ең ірі деңгейге шығарды. Бұл нысан қаланың экономикалық жүрегіне айналып, тұрақты табыс әкелді және аймақтың аграрлық астанасы мәртебесін сақтап қалды.
• Туристік конверсия (2000-жылдар). The Big Rig кешенінің ашылуы және тарихи туризмнің дамуы қалаға өзінің индустриалды мұрасын табыс көзіне айналдыруға мүмкіндік беріп, саяхатшыларға бағытталған жаңа экономика секторын құрды.
• Әкімшілік реформа (2008). Романың біріккен Мараноа аймағының орталығына айналуы қаланың саяси салмағын арттырды. Бұл басқаруды орталықтандыруға және ресурстарды қалалық инфрақұрылымды, білім беру мен денсаулық сақтауды жақсартуға бағыттауға мүмкіндік берді.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Романың сәулеті — бұл еуропалық дәстүрлердің Квинслендтің ыстық климатына бейімделуінің айқын көрінісі. Мұнда ескі Еуропаға тән сәнді сарайлар жоқ, бірақ қала практикалық «квинслендтік» стильмен және мал шаруашылығы қарқын алған дәуірдің мұрасымен қалыптасқан ерекше тартымдылыққа ие.

Негізгі стильдер мен дәуірлер

Қаланың құрылысы кең көшелермен және аласа ғимараттармен көлденеңінен дамыды. Сәулеттік ландшафтта бірнеше негізгі бағыттарды бөліп көрсетуге болады:

• Дәстүрлі «Квинслендер» (XIX ғасырдың аяғы – XX ғасыр). Тұрғын үй құрылысындағы басым стиль. Бұл ауа айналымы мен күннен қорғану үшін кең верандалары бар, діңгектерге орнатылған ағаш үйлер. Діңгектер құрылыстарды термиттер мен су тасқынынан қорғап, қаланың танымал сұлбасын қалыптастырды.
• Федерация стилі (1890–1915). XX ғасырдың басындағы қоғамдық және әкімшілік ғимараттарға тән. Бұл стиль викториялық сәулет элементтерін жергілікті материалдармен үйлестіреді, көбінесе қызыл кірпіш пен сәндік ағаш элементтер қолданылады.
• Неоготика (элементтері). Жергілікті жағдайларға бейімделген діни ғимараттарда байқалады (көбінесе ағаштан жасалған).
• Заманауи функционалдық сәулет. Металл конструкциялар мен шыныға басымдық берілген өнеркәсіптік нысандар мен жаңа туристік кешендер арқылы ұсынылған.

Маңызды ғимараттар мен нысандар

Романың келбетін қала тарихының әртүрлі кезеңдерін көрсететін бірнеше негізгі құрылыстар мен қала құрылысы шешімдері қалыптастырады:

• Әулие Павел шіркеуі (St Paul's Anglican Church). 1915 жылы салынған бұл шіркеу сырттай қарапайым көрінгенімен, Англиядан әкелінген керемет витраждарымен және қорғасынды терезелерімен танымал. Бұл XX ғасырдың басындағы діни сәулеттің жарқын үлгісі.
• Сот ғимараты (Roma Court House). 1901 жылы ашылған ғимарат Федерация дәуіріндегі үкіметтік сәулеттің классикалық үлгісі болып табылады. Ол дамып келе жатқан аймақта заң мен тәртіптің орнығуын білдіреді.
• The Big Rig. 2002 жылы ашылған заманауи сәулет кешені. Ол мұражай кеңістіктерін индустриалды дизайн элементтерімен біріктіріп, мұнай-газ өндіру тарихына құрмет көрсетеді.
• Батырлар аллеясы (Heroes Avenue). Ландшафттық дизайнның бірегей ескерткіші. Көше бойына отырғызылған 140-тан астам бөтелке ағаштары (брахихитондар) қаланың визиткасына және қаза тапқан сарбаздарға арналған ескерткішке айналған қайталанбас жасыл дәліз жасайды.
• School of Arts қонақ үйі. Ұзақ уақыт бойы қоғамдық өмірдің орталығы болған тарихи ғимарат, қала дамуының ерте кезеңіндегі әлеуметтік сәулетті көрсетеді.

Романың көрнекті тұлғалары

Көлемі шағын болғанына қарамастан, Рома қаласы Австралияның тарихында, мәдениетінде және спортында айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың өмірбаянымен тығыз байланысты. Төменде есімдері осы аймақпен ұштасатын негізгі тұлғалар берілген.

• Сэр Томас Митчелл (1792–1855)
  Зерттеуші және бас топограф
  Аймақ үшін негізгі тарихи тұлға. Дәл осы Митчеллдің 1846 жылғы экспедициясы бұл аудандағы бай жайылымдарды ашты. Ол бұл жерді «Молшылық тауы» (Mount Abundance) деп атады, бұл алғашқы қоныстанушылардың келуіне және болашақ қаланың негізі қалануына себеп болды.
• Леди Диамантина Рома Боуэн (1833–1893)
  Аристократ, Квинслендтің алғашқы губернаторының жұбайы
  Ол қалада тұрмаса да, оның есімі қала тарихында мәңгі қалады. Рома қаласы дәл оның құрметіне аталған (Рома — оның екінші есімі). Ол өзінің қайырымдылығымен және ертедегі Квинслендтің қоғамдық өміріне қосқан үлесімен танымал болды.
• Артур «Арти» Битсон (1945–2011)
  Спорт аңызы, регбилиг ойыншысы және жаттықтырушысы
  Ұлттық иконаға айналған Рома тумасы. Битсон кез келген спорт түрінен Австралия құрамасының капитаны болған алғашқы байырғы австралиялық (абориген) ретінде тарихқа енді. Қалада оның спортқа және мәдениеттердің татуласуына қосқан үлесін құрметтейтін ескерткіш орнатылған.
• Рэй Мигер (1944 ж.т.)
  Театр және кино актері
  Ромада туып-өскен. Мигер әлемдік аудиторияға танымал «Үйге және жолға» (Home and Away) сериалындағы Альф Стюарт рөлінің тұрақты орындаушысы ретінде белгілі. Ол австралиялық драмада бір кейіпкерді ең ұзақ ойнаған актер ретінде Гиннесстің рекордтар кітабына енген.
• Даррен Локьер (1977 ж.т.)
  Кәсіби регбиші және комментатор
  Регбилиг тарихындағы ең ұлы ойыншылардың бірі. Локьердің отбасы ол бала кезінде Ромаға көшіп келген және оның спорттық жолы дәл осында, Roma Cities клубында басталған. Оның мансабы аймақтың көптеген жас спортшыларын шабыттандырды.
• Брент Тейт (1982 ж.т.)
  Кәсіби спортшы
  Ромада дүниеге келген регбиші, Ұлттық регби лигасында (NRL) жарқын мансап құрып, Австралия құрамасы сапында өнер көрсеткен. Тейт қаланың австралиялық спорт үшін «таланттар ұстаханасы» екендігінің тағы бір дәлелі болып табылады.