Pago Pago

Паго-Паго тарихы оның Тынық мұхитындағы ең терең және қорғалған шығанақтардың бірі болып табылатын бірегей айлағымен тығыз байланысты. Осы табиғи айлақтың жағалауында бой көтерген қала полинезиялық дәстүрлер мен әлемдік державалардың стратегиялық мүдделерінің тоғысқан жерінде қалыптасты, бұл оның ежелгі қоныстан әкімшілік орталыққа дейінгі жолын айқындады.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі самоалықтардың ата-бабалары аралдарды шамамен біздің заманымызға дейінгі 1500 жылы қоныстанғанымен, еуропалықтармен алғашқы байланыс 1722 жылы, архипелагқа голландиялық теңіз саяхатшысы Якоб Роггевен келген кезде болды. XIX ғасырда Паго-Паго айлағын американдық кит аулаушы кемелер ыңғайлы тоқтайтын орын ретінде пайдалана бастады. Қаланың заманауи тарихының ресми бастау нүктесі ретінде 1872 жылды санауға болады, ол кезде жергілікті көсем АҚШ Әскери-теңіз күштерінің көмір портының негізін қалау үшін жер бөлді. 1899 жылдан бастап Паго-Паго Американдық Самоаның әкімшілік орталығына айналды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Паго-Пагоның дамуын бірнеше негізгі факторлар анықтады:

• Географиялық орналасуы: Қала сөнген жанартаудың кальдерасында орналасқан, ол терең сулы және дауылдардан өте жақсы қорғалған шығанақты құрайды, бұл Тынық мұхитының оңтүстік бөлігіндегі ең жақсы табиғи кеме тұрағы болып саналады.
• Стратегиялық маңызы: XIX ғасырдың соңынан 1951 жылға дейін Паго-Паго US Naval Station Tutuila ретінде белгілі АҚШ-тың маңызды әскери-теңіз базасы қызметін атқарды. Мұнда американдық флот кемелерін жанармаймен қамтамасыз ету және жөндеуге арналған көмір станциясы орналасты, бұл қоныстың өсуіне ықпал етті.
• Сауда: Бастапқыда порт кит аулау кәсіпшілігіне қызмет етті, ал кейінірек тунецті қайта өңдеу бойынша әлемдегі ең ірі орталықтардың біріне айналды, бұл бүгінде де жергілікті экономиканың негізін құрайды.

Ертедегі мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Қаланың қалыптасуының ерте кезеңінде американдық әскери-теңіз басқармасы жалпы алғанда «фа'а Самоа» ретінде белгілі дәстүрлі самоалық өмір салтын сақтап қалды. Жергілікті көсемдерге АҚШ заңдарына қайшы келмейтін салт-дәстүрлерді сақтай отырып, өз қауымдастықтарын басқаруға рұқсат етілді. Бұрын натуралды шаруашылыққа негізделген экономика американдық базаның пайда болуымен біртіндеп трансформацияланды, ол жұмыс орындары мен ақша айналымын алып келді. Уақыт өте келе негізгі сала балық консервілеу өнеркәсібіне айналды.

Паго-Паго тарихының хронологиясы

Паго-Паго тарихы — бұл ежелгі полинезиялық қоныстың стратегиялық маңызды порт пен әкімшілік орталыққа айналу шежіресі. Негізгі оқиғалар оның жергілікті дәстүрлер мен жаһандық мүдделер тоғысындағы бірегей орнын көрсетеді.

• Б.з.д. ~1000 ж.: Қазіргі самоалықтардың ата-бабалары, Лапита мәдениетінің өкілдері, Паго-Паго орналасқан Тутуила аралын қоса алғанда, аралдарды қоныстанады.
• 1722 ж.: Голландиялық теңіз саяхатшысы Якоб Роггевен Самоа архипелагын ашқан кезде еуропалықтармен алғашқы байланыс орнайды.
• 1872 ж.: Жоғарғы көсем Мауга АҚШ-қа Паго-Паго айлағында көмір станциясын құру құқығын береді, бұл қала тарихындағы бетбұрыс кезең болады.
• 1878 ж.: АҚШ Самоа Корольдігімен келісімді ратификациялап, Паго-Паго айлағындағы әскери-теңіз базасына құқықтарын ресми түрде бекітеді.
• 1899 ж.: Үшжақты конвенция Самоа архипелагын бөледі, нәтижесінде Тутуила аралымен бірге шығыс бөлігі АҚШ басқаруына өтеді, ал Паго-Паго жаңа аумақтың әкімшілік орталығы болады.
• 1900 ж.: Аймақтағы американдық қатысудың орталығына айналған АҚШ-тың Тутуила әскери-теңіз базасының (U.S. Naval Station Tutuila) ресми түрде негізі қаланады.
• 1941–1945 жж.: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Паго-Пагодағы база едәуір кеңейіп, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Тынық мұхитындағы операциялары үшін маңызды плацдарм қызметін атқарады.
• 1951 ж.: Паго-Пагодағы АҚШ әскери-теңіз базасы ресми түрде жабылады және аумақты басқару Әскери-теңіз күштерінен АҚШ Ішкі істер министрлігіне өтеді.
• 1950-ші – 1960-шы жж.: Тунецті қайта өңдеуді негізгі салаға айналдырған Van Camp және StarKist сияқты ірі балық консервілеу компанияларының келуімен қала экономикасы трансформацияланады.
• 29 қыркүйек 2009 ж.: Қуатты жер сілкінісі және одан кейінгі цунами қала мен жағалауға айтарлықтай зиян келтіріп, адам шығыны мен қирауларға әкеледі.

Паго-Паго дамуының негізгі кезеңдері

Паго-Пагоның дамуы — бұл Тынық мұхитының оңтүстік бөлігіндегі стратегиялық әскери форпосттан маңызды экономикалық және мәдени орталыққа айналу тарихы. Әрбір кезең қаланың келбетінде, экономикасында және өмірінде айтарлықтай із қалдырды.

• АҚШ әскери-теңіз базасының құрылуы (1900–1951): 1900 жылы Тутуила әскери-теңіз базасының ресми түрде құрылуымен Паго-Пагоның жүйелі дамуы басталды. Причалдар, көмір станциясы, әкімшілік ғимараттар мен негізгі инфрақұрылым салынды. Бұл шағын қонысты Тынық мұхитындағы американдық қатысудың стратегиялық пунктіне айналдырып, қаланың заманауи жоспарлануының негізін қалады.
• Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі (1941–1945): Соғыс жылдарында база едәуір кеңейтілді, бұл жолдардың, бекіністер мен әуежайдың ауқымды құрылысына әкелді. Мыңдаған американдық әскери қызметшілердің келуі жергілікті экономиканы ынталандырды және аралдың жаһандық процестерге интеграциялануын жеделдетті.
• «Тунец астанасы» ретінде қалыптасуы (1950-ші жылдар): 1951 жылы әскери-теңіз базасы жабылғаннан кейін қала экономикасы басқа бағытқа бұрылды. StarKist және Van Camp сияқты ірі балық консервілеу зауыттарының ашылуы Паго-Пагоны тунецті қайта өңдеу бойынша әлемдік орталықтардың біріне айналдырды. Бұл сала ондаған жылдар бойы Американдық Самоаның жұмыспен қамтылуы мен экономикалық әл-ауқатының негізі болды.
• Туризм мен инфрақұрылымның дамуы (1960-шы жылдар): Бұл кезеңде туризмді дамыту бойынша мақсатты күш-жігер басталды. Негізгі оқиға 1964 жылы реактивті ұшақтарды қабылдауға қабілетті Паго-Паго халықаралық әуежайының ашылуы және көрнекті Intercontinental қонақ үйінің құрылысы болды. Бұл аралдарды туристер үшін ашты және экономиканың әртараптануына ықпал етті.
• 2009 жылғы цунами және одан кейінгі қалпына келтіру: 2009 жылғы 29 қыркүйектегі қуатты жер сілкінісі мен цунами Паго-Пагоның жағалаудағы аудандарына үлкен зиян келтіріп, ғимараттар мен инфрақұрылымды қиратты. АҚШ федералды билігінің қолдауымен жүргізілген ауқымды қалпына келтіру бағдарламасы қираған жерлерді жөндеп қана қоймай, қалалық ортаны жаңғыртуға және табиғи апаттарға төзімділікті арттыруға әкелді.
• Цифрлық трансформация (2010-шы жылдар – қазіргі уақыт): Hawaiki және Google-дың болашақ жобалары сияқты су асты талшықты-оптикалық кабельдеріне қосылу заманауи дәуірдегі маңызды қадам болды. Бұл аралды жоғары жылдамдықты интернетпен қамтамасыз етіп, бизнес, білім беру және күнделікті өмір мүмкіндіктерін түбегейлі өзгертіп, Паго-Пагоны жаһандық цифрлық кеңістікке біріктірді.

Паго-Пагоның архитектуралық келбеті дәстүрлі полинезиялық формалардың, американдық колониялық мұраның және заманауи функционалдық ғимараттардың бірегей үйлесімі болып табылады. Мұнда готика немесе барокко сияқты классикалық еуропалық стильдер жоқ; оның орнына қалалық орта мәдени синтез бен климаттық жағдайларға бейімделу тарихын баяндайды.

Дәстүрлі архитектура: «Фале» мұрасы

Жергілікті архитектураның негізі фале (fale) — дәстүрлі самоалық үй болып табылады. Бұл төбесі ағаш тіректермен ұсталып тұратын және дәстүрлі түрде пальма жапырақтарымен жабылатын сопақ немесе дөңгелек пішінді ашық құрылыс. Классикалық түсінік бойынша қабырғалары жоқ, бұл ыстық және ылғалды климатта табиғи желдетуді қамтамасыз етеді. Бүгінде көптеген тұрғын үйлер заманауи материалдардан салынғанымен, фаледе қаланған ашықтық пен табиғатпен үйлесу принциптері жергілікті құрылысқа әсер етуді жалғастыруда.

Американдық әскери-теңіз мұрасы (XX ғасырдың басы)

1900 жылы АҚШ әскери-теңіз базасының негізі қалануымен Паго-Пагода тропикке бейімделген колониялық стильдегі ғимараттар пайда бола бастады. Американдық әкімшілік пен флоттың қажеттіліктері үшін салынған бұл ғимараттар функционалдылығымен ерекшеленді. Бастапқыда бұл ағаш қаңқалы ғимараттар болды, бірақ климатқа, дауылдарға және термиттерге байланысты әскери инженерлер көп ұзамай бетонды қолдануға көшті. Бұл кезеңнің көрнекті ғимараттарына мыналар жатады:

• Үкімет үйі (Government House): 1903 жылы салынған бұл ғимарат тропикалық викториялық әскери архитектураның жарқын үлгісі болып табылады. Максималды желдетуге арналған бетон тіректердегі бұл екі қабатты ағаш ғимарат әлі күнге дейін губернатордың ресми резиденциясы қызметін атқарады.
• Әскери-теңіз станциясының ғимараттары: Тарихи құрылыстардың бір бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған және Тутуила әскери-теңіз станциясының тарихи ауданына кіреді. Мысалы, 1917 жылы салынған бұрынғы флот дүкенінің (Commissary Store) ғимаратында бүгінде Жан П. Хейдон мұражайы орналасқан.

Модернизм және заманауи даму (XX ғасырдың ортасы – бүгінгі күн)

1960 жылдардағы балық консервілеу өнеркәсібі мен туризмнің дамуына байланысты экономикалық өрлеу Паго-Пагоға модернизм архитектурасын алып келді. Сол дәуірдің маңызды жобасы 1965 жылы ашылған Pago Pago Intercontinental Hotel (кейінірек Rainmaker Hotel ретінде белгілі) болды. Белгілі архитектор Нил Принс жасаған оның дизайны жергілікті мәдениеттен шабыт алған элементтерді, мысалы, фале пішінді жеке тұрған бунгалоларды қамтыды. Қонақ үй көптеген жылдар бойы қараусыз қалып, 2015 жылы бұзылғанымен, ол оптимизм мен даму дәуірінің маңызды символы болып қала береді. Паго-Пагодағы заманауи қала құрылысы негізінен функционалды және коммерциялық пен тұрғын үй қажеттіліктерін қанағаттандыруға, сондай-ақ 2009 жылғы жойқын цунамиден кейін табиғи апаттарға төзімділікті арттыруға бағытталған.

Паго-Паго қаласы және Американдық Самоаның бүкіл аумағы әлемге есімдері Тынық мұхитынан тыс жерлерде де кеңінен танымал көрнекті саяси қайраткерлерді, мәдениет қайраткерлерін және спортшыларды сыйлады. Төменде осы бірегей жермен байланысты ең көрнекті тұлғалардың кейбірі берілген.

Питер Тали Коулман (Peter Tali Coleman, 1919–1997)

Рөлі: Саясаткер, Американдық Самоаның губернаторы.

Маңыздылығы: Паго-Паго тумасы Питер Коулман аумақтың саяси дамуындағы негізгі тұлға ретінде тарихқа енді. 1956 жылы ол губернатор лауазымына тағайындалған самоалық тектегі алғашқы адам болды. Кейінірек ол жалпыхалықтық дауыс беру арқылы үш рет осы лауазымға сайланып, 1977 жылы алғашқы сайланған губернатор болды. Оның қызметі бес онжылдықты қамтыды, бұл оны АҚШ пен оның аумақтары тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен губернаторлардың біріне айналдырды.

Мауга Манума (Mauga Manuma, XIX ғасыр)

Рөлі: Паго-Пагоның жоғарғы көсемі.

Маңыздылығы: Паго-Пагоның тағдырында шешуші рөл атқарған тарихи тұлға. 1872 жылы жоғарғы көсем Мауга Америка Құрама Штаттарына Паго-Пагоның бірегей айлағында көмір станциясы мен әскери-теңіз базасын құру құқығын берді. Бұл келісім Американдық Самоаның АҚШ аумағы ретіндегі болашақ мәртебесіне негіз қалады және қаланың стратегиялық маңыздылығын ондаған жылдарға алдын ала анықтады.

Мэри Джуэтт Притчард (Mary Jewett Pritchard, 1905–1992)

Рөлі: Суретші, мәдениет қайраткері.

Маңыздылығы: Паго-Пагода туған Мэри Притчард тұт ағашының қабығынан жасалған өрнекті мата — сиапо дайындаудың дәстүрлі самоалық өнерін сақтаушы болып саналады. 1920-шы жылдары ол жергілікті шеберлердің бұйымдарын экспорттай бастады, кейін өзі де осы кәсіптің танымал суретшісі және оқытушысы болды. Оның күш-жігері мен жазған кітабының арқасында сиапо өнері жойылудан аман қалды және әлемдік танымалдылыққа ие болды.

Эни Фалеомаваега (Eni Faleomavaega, 1943–2017)

Рөлі: Саясаткер, АҚШ Конгресіндегі делегат.

Маңыздылығы: Американдық Самоаның заманауи тарихындағы ең ықпалды саясаткерлердің бірі. 26 жыл бойы (1988 жылдан 2015 жылға дейін) ол АҚШ Өкілдер палатасында дауыс беру құқығы жоқ делегат ретінде аумақтың атынан өкілдік етті. Жұмыс істеген уақытында ол Вашингтонда экономикалық даму, денсаулық сақтау және мәдени мұраны сақтау мәселелерімен айналыса отырып, Американдық Самоа тұрғындарының мүдделерін белсенді түрде қорғады.

Эл Харрингтон (Al Harrington, 1935–2021)

Рөлі: Актер, әртіс.

Маңыздылығы: Паго-Пагода Таусау Та'а есімімен дүниеге келген Эл Харрингтон АҚШ-та кең танымалдылыққа ие болған самоалық тектегі алғашқы актерлердің бірі болды. Оған ең үлкен атақ «Гавайи 5-O» (Hawaii Five-O) культтік телесериалындағы детектив Бен Кокуа рөлі арқылы келді. Ол сонымен қатар осы сериалдың заманауи нұсқасында пайда болып, Голливуд киносының екі дәуірі арасындағы жанды байланысқа айналды және көптеген полинезиялық актерлер үшін жол ашты.

Джуниор Сеау (Junior Seau, 1969–2012)

Рөлі: Американдық футболдан кәсіби ойыншы.

Маңыздылығы: Джуниор Сеау Калифорнияда дүниеге келгенімен, ол самоалық қауымдастық үшін икона және Американдық Самоаның американдық футболға қосқан орасан зор үлесінің символы болып табылады. Ол ҰФЛ (NFL) тарихындағы ең ұлы лайнбекерлердің бірі болып саналады. 2015 жылы Сеау кәсіби футболдың Даңқ залына енгізілген полинезиялық тектегі алғашқы ойыншы болды, бұл самоалықтардың осы спорт түріндегі көрнекті рөлін айқындады.