Neuquen

Аргентиналық Патагонияда орналасқан Неукен қаласы ресми түрде 1904 жылғы 12 қыркүйекте негізделген. Оның пайда болуы кездейсоқ емес еді — бұл Аргентина үкіметінің аттас ұлттық аумақтың астанасын Чос-Малал қаласынан жаңа, стратегиялық тұрғыдан тиімдірек жерге көшіру туралы мақсатты шешімі болды. Таңдау екі ірі өзеннің тоғысқан жеріне түсті, бұл аймақтың болашақ дамуын айқындады.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Неукеннің дамуы бір-бірімен байланысты бірнеше себептерге негізделді:

• Географиялық орналасуы: Қала Лимай және Неукен өзендерінің қосылған жерінде қаланды, бұл Патагонияның қуаң климатында суармалы егіншілікті дамыту үшін тамаша жағдай жасады.
• Көлік инфрақұрылымы: 1902 жылы осы шалғай аймақты Буэнос-Айреспен және Атлантика порттарымен байланыстырған теміржол желісінің келуі шешуші рөл атқарды. Бұл Неукенді маңызды логистикалық және әкімшілік орталыққа айналдырды.
• Саяси ерік-жігер: Аумақтың жаңа астанасы мәртебесі қалаға әкімшілік ресурстар мен халықтың ағылуын қамтамасыз етіп, оның өсуі мен құрылысын жеделдетті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Өзінің алғашқы онжылдықтарында Неукен экономикасы ауыл шаруашылығымен тығыз байланысты болды. Суару жүйесінің арқасында айналадағы аңғарлар экспортқа алма мен алмұрт өсіруге маманданған жеміс шаруашылығының орталығына айналды. Мәдени тұрғыдан қала жергілікті халық пен Аргентинаның әртүрлі провинцияларынан келген қоныс аударушылардың және игеріліп жатқан жерлерден жаңа мүмкіндіктер іздеп келген еуропалық иммигранттардың «тоғысқан жері» ретінде қалыптасты.

Неукен тарихының негізгі кезеңдері

Неукен тарихы — бұл стратегиялық форпосттан Патагонияның ең ірі қаласына дейінгі жол. Оның дамуының негізгі кезеңдері мыналар:

• 1902 ж. — Конфлуэнсия (Тоғысу) деп аталатын аймаққа теміржол келеді, бұл болашақ қаланың негізін қалаудың шешуші факторына айналады.
• 1904 жылғы 12 қыркүйек — Неукен қаласының ресми негізі қалануы және аттас ұлттық аумақтың астанасын Чос-Малалдан осында көшіру.
• 1916 ж. — Қалада және оның айналасында тұрғындарды сумен және электр қуатымен қамтамасыз ету үшін инженерлік коммуникациялар салынады, бұл өсу мен дамуға ықпал етеді.
• 1918 ж. — Неукенге жақын жердегі Пласа-Уинкуль ауданында алғашқы ірі мұнай кен орны ашылып, аймақтың болашақ экономикалық мамандануының негізі қаланады.
• 1930-жж. — Суару каналдарының арқасында аңғар алма мен алмұрт өсіруге маманданған маңызды жеміс шаруашылығы орталығына айналады.
• 1955 ж. — Неукен ұлттық аумағы провинция мәртебесін алады, ал Неукен қаласы ресми түрде оның астанасы болады.
• 1960-жж. — YPF мемлекеттік компаниясы жаңа ірі мұнай және газ кен орындарын ашады, бұл қаланың қарқынды экономикалық және демографиялық өсуіне әкеледі.
• 1970 ж. — Аймақтың басты білім беру және ғылыми орталығына айналған Комауэ ұлттық университеті (Universidad Nacional del Comahue) құрылады.
• 1970–1980 жж. — Халық санының жедел өсу кезеңі, нәтижесінде Неукен Аргентинаның ең жылдам дамып жатқан қалаларының біріне айналады.
• 1994 ж. — Ұлттық конституцияға түзетулер енгізілгеннен кейін қала өз қалалық конституциясын құру құқығына ие болады.
• 2000-жж. — Қала өсуін жалғастырып, аргентиналық Патагониядағы ең ірі Неукен-Плоттьер-Чиполлетти агломерациясын қалыптастырады.

Қазіргі Неукенді не қалыптастырды

Неукеннің дамуы — бұл жай ғана оқиғалар хронологиясы емес, терең трансформациялар тарихы. Негізгі кезеңдер бір-бірін жай ғана алмастырып қоймай, оқшауланған форпостты аргентиналық Патагонияның басты мегаполисіне айналдырып, келесі кезең үшін іргетас қалады. Әрбір оқиға қаланың экономикалық және мәдени бейнесін айқындайтын ұзақ мерзімді салдарға ие болды.

• Көлік торабынан аймақ астанасына дейін

  1902 жылы теміржолдың келуі және одан кейін аумақ астанасы мәртебесін алу Неукен үшін бастапқы нүкте болды. Бұл оны Аргентинаның қалған бөлігімен байланыстырып қана қоймай, оның әкімшілік және логистикалық тағдырын айқындады. Қала орасан зор аумақтарды басқару орталығына айналды, бұл мұнда алғашқы мемлекеттік қызметшілерді тартып, жоспарлы құрылыс пен болашақ өсімнің негізін қалады.

• Аграрлық оазис құру

  1930-жылдары суару жүйелерінің құрылуының арқасында қала айналасындағы қуаң жерлер құнарлы оазиске айналды. Бұл оқиға Неукеннің алғашқы ірі экономикалық мамандануын — жеміс шаруашылығын қалыптастырды. Алма мен алмұрт өсіру ондаған жылдар бойы экономиканың негізі болып, мұнай дәуірі басталғанға дейін қалаға тұрақтылық пен гүлденуді қамтамасыз етті.

• Аргентинаның энергетикалық жүрегі

  1918 жылы мұнайдың табылуы және одан кейін 1960-жылдардағы мұнай-газ бумы қаланың ДНҚ-сын түбегейлі өзгертті. Неукен елдің энергетика өнеркәсібінің операциялық және қаржылық орталығына айналды. Бұл бұрын-соңды болмаған демографиялық жарылыс тудырып, халық санын бірнеше есе арттырды және қала құрылысының қарқынды кеңеюіне әкелді. Дәл осы мұнай мен газ Неукеннің Патагониядағы ең бай қала ретіндегі қазіргі экономикалық бірегейлігін қалыптастырды.

• Ғылыми және мәдени орталықтың тууы

  1971 жылы Комауэ ұлттық университетінің негізі қалануы мәдени дамудағы бетбұрыс болды. Қала тек өнеркәсіптік және әкімшілік орталық болудан қалды. Университет Неукенді Патагонияның басты білім беру хабына айналдырып, жастар мен зиялы қауымды тартты, бұл әлеуметтік өмірдің әртүрлі болуына ықпал етіп, оның аймақтың тек экономикалық ғана емес, интеллектуалдық көшбасшысы мәртебесін бекітті.

• Патагонияның ең ірі агломерациясын қалыптастыру

  2000-жылдары үздіксіз өсу Неукеннің көршілес қалалармен іс жүзінде бірігуіне алып келіп, Неукен-Плоттьер-Чиполлетти агломерациясын құрады. Бұл оның сөзсіз аймақтық мегаполис мәртебесін бекітті. Бүгінгі Неукен — бұл барлық алдыңғы кезеңдердің нәтижесі: бүкіл аргентиналық Патагонияның экономикалық қуаты мен адам капиталын шоғырландыратын іскерлік, ғылыми және мәдени орталық.

Неукеннің сәулеттік бейнесі — оның қарқынды дамуының айқын тарихы. Тек 1904 жылы негізі қаланған қалада готика, ренессанс немесе барокко сияқты тарихи еуропалық стильдегі ғимараттар жоқ. Оның қала құрылысы мен негізгі нысандары XX және XXI ғасырлардың сәулеттік ағымдарын — прагматикалық жоспарлы құрылыстан бастап батыл заманауи сәулетке дейін толық көрсетеді.

Рационалды бастау: жоспарлы құрылыс (XX ғасырдың басы)

Неукеннің негізі сол кездегі жаңа аргентиналық қалалар үшін тән «дамеро» (шахмат тақтасы) схемасы бойынша қаланған. Бұл қатаң көшелер торы қала құрылысына рационалды және функционалды көзқарасты көрсетті. Алғашқы ғимараттар теміржол станциясы мен әкімшілік ғимараттардың айналасына шоғырланып, болашақ мегаполистің өзегін құрады.

• Стиль: Сол дәуірдегі қоғамдық ғимараттарға тән ерте функционализм мен эклектика. Үкімет сарайының тарихи ғимараты (1929) және ағылшын стилінде салынған бұрынғы теміржол станциясы бұған мысал бола алады.
• Материалдар: Негізінен кірпіш және салыстырмалы түрде қарапайым конструкциялар пайдаланылды, олар жаңа аумақ астанасын тез игеру мен дамытудың басты міндетіне жауап берді.

Модернизм дәуірі: мұнай бумы (1960–1980 жж.)

Ірі мұнай және газ кен орындарының ашылуымен Неукен демографиялық және құрылыс қарқынының күрт өсуін бастан өткерді. Бұл кезең модернистік сәулеттің басымдығымен ерекшеленді. Оған қарапайым геометриялық формалар, темірбетонды кеңінен қолдану, үлкен шыныланған аумақтар және декоративті артықшылықтардан бас тарту тән болды. Модернизм жаңа, гүлденген және болашаққа ұмтылған қаланың рухына толық сәйкес келді.

• Көрнекті нысандар: Осы кезеңде салынған көптеген ғимараттар, соның ішінде Комауэ ұлттық университетінің корпустары осы стильдің жарқын өкілдері болып табылады, бұл Неукеннің Патагонияның ғылыми және білім беру орталығына айналуын бейнелейді.

Заманауи сәулет және тік өсу (1990 жылдардан бүгінгі күнге дейін)

Қазіргі Неукен жоғары қарай бой көтеруді жалғастыруда. Қала орталығы, әсіресе «Эль Альто» (Жоғарғы) деп аталатын аудан, биік тұрғын үйлер мен кеңсе ғимараттарымен белсенді түрде салынуда. Бұл кезеңнің сәулеті әртүрлілігімен және заманауи материалдарды — шыны, болат және бетонды қолдануымен ерекшеленеді.

• Негізгі ғимараттар: 2004 жылы ашылған Ұлттық бейнелеу өнері мұражайының (MNBA) филиалы жаңа сәулеттің нышанына айналды. Оның кубтық пішіндері мен динамикалық дизайны оны қаланың ең танымал ғимараттарының біріне айналдырды. Әкімшілік министрлік орталығы сияқты басқа да маңызды нысандар заманауи үрдістерді көрсетіп, Неукеннің аймақтың іскерлік астанасы мәртебесін бекіте түседі.

Неукеннің көрнекті тұлғалары

Патагонияның маңызды әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы бола отырып, Неукен көптеген танымал аргентиналықтардың отаны немесе қызмет еткен жеріне айналды. Қала мен провинция елдің саясатына, мәдениетіне және спортына өз үлесін қосты.

Саясат және мемлекеттік басқару

• Хорхе Собиш (Jorge Sobisch) — ықпалды аргентиналық саясаткер, Неукен провинциясының губернаторы қызметін үш рет атқарған. Оның қызметі XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдың басында аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын айтарлықтай айқындады.
• Орасио «Печи» Кирога (Horacio "Pechi" Quiroga) — қаланың қазіргі тарихындағы басты тұлғалардың бірі. Ол Неукен мэрі қызметін төрт мерзім бойы атқарып, қоғамдық құрылыс саласындағы көптеген ірі жобаларды жүзеге асыруымен танымал.
• Фелипе Сапаг (Felipe Sapag) — провинцияны ондаған жылдар бойы басқарған «Неукен халықтық қозғалысының» (Movimiento Popular Neuquino) негізін қалаушы және тарихи көшбасшысы. Ол бес рет губернатор болып, Неукен провинциясының қалыптасуында орталық рөл атқарды.

Мәдениет және өнер

• Марсело Бербель (Marcelo Berbel) — танымал ақын және композитор, Патагонияның ең маңызды фольклористерінің бірі. Ол Неукен провинциясының ресми әнұранының авторы, ал оның шығармашылығы осы өлкенің мәдениеті мен табиғатын терең бейнелейді.
• Маритэ және Уго Бербель (Marité y Hugo Berbel) — Марсело Бербельдің музыкалық мұрасын жалғастырған балалары. Los Hermanos Berbel тобының мүшелері ретінде олар халық музыкасының танымал орындаушыларына айналып, Неукен фольклорын бүкіл Аргентинаға танытты.
• Грегорио Альварес (Gregorio Álvarez) — көрнекті дәрігер, тарихшы және жазушы. Ол Неукен провинциясының тарихын, географиясын және мәдениетін зерттеуге орасан зор үлес қосып, артына көптеген ғылыми және әдеби еңбектер қалдырды.

Спорт

• Маркос Акунья (Marcos Acuña) — әлемге әйгілі футболшы, 2022 жылғы Аргентина құрамасының сапындағы әлем чемпионы. Ол Сапалада (Неукен провинциясы) дүниеге келген және осы аймақтан шыққан ең жарқын спорт қайраткерлерінің бірі.