Waikoloa

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Вайколоа (Waikoloa) тарихының екі өлшемі бар: ежелгі және заманауи. Бастапқыда бұл аумақ таудан мұхитқа дейін созылып жатқан дәстүрлі гавайлық жер пайдалану жүйесінің (ахупуаа) бір бөлігі болған. Жердің атауы «үйректің суы» немесе «кең су» деп аударылады, бұл бұрын осы жерде болған су қоймаларына немесе желдің ерекшеліктеріне нұсқауы мүмкін.

Заманауи елді мекен ретінде Вайколоа карталарда салыстырмалы түрде жақында пайда болды. Оның іргесі 1970-ші жылдардың басында, Boise Cascade корпорациясы атақты Паркер ранчосынан (Parker Ranch) кең аумақты сатып алған кезде қаланды. Кенттің ресми ашылуы 1971–1972 жылдары өтті, бұл жердің ауыл шаруашылығы мақсатынан тұрғын үй және курорттық мақсатқа өтуін білдірді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Иен жатқан лава алқаптарын гүлденген оазиске айналдыру бірнеше факторларға байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Вайколоа Үлкен аралдың құрғақ, ық жағында (South Kohala) орналасқан. Тұрақты шуақты ауа райы және Мауна-Кеа жанартауы мен мұхиттың көркем көріністері бұл жерді өмір сүру мен туризм үшін тартымды етті.
• Жер ресурстары: Бұрын мал жаю үшін пайдаланылған орасан зор бос кеңістіктердің болуы гольф алаңдарын, кең көшелер мен демалыс аймақтарын қарастыра отырып, қаланы нөлден бастап жобалауға мүмкіндік берді.
• Инфрақұрылымдық жоба: Құрылыс біртұтас жоспарлы жоба ретінде жүргізілді және екі аймаққа бөлінді: қыраттағы тұрғын үй (Waikoloa Village) және жағалаудағы курорттық (Waikoloa Beach Resort).

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Ауқымды құрылыс басталғанға дейін аймақтың экономикасы мен мәдениеті мүлдем басқа принциптерге негізделген болатын:

• Паниоло мұрасы: Жүз жылдан астам уақыт бойы бұл жерлер гавайлық мал шаруашылығының орталығы болды. Паниоло (гавайлық ковбойлар) мәдениеті бұл жердің тарихында терең із қалдырды; мұнда АҚШ-тағы ең ірі ранчолардың бірінің қоршаулары мен жайылымдары орналасқан болатын.
• Археологиялық маңызы: Аумақта ежелгі гавайлықтардың іс-әрекеттерінің іздері, соның ішінде петроглифтер мен еуропалықтар келгенге дейін сауда және елді мекендер арасындағы байланыс үшін пайдаланылған Корольдік соқпақтың (Ala Kahakai) учаскелері сақталған.

Негізгі тарихи белестер

• XV–XIX ғасырлар — Жергілікті гавайлықтар лава алқаптарында көптеген петроглифтер жасайды, олар бүгінде Waikoloa Petroglyph Reserve қорығын құрайды.
• XIX ғасырдың ортасы — Аймақ жерлері АҚШ-тағы ең көне және ең ірі мал шаруашылықтарының бірі болып табылатын кеңейіп жатқан Паркер ранчосының бөлігіне айналады.
• 1943 жыл — Аумақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ қарулы күштерімен әскери жаттығулар мен теңіз жаяу әскерлерін дайындау үшін пайдаланылады.
• 1968 жыл — Boise Cascade корпорациясы курорттық және тұрғын үй аймақтарын дамыту үшін Паркер ранчосынан шамамен 31 000 акр жер сатып алады.
• 1972 жыл — Вайколоа үй иелері қауымдастығының (Waikoloa Village Association) ресми құрылуы және тұрғын үй секторының белсенді құрылысының басталуы.
• 1976 жыл — Танымал сәулетші Роберт Трент Джонс-кіші жобалаған Waikoloa Village гольф клубының ашылуы.
• 1981 жыл — Жағалауда алғашқы ірі курорттық қонақ үй Sheraton Royal Waikoloa (қазіргі Waikoloa Beach Marriott Resort & Spa) ашылады.
• 1988 жыл — Жеке монорельс жүйесі мен қайықтары бар каналдары бар зәулім Hyatt Regency Waikoloa (қазіргі Hilton Waikoloa Village) қонақ үйінің іске қосылуы.
• 1991 жыл — Курорттық аймақтағы алғашқы ірі шопинг және ойын-сауық орнына айналған Kings’ Shops сауда орталығының ашылуы.
• 2005 жыл — Waikoloa Elementary & Middle School мемлекеттік мектебі есігін ашады, бұл қаланың отбасылар тұрақты тұратын орын ретіндегі мәртебесін растайды.
• 2007 жыл — Курорттық бөлікте аймақ инфрақұрылымын едәуір кеңейткен Queens’ Marketplace сауда кешені жұмысын бастайды.

Трансформация және даму кезеңдері

Вайколоаның дамуы — бұл иен жатқан жерлерді Кохала өңірінің экономикалық орталығына айналдырған мұқият жоспарланған қала құрылысының үлгісі. Қаланың заманауи келбетін айқындаған негізгі белестер мыналар:

• Аумақты тұжырымдамалық аймақтарға бөлу. Бас жоспарды шамамен 300 метр биіктіктегі тұрғын үй (Waikoloa Village) және мұхит жағасындағы курорттық (Waikoloa Beach Resort) болып бөлінетін екі автономды бөлікке бөлу, аймақтар арасындағы тығыз экономикалық байланысты сақтай отырып, жергілікті тұрғындарды негізгі туристік ағыннан бөлектеуге және олар үшін қолайлы микроклимат жасауға мүмкіндік берді.
• Лава алқаптарын инженерлік игеру. Қатып қалған лава арқылы коммуникациялар мен жолдар салу күрделі технологиялық сынақ болды. Инфрақұрылымдық жобалардың, соның ішінде күрделі сумен жабдықтау жүйесінің сәтті жүзеге асырылуы шөлді аумақты ауқымды көгалдандыруға және әлемдік деңгейдегі гольф алаңдарын салуға мүмкіндік берді.
• Мега-курорттар дәуірі. 1980-ші жылдары алып қонақ үй кешендерінің салынуы аймақ экономикасын түбегейлі өзгертті. Бұл мыңдаған жұмыс орындарын ашты және Вайколоаны ірі халықаралық конференциялар мен іс-шараларды қабылдауға қабілетті Гавайидегі жетекші туристік орталықтардың біріне айналдырды.
• Коммерциялық өзектің қалыптасуы. Kings’ Shops және Queens’ Marketplace сауда кешендерінің ашылуы жағалау аймағын тек туристер тұратын жерден Үлкен аралдың түкпір-түкпірінен қонақтарды тартатын толыққанды демалыс, шопинг және гастрономия орталығына айналдырды.
• Қауымдастықтың әлеуметтік пісіп-жетілуі. 2000-шы жылдары жеке білім беру инфрақұрылымының (мектептің) пайда болуы қаланың тұрғын үй бөлігінің дамуындағы бетбұрыс сәті болды. Бұл оқиға демографиялық жағдайды тұрақтандырып, Вайколоаны зейнеткерлер мен маусымдық жұмысшыларға арналған кенттен жас отбасыларға арналған толыққанды қалаға айналдырды.
• Мәдени мұраны интеграциялау. Курорттық құрылыстың ішінде петроглифтер қорығы мен ежелгі соқпақ учаскелерін сақтап қалу туралы шешім қалаға өзінің тарихи болмысын сақтауға мүмкіндік берді. Бұл туристік ұсынысқа мәдени тереңдік қосып, Вайколоаны типтік жағажай курорттарынан ерекшелей түсті.

Архитектуралық бейне және қала құрылысы

Вайколоа — қатып қалған лава алқаптарының қатал табиғи ландшафтына сәулет өнері енгізілген заманауи қала құрылысының бірегей үлгісі. Елді мекен тек 1970-ші жылдары дами бастағандықтан, мұнда готика немесе барокко сияқты классикалық тарихи стильдер жоқ. Қаланың келбеті XX ғасырдың соңы — XXI ғасырдың басындағы заманауи курорттық сәулет пен функционалды тұрғын үй жобалауымен қалыптасады.

Қала құрылысын дамыту және аймақтарға бөлу

Вайколоаның бас жоспары аумақты біртұтас инфрақұрылыммен байланысқан сәулеттік және функционалдық жағынан ерекшеленетін екі аймаққа нақты бөледі:

• Waikoloa Village (Тұрғын үй аймағы): Қыратта орналасқан. Мұнда американдық қала маңындағы аудандарға тән, бірақ тропикалық климат пен қатты желге бейімделген аз қабатты құрылыстар басым. Көшелер табиғи рельефті ескере отырып жобаланған.
• Waikoloa Beach Resort (Курорттық аймақ): Жағалауда орналасқан. Бұл — қонақ үй ғимараттары, сауда орталықтары мен гольф алаңдары қара лаваның арасында жасанды оазистер жасайтын ауқымды сәулеттік формалар аймағы.

Негізгі сәулеттік бағыттар

Вайколоа құрылысында Гавайидің заманауи құрылысына тән бірнеше негізгі стилистикалық бағыттар байқалады:

• Тропикалық модернизм (Tropical Modernism):

  Курорттық аймақтағы басым стиль. Оған интерьер мен сыртқы орта арасындағы шекараны жоятын ашық кеңістіктер (open-air лобби), күннен қорғауға арналған шатырдың кең жиектері және табиғи материалдарды пайдалану тән. Сәулетшілер қара лава тасын сәндік және құрылыс элементі ретінде пайдалана отырып, ғимараттарды ландшафтқа біріктіруге тырысты.

• Гавайлық плантациялық стиль (Нео-плантациялық стиль):

  XIX–XX ғасырдың басындағы қант плантациялары дәуіріндегі сәулет өнерінің заманауи интерпретациясы. Бұл стиль тарихи атмосфераны құру үшін сауда және қоғамдық кеңістіктерде белсенді қолданылады. Тән белгілері: гофрленген металдан жасалған екі еңісті шатырлар, кең верандалар (lanai), ағаш қоршаулар және пастельді түстер гаммасы.

• «Мега-курорт» стилі (Mega-Resort Architecture):

  1980-ші жылдардың соңындағы зәулім қонақ үй кешендерінде іске асырылған бағыт. Бұл — ғимараттар ауқымды аттракциондар (жасанды каналдар, сарқырамалар, лагуналар) үшін декорация қызметін атқарып, қонақ үй ішінде автономды әлем құратын әсерлер сәулеті.

Көрнекті ғимараттар мен кешендер

Вайколоаның бейнесін аймақтың басты нышандарына айналған бірнеше негізгі нысандар анықтайды:

• Hilton Waikoloa Village: Көңіл көтеру сәулетінің ең жарқын үлгісі. Орасан зор кешен монорельс жүйесімен және су каналдарымен байланысқан бірнеше корпустан (Ocean, Palace, Lagoon) тұрады. Ғимараттар ішкі бақтарды желден қорғайтындай етіп жобаланған, ал оларды безендіруде полинезиялық мотивтер мен монументалды өнер эклектикалық түрде араласқан.
• Queens’ Marketplace: Плантациялар дәуіріндегі дәстүрлі гавайлық қалашық стиліндегі сауда-ойын-сауық кешені. Мұндағы сәулет қасбеттердің бөлшектері мен ландшафтық дизайн арқылы аралдың тарихына сілтеме жасай отырып, танымдық рөл атқарады.
• Waikoloa Beach Marriott Resort & Spa: Тарихи тоғанның жанында орналасқан ғимарат жағалау сызығымен және көне балық тоғандарымен үйлесімділікке баса назар аудара отырып, мұхит көрінісін жауып тастамау үшін құрылыстың төмен деңгейін сақтай отырып, анағұрлым ұстамды тәсілді көрсетеді.

Тарихи тұлғалар мен жер иеленушілер

Қазіргі Вайколоа орналасқан жерлердің тарихы гавайлық билеушілермен және АҚШ-тағы ең ірі ранчолардың бірінің негізін қалаушылар әулетімен тығыз байланысты.

• I Ұлы Камеамеа (Kamehameha I) — Гавайидің алғашқы королі, аралдарды біріктіруші.
  Кенттің өзі XX ғасырда салынғанымен, Оңтүстік Кохала өңірі корольдің иелігі болған. Курорт арқылы өтетін жағалаудағы соқпақтарды (Ala Kahakai) оның шабармандары мен жауынгерлері пайдаланған. Король бұл жерлерге жиі келіп, Үлкен аралдағы өз билігін нығайтып отырған.
• Джон Палмер Паркер (John Palmer Parker) — Паркер ранчосының (Parker Ranch) негізін қалаушы.
  XIX ғасырдың бірінші жартысында король Камеамеа I-нің кеңесшісі болған бұл американдық аймақтан жер сатып ала бастады. Болашақ Вайколоа аумағы бір ғасырдан астам уақыт бойы оның ранчосының құрамында болды және малға арналған қысқы жайылым ретінде пайдаланылды, бұл жерді ерте урбанизациядан сақтап қалды.
• Ричард Смарт (Richard Smart) — Паркер ранчосының алтыншы иесі, Бродвей актері және меценат.
  Қаланың құрылу тарихындағы басты тұлға. 1968 жылы ол 31 000 акр өнімділігі төмен лава жерлерін девелоперлерге сату туралы стратегиялық шешім қабылдады. Бұл шешім ранчо табысын әртараптандыруға мүмкіндік берді және Вайколоа құрылысына серпін берді.

Заманауи курортты жасаушылар

Иен жатқан лава алқаптарын гүлденген оазиске айналдыру — XX ғасырдың екінші жартысындағы визионерлердің, сәулетшілер мен девелоперлердің еңбегі.

• Рональд Боддекер (Ronald Boeddeker) — Девелопер, Transcontinental Corporation басшысы.
  Оны жиі Вайколоаның «негізін қалаушы әкесі» деп атайды. Алғашқы құрылыс салушы (Boise Cascade) қиындықтарға тап болған кезде, Боддекер бұл жердің әлеуетін көріп, жобаның дамуын жалғастырды. Ол флагмандық қонақ үйлерді салу үшін инвесторларды тартып, әлемдік деңгейдегі курорт құруға бәс тікті.
• Кристофер Хемметер (Christopher Hemmeter) — Курорттық жылжымайтын мүлік саласындағы танымал девелопер.
  Гавайидегі «мега-курорттар» тұжырымдамасының авторы. 1980-ші жылдардың соңында ол мұнда Hyatt Regency Waikoloa (қазіргі Hilton Waikoloa Village) салды. Оның каналдары, қайықтары, монорельсі және дельфинариі бар батыл жобасы аймақтың туристік ландшафтын мәңгілікке өзгертіп, оны бүкіл әлемге әйгілі етті.
• Роберт Трент Джонс-кіші (Robert Trent Jones Jr.) — Әлемге әйгілі гольф сәулетшісі.
  Waikoloa Village Golf Course гольф алаңын жобалады. Оның жұмысы кенттің тұрғын үй бөлігіне алғашқы резиденттер мен туристерді тартуға көмектесіп, құрғақ жанартау беткейлерінде жоғары деңгейдегі спорттық нысандарды жасауға болатынын дәлелдеді.
• Том Вайскопф (Tom Weiskopf) — Кәсіби гольфші және алаңдар сәулетшісі.
  Джей Морришпен бірге курорттық аймақтағы Kings’ Course алаңының дизайнын жасап шықты. Оның үлесі ойынды қатып қалған лаваның күрделі ландшафтына біріктіре отырып, Вайколоаның Гавай аралдарындағы жетекші гольф бағыттарының бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.