Worcester

Массачусетстің екінші үлкен қаласы Вустердің тарихы XVII ғасырдан бастау алады және Америка Құрама Штаттарының өнеркәсіптік және әлеуметтік дамуымен тығыз байланысты. Штаттың қақ ортасында орналасқандықтан, ол «Достастық жүрегі» деген бейресми атауды иеленген.

Негізінің қалануы және алғашқы жылдар

Алғашқыда нипмук тайпасының үндістері мекендеген қазіргі Вустердің орнына еуропалықтардың қоныс тебуге деген алғашқы талпыныстары 1673 жылға жатады. Алайда алғашқы екі қоныс қақтығыстарға байланысты тастап кетілді. Отарлаудың үшінші және ақыры сәтті әрекеті 1713 жылы жүзеге асты. Вустер ресми түрде қала (town) мәртебесін 1722 жылы алды, ал 1848 жылы ол ірі қала (city) ретінде инкорпорацияланды. Ол өз атауын ағылшынның Вустер қаласының құрметіне иеленді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Вустердің дамуы бірнеше маңызды факторларға байланысты болды:

• Көлік және сауда: 1828 жылы Блэкстон каналының салынуы қаланы Атлант мұхиты жағалауымен байланыстырды, бұл сауда мен өнеркәсіпке қуатты серпін берді. Кейінірек, 1835 жылы теміржолдардың келуімен Вустер маңызды көлік торабы ретіндегі позициясын нығайтты.
• Өнеркәсіптік революция: Қала Жаңа Англияның жетекші өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды. Мұнда тоқыма бұйымдары, станоктар, сымдар және басқа да көптеген тауарлар өндірісі өркендеді. Вустер инновациялар мен өнертапқыштықты ынталандыратын ортасының арқасында «механиктер жұмағы» ретінде танымал болды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

XIX ғасырда Вустер тек өнеркәсіптік алпауыт қана емес, сонымен бірге қоғамдық ойдың орталығы да болды. 1850 жылы мұнда АҚШ-тағы алғашқы Әйелдер құқығы жөніндегі ұлттық конгресс өтіп, қаланың прогрессивті орталық ретіндегі беделін нығайтты. Қала сондай-ақ құлдықты жою қозғалысының ошақтарының бірі болды. Ирландиядан, Швециядан және басқа елдерден келген иммигранттар ағыны бай мәдени әртүрлілікті тудырды, бұл бүгінде де Вустердің айрықша белгісі болып табылады. Сонымен қатар, мұнда 1812 жылы АҚШ-тың ерте тарихы бойынша бірегей құжаттарды сақтайтын Америка антикварлық қоғамы сияқты маңызды мәдени мекемелер құрылды.

Негізгі оқиғалардың хронологиясы

• 1673 ж. – Куинсигамонд деп аталатын алғашқы еуропалық қоныс негізделді, кейінірек ол тастап кетілді.
• 1713 ж. – Тұрақты қоныстың үшінші, бұл жолы сәтті негізі қаланды.
• 1722 ж. – Қоныс ресми түрде қала (town) мәртебесін және ағылшынның аттас қаласының құрметіне Вустер есімін алады.
• 1776 ж. – Исайя Томас Массачусетсте алғаш рет Тәуелсіздік декларациясын жұртшылық алдында оқиды.
• 1812 ж. – Американың ерте тарихының бірегей құжаттарының қоймасына айналған Америка антикварлық қоғамы құрылды.
• 1828 ж. – Блэкстон каналының ашылуы қаланы Атлант мұхитымен байланыстырып, сауда мен өнеркәсіптің дамуына қуатты серпін береді.
• 1847 ж. – Эстер Хауленд АҚШ-тағы алғашқы коммерциялық Әулие Валентин күніне арналған құттықтау хаттарын шығаруды бастайды.
• 1848 ж. – Вустер өзінің жедел өсуін көрсететін ірі қала (city) мәртебесін алады.
• 1850 ж. – Қалада елдегі алғашқы Әйелдер құқығы жөніндегі ұлттық конгресс өтеді, бұл Вустердің прогрессивті орталық ретіндегі беделін бекітеді.
• 1865 ж. – АҚШ-тағы алғашқы инженерлік-технологиялық университеттердің бірі Вустер политехникалық институты (WPI) құрылды.
• 1887 ж. – Кларк университеті құрылды, ол бастапқыда АҚШ-тағы тек аспиранттарға арналған алғашқы ғылыми-зерттеу университеттерінің бірі болды.
• 1926 ж. – Кларк университетінің профессоры Роберт Годдард көршілес Оберн қаласында әлемдегі алғашқы сұйық отынды зымыранды сәтті ұшырады.
• 1963 ж. – Жергілікті суретші Харви Болл қызметкерлердің рухын көтеру үшін сақтандыру компаниясының тапсырысымен әйгілі смайликті (smiley face) жасайды.
• 1987 ж. – Массачусетс биотехнологиялық зерттеу паркі ашылады, бұл қала экономикасының жоғары технологиялар мен биомедицинаға көшуін білдіреді.

Қаланың трансформациялануының негізгі кезеңдері

Вустердің дамуы — бұл шағын қонысты АҚШ-тағы инновациялар мен білім берудің заманауи орталығына айналдырған тұрақты бейімделу тарихы. Қаланың қазіргі бейнесі мен экономикасын айқындаған бірнеше бетбұрысты сәттерді атап өтуге болады:

• Көлік революциясы (1828–1835): Блэкстон каналының ашылуы және одан кейін теміржолдың келуі өсудің алғашқы серпіні болды. Қаланың ірі логистикалық торапқа айналуы шикізатты жеткізуге және дайын өнімді шығаруға мүмкіндік берді, бұл жағалаудан алыс жерде ауқымды өнеркәсіптік дамуды жүзеге асырды.
• Индустрияландыру және «Өндіріс қаласы» (XIX ғасырдың соңы): Бұл кезеңде Вустер Жаңа Англияның өнеркәсіптік алпауыттарының біріне айналды. Washburn & Moen сым зауыты сияқты алып фабрикалардың құрылысы тек экономикалық гүлденуді қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар тығыз қалалық құрылысты қалыптастырып, бірегей мультимәдениетті қоғам құрған иммигранттар толқынын тартты.
• Білім беру ренессансы (XIX ғасырдың ортасы – XX ғасырдың басы): Вустер политехникалық институты мен Кларк университеті сияқты беделді оқу орындарының негізінің қалануы қаланы таза фабрикалық орталықтан интеллектуалдық хабқа айналдырды. Бұл болашақ ғылыми жетістіктер мен экономикалық бағыттың өзгеруіне негіз болды.
• Қала құрылысын қайта жоспарлау (1950–1960 жылдар): I-290 штатаралық автомагистралінің құрылысы Вустер ландшафтын түбегейлі өзгертті. Жол көлік қолжетімділігін жақсартқанымен, ол қала құрылымын бөліп, тарихи аудандардың оқшаулануына әкелді, бұл заманауи урбанистер үшін маңызды сабақ болды.
• Биотехнологияларға көшу (1980–1990 жылдар): Дәстүрлі өнеркәсіптің құлдырауына жауап ретінде қала медицина мен ғылымға бәс тікті. Массачусетс биотехнологиялық паркінің құрылуы және UMass медициналық мектебінің дамуы экономиканы денсаулық сақтау және жоғары технологиялар саласына бағыттап, Вустерді осы саладағы көшбасшыға айналдырды.
• Орталықтың заманауи ревитализациясы (XXI ғасыр): CitySquare сияқты ауқымды жаңарту жобалары және Polar Park стадионының құрылысы урбанистиканың жаңа кезеңін білдіреді. Ескірген сауда орталықтарын бұзып, ашық, көпфункционалды кеңістіктер құру даунтаунға жан бітіріп, оны тұрғындар мен туристер үшін тартымды етеді.

Вустердің сәулеттік бейнесі — бұл оның қарапайым отарлық қоныстан гүлденген өнеркәсіптік орталыққа және заманауи қалаға дейінгі тарихының жанды шежіресі. Вустердің дамуын бірінен соң бірі келген сәулет стильдері арқылы байқауға болады, олардың әрқайсысы қала ландшафтында өз ізін қалдырған.

Өнеркәсіптік өрлеу дәуірі (XIX ғасыр)

Вустердің алтын ғасыры XIX жүзжылдыққа сәйкес келді, бұл викториялық сәулеттің басым болуынан көрінеді. Өнеркәсіптік серпіліс пен байлықтың жинақталуы өршіл қоғамдық және жеке ғимараттарды тұрғызуға мүмкіндік берді.

• Ренессанс жаңғыруы (Renaissance Revival): Итальяндық палаццолардан шабыт алған бұл стиль азаматтық мақтаныш пен өркендеудің символына айналды. Қаланың екі маңызды ғимараты бұған жарқын мысал бола алады:
  • Mechanics Hall (1857 ж.): Механиктер қауымдастығы салған бұл концерт залы Ренессанс жаңғыруы стилінің көрнекті үлгісі болып табылады. Оның симметриялы қасбеті, аркалы терезелері мен әсем декорлары білім мен мәдениетке деген ұмтылысты бейнелейді.
  • City Hall (1898 ж.): Peabody & Stearns фирмасы жобалаған мэрияның зәулім ғимараты дәуірдің шарықтау шегі болды. Граниттен салынған бұл ғимарат итальяндық сарайлардан шабыт алған, атап айтқанда, оның мұнарасы Флоренциядағы Палаццо Веккьо мұнарасына ұқсайды.
• Басқа викториялық стильдер: Қала көшелерінде сол кездегі Жаңа Англияның зауыттық қалаларына тән итальяндық, неоготикалық және Екінші ампир стильдеріндегі көптеген тұрғын және коммерциялық ғимараттар да сақталған.

XX ғасырдың басы: классицизм және ар-деко

XX ғасырдың бірінші жартысында Вустер сәулетінде монументалдылықты заманауи үрдістермен ұштастыратын жаңа бағыттар пайда болды.

• Классикалық жаңғыру (Classical Revival): Антикалық грек және рим формаларына негізделген бұл стиль әсерлі қоғамдық құрылыстарды жасау үшін пайдаланылды.
  • Worcester Memorial Auditorium (1933 ж.): Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің құрметіне салынған монументалды ғимарат классикалық жаңғыру стилінің жарқын үлгісі болып табылады, оның интерьерінде ар-деко элементтері бар. Гранитті қасбеті, массивті бағандары мен симметриялы композициясы оның мемориалдық маңыздылығын айқындайды.

Қала құрылысының дамуы және заманауи кезең

XX ғасырдың екінші жартысында, АҚШ-тың көптеген өнеркәсіптік қалалары сияқты, Вустер орталық аудандардың құлдырауы мәселесіне тап болды. Қаланы жаңарту бағдарламалары кейбір тарихи ғимараттардың бұзылуына әкелді, бірақ сонымен бірге сәулет мұрасын сақтауға серпін берді. Бүгінде қала тарихи нысандарды Worcester Memorial Auditorium-ды қайта құру жоспарлары сияқты заманауи көпфункционалды кеңістіктерге айналдыра отырып, оларды жандандыру бойынша белсенді жұмыс істеуде. Өткеннің ұқыпты сақталған ескерткіштері мен заманауи жобалардың бұл үйлесімі Вустердің бірегей және көпқабатты бейнесін қалыптастырады.

Вустермен байланысты көрнекті тұлғалар

Инновациялар, мәдениет және қоғамдық ой саласындағы бай тарихқа ие Вустер, АҚШ тарихында елеулі із қалдырған көптеген көрнекті тұлғалардың туған жері немесе қызмет ортасы болып табылады.

• Роберт Годдард (1882–1945): «Заманауи зымыран техникасының атасы» ретінде танылған ғалым және өнертапқыш. Вустердегі Кларк университетінің профессоры бола отырып, ол мұнда өзінің негізгі зерттеулерін жүргізді және 1926 жылы көршілес Оберн қаласында әлемдегі алғашқы сұйық отынды зымыранды ұшыруды жүзеге асырды.
• Эстер Хауленд (1828–1904): «Америкалық валентинканың анасы» ретінде танымал кәсіпкер және суретші. 1847 жылы ол Вустерде АҚШ-тағы алғашқы коммерциялық Әулие Валентин күніне арналған құттықтау хаттар өндірісін бастап, жергілікті дәстүрді өркендеген индустрияға айналдырды.
• Харви Болл (1921–2001): 1963 жылы әлемге әйгілі «смайликті» (smiley face) жасаған коммерциялық суретші. Ол бұл бейнені Вустердегі сақтандыру компаниясының тапсырысы бойынша қызметкерлердің рухын көтеру үшін жасап, өз жұмысы үшін небәрі 45 доллар алған.
• Исайя Томас (1749–1831): Америка революциясы кезіндегі ықпалды баспагер, журналист және патриот. Ол 1775 жылы баспаханасын Бостоннан Вустерге көшіріп, осы жерден Лексингтон мен Конкорд шайқастары туралы алғашқы есепті қамтитын «Massachusetts Spy» газетін шығарды. 1812 жылы Вустерде Америка антикварлық қоғамын құрды.
• Элизабет Бишоп (1911–1979): XX ғасырдың көрнекті ақыны, Пулитцер сыйлығының лауреаты. Ол Вустерде дүниеге келген және қала, сондай-ақ оның Массачусетс туралы балалық шақтағы естеліктері оның шығармашылығында, соның ішінде әйгілі «Қабылдау бөлмесінде» өлеңінде көрініс тапты.
• Дж. Стэнли Холл (1844–1924): Америкалық психологияның пионері, педагог және Кларк университетінің алғашқы президенті. Ол Америкалық психологиялық қауымдастықты құрды және 1909 жылы Зигмунд Фрейд пен Карл Юнгты АҚШ-тағы жалғыз дәрістеріне шақырып, Кларк университетін жетекші ғылыми орталыққа айналдырды.
• Эбби Хоффман (1936–1989): Танымал әлеуметтік және саяси белсенді, 1960 жылдардағы контрмәдениеттің негізгі тұлғаларының бірі. Вустердің тумасы, ол өзінің белсенділік қызметін осы жерде азаматтық құқықтар мәселелерімен айналысудан бастап, кейіннен Жастар халықаралық партиясының («йиппи») негізін қалаушылардың бірі болды.
• Денис Лири (1957 ж.т.): Танымал актер, комик және сценарист. Ол Вустерде туып-өскен. 1999 жылы Вустердегі салқын қоймада орын алған қайғылы оқиға кезінде оның немере ағасы мен балалық шақтағы досы қаза тапқан болатын, бұл оны өрт сөндірушілерді қолдау үшін The Leary Firefighters Foundation қорын құруға итермеледі.