Waukesha

Негізі қалану тарихы және алғашқы қоныстанушылар

Еуропалықтар келгенге дейін қазіргі қала жерлерін байырғы халықтар, атап айтқанда потаватоми тайпалары мекендеген. Заманауи елді мекеннің тарихы 1834 жылы ағайынды Моррис пен Алонзо Катлерлер осы жерге қоныстанып, құнарлы жерлер мен су ресурстарының әлеуетін бағалаған кезде басталды. Бастапқыда ауыл Прейривилл (Prairieville) деп аталды, бұл жердің ландшафтын көрсетті.

Қала ресми мәртебесі мен қазіргі атауын сәл кейінірек алды. 1846 жылы округ құрылған кезде, елді мекен оның әкімшілік орталығы болып таңдалды, ал 1847 жылы Уокеша болып өзгертілді. Атау оджибве тіліндегі «түлкі» деген сөзден шыққан немесе жергілікті көсемнің есімімен байланысты деп есептеледі.

Дамудың негізгі факторлары

Шағын ауылдың гүлденген қалаға айналуы бірнеше маңызды жағдайларға байланысты болды:

• География және гидроресурстар: Фокс өзенінің (Fox River) жағасында орналасуы алғашқы ағаш тілу және ұн тарту диірмендерін салуға мүмкіндік беріп, ерте қоныстанушылар үшін сенімді экономикалық негіз болды.
• Милуокиге жақындығы: Мичиган көліндегі ірі порттан небәрі бірнеше ондаған шақырым жерде орналасқан Уокеша тәуелсіздігін сақтай отырып, сату нарықтары мен сауда жолдарына қол жеткізе алды.
• Табиғи қазбалар: Маңайда сапалы әктас кен орындарының болуы құрылыс саласының дамуына және аймақтағы ғимараттарды салуда қолданылған тас өндіруге ықпал етті.

Ерте мәдениет пен экономика

Алғашқы онжылдықтарда экономика негізінен ауыл шаруашылығы мен дәнді дақылдарды қайта өңдеуге негізделді. Алайда қаланың нағыз даңқы мен бірегей мәдени коды XIX ғасырдың екінші жартысында, полковник Ричард Данбар жергілікті минералды бұлақтардың шипалы қасиеттерін жариялаған кезде қалыптасты.

Бұл жаңалық Уокешаның келбетін түбегейлі өзгертті. Қала аграрлық орталықтан тез арада элиталық курортқа айналып, бейресми «Батыс Саратогасы» атағын иеленді. Мұнда денсаулығын түзеу үшін елдің түкпір-түкпірінен туристер ағыла бастады, бұл зәулім қонақүйлердің, саябақтардың салынуына және қызмет көрсету саласының дамуына түрткі болып, курорттық құрамдасты қала тарихына мәңгілікке жазды.

Уокешаның даму хронологиясы

• 1834 жыл — Моррис Д. Катлер осы ауданда алғашқы тұрақты елді мекеннің негізін қалайды, ол бастапқыда Прейривилл деп аталды.
• 1841 жыл — Прейривилл академиясы құрылды, ол кейіннен Висконсин штатының ең көне жоғары оқу орны Кэрролл университетіне айналады.
• 1847 жыл — Елді мекен ресми түрде Уокеша болып өзгертілді, бұл оның бірегей ерекшелігі мен жергілікті тарихпен байланысын бекітті.
• 1868 жыл — Полковник Ричард Данбар кездейсоқ Бетесда бұлағының шипалы қасиеттерін ашып, «Бұлақтар дәуірінің» басталуына негіз салды.
• 1892 жыл — Әйгілі «Су соғысы» орын алады, қала тұрғындары жергілікті суды Чикагодағы көрмеге бұру үшін құбыр тартуға кедергі жасайды.
• 1896 жыл — Уокеша ауылдық басқару форматынан толыққанды қалалық әкімшілікке өтіп, ресми қала (city) мәртебесін алады.
• 1915 жыл — Қалада электр гитарасы мен дыбыс жазудың болашақ ізашары Лестер Уильям Полсфусс (Лес Пол) дүниеге келеді.
• 1966 жыл — Аймақтағы кәсіптік білім берудің маңызды орталығына айналған Уокеша округінің техникалық колледжі негізі қаланды.
• 2010 жыл — Қаланың музыкалық мұрасының құрметіне алып боялған гитараларды орнатумен «GuitarTown» мәдени жобасы іске қосылды.
• 2016 жыл — Қаланы тұрақты сумен қамтамасыз ету үшін Мичиган көлінен су алуға рұқсат беретін тарихи келісім бекітілді.

Дамудың негізгі кезеңдері

Уокеша тарихы — бұл курорттық орталықтан өнеркәсіптік торапқа және бірегей мәдени ерекшелігі бар заманауи қала маңына дейінгі жол. Төменде қаланың қазіргі келбетін айқындаған басты кезеңдер берілген:

• Курорттар дәуірі және «Бұлақтар қаласы» (XIX ғасырдың соңы): Шипалы сулар ашылғаннан кейін қала бұрын-соңды болмаған құрылыс серпілісін бастан кешірді. Сәнді қонақүйлер мен санаторийлердің салынуы, қоғамдық саябақтардың абаттандырылуы бай туристерді тартып қана қоймай, қаланың орталық бөлігінің сәулеттік қаңқасын қалыптастырды, оның көптеген элементтері осы күнге дейін сақталған.
• Білім беру орталығының қалыптасуы: Кэрролл университетінің (бұрынғы Прейривилл академиясы) дамуы Уокешаның зияткерлік хаб мәртебесін бекітті. Висконсиннің ең көне жоғары оқу орны ретінде университет ғасырлар бойы студенттер мен оқытушылардың ағынын қамтамасыз етіп, қаланың мәдени және демографиялық құрылымына әсер етті.
• Индустрияландыру және машина жасау: XX ғасырдың басында су курорттарының танымалдылығы төмендеген кезде, қала экономикасы сәтті қайта бейімделді. Waukesha Motor Company компаниясының негізі қалануы (1906) қаланы жүк көліктері мен ауыр техникаларға арналған қозғалтқыштар шығаратын маңызды орталыққа айналдырды, бұл бүкіл ғасыр бойы экономикалық тұрақтылық пен жұмыс орындарын қамтамасыз етті.
• «GuitarTown» мәдени брендингі: Электр гитарасының пионері Лес Полдың отаны мәртебесін пайдалана отырып, қала ауқымды мәдени маркетинг бағдарламасын іске қосты. Гитара түріндегі арт-нысандарды орнату және музыкалық бастамаларды қолдау қала орталығын жандандыруға және музыка тарихына қызығатын туристердің жаңа ағынын тартуға көмектесті.
• Сумен жабдықтауды модернизациялау (XXI ғасыр): Жер асты суларындағы радий мәселесін шешу одан әрі даму үшін өте маңызды кезең болды. Уокеша тікелей су жинау бассейнінен тыс жерде орналасқан, Мичиган көлінен су алуға рұқсат алған алғашқы қала болды. Бұл ауқымды инфрақұрылымдық жоба экологиялық қауіпсіздік пен халық пен бизнестің одан әрі өсуіне мүмкіндік берді.

Сәулеттік келбеті мен қала құрылысы

Уокеша сәулеті — бұл қаланың өзен жағасындағы шағын елді мекеннен атақты курорт пен өнеркәсіп орталығына дейінгі жолын айқын көрсететін тас шежіре. Жергілікті сәулет өнерінің тән ерекшелігі — жергілікті әктастың кеңінен қолданылуы. Маңайдағы карьерлерден өндірілетін бұл берік, ашық түсті тас қаланың визиткасына айналып, тарихи орталыққа біртұтас және монументалды стиль беріп тұр.

Дәуірлер мен сәулет стильдері

Уокешаның құрылысы тарихи кезеңдердің ауысуын нақты көрсетеді, мұнда әр кезеңге өзіндік стилистикалық шешімдер сәйкес келеді:

• Ерте даму (XIX ғасырдың ортасы) — Вернакулярлық стиль және Грек жаңғыруы:

  Алғашқы күрделі құрылыстар функционалдылығымен және қарапайымдылығымен ерекшеленді. Кэрролл университетінің ең ескі корпустары сияқты алғашқы ғимараттарда өңделмеген әктасты қолдану кейінгі бүкіл құрылыстың бағытын айқындады.

• «Бұлақтар дәуірі» (1870–1910) — Виктория стилі және Итальянат:

  Курорттық серпіліс кезеңі қалаға ақша мен сән-салтанат әкелді. Тұрғын орамдарда мұнаралары, эркерлері және оймышталған верандалары бар Анна патшайым стилі гүлденді. Коммерциялық орталық биік, тар терезелері және сәндік карниздері бар итальянат стиліндегі ғимараттармен салынып, келуші туристер үшін қаланың салтанатты қасбетін қалыптастырды.

• Ғасырлар тоғысы — Ричардсондық роман стилі:

  Әкімшілік орталық мәртебесін атап өтуге деген ұмтылыс монументалды қоғамдық сәулетте көрініс тапты. Массивті тас қабырғалар, ауыр аркалар мен мұнаралар сол дәуірдің сенімділігі мен азаматтық мақтанышының символына айналды.

Көрнекті ғимараттар мен қалалық орта элементтері

Бірнеше негізгі нысандар мен аудандар Уокешаның бірегей сәулеттік ландшафтын қалыптастырады:

• Ескі сот ғимараты (Waukesha County Courthouse): 1893 жылы салынған бұл ғимарат Ричардсондық роман стилінің жарқын үлгісі болып табылады. Қазір мұнда округ мұражайы орналасқан, ал оның тас мұнаралары мен аркалары орталықтың басты сәулеттік доминанты болып қала береді.
• Бұлақ павильондары (Springhouses): Уокешаға ғана тән бірегей шағын сәулет нысаны. Бұл әсем беседкалар мен павильондар (мысалы, Фрейм саябағындағы) минералды бастаулардың үстіне салынып, суды қорғаудың утилитарлық функциясын саябақ сәулетінің эстетикасымен ұштастырды.
• Тарихи Даунтаун: Қаланың ықшам орталығы XIX–XX ғасырлар тоғысындағы тығыз құрылысты сақтап қалған. Дүкендер мен банктердің реставрацияланған кірпіш және тас қасбеттері жаяу серуендеуге тартымды, жайлы тарихи қала атмосферасын тудырады.

Уокешаның көрнекті тұлғалары

Қала тарихы есімдері Висконсин штатының шекарасынан тыс жерлерге танымал болған өнертапқыштардың, ізашарлардың және мәдениет қайраткерлерінің есімдерімен тығыз байланысты.

• Лес Пол (Les Paul) — Өнертапқыш және музыкант
  Қала тумасы, «Уокеша сиқыршысы» деген лақап атқа ие болған. Ол тұтас корпусты электр гитарасын жасауда және көп арналы дыбыс жазу технологияларын дамытуда ізашар болып, XX ғасырдағы танымал музыканың дыбысталуын мәңгілікке өзгертті. Оның құрметіне қалада мемориалдар ашылып, мәдени іс-шаралар өткізіледі.
• Моррис Д. Катлер (Morris D. Cutler) — Қаланың негізін қалаушы
  Бұл жерлерге 1834 жылы келген алғашқы тұрақты қоныстанушы. Катлер елді мекеннің ерте жоспарлануында шешуші рөл атқарды және өз жерінің едәуір бөлігін қалаға, соның ішінде қазіргі тарихи кітапхана орналасқан Катлер саябағының аумағын сыйға тартты.
• Полковник Ричард Данбар (Col. Richard Dunbar) — Кәсіпкер
  1868 жылы «Бетесда» бұлағының шипалы қасиеттерін кездейсоқ ашқан адам. Оның минералды суларды дәріптеудегі еңбегі Уокешаны әйгілі «Батыс Саратогасы» курортына айналдырып, қала экономикасын жарты ғасыр алға анықтап берді.
• Лайман Гудноу (Lyman Goodnow) — Аболиционист
  «Жер асты темір жолы» қозғалысының батыры. 1842 жылы ол қашқын құл Кэролайн Куорлзды қуғыншылардан құтқару үшін Уокешадан Канадаға жасырын түрде жеткізіп, қауіпті саяхат жасады. Оның бұл әрекеті аймақтағы адам құқықтары үшін күрес тарихындағы маңызды белес болып саналады.
• Мэри Тодд Линкольн (Mary Todd Lincoln) — АҚШ-тың бұрынғы бірінші ханымы
  Президент Авраам Линкольннің жесірі 1872 жылдың жазында Уокешада тұрды. Ол күйеуі мен ұлынан айырылғаннан кейін денсаулығын қалпына келтіру үшін осындағы әйгілі минералды сулармен емделуге келген. Оның келуі жергілікті курорттың беделін айтарлықтай көтерді.
• BoDeans тобы (Курт Нойманн және Сэм Лланас) — Рок-музыканттар
  1980-ші жылдардың басында Уокешада құрылған табысты американдық рок-топтың негізін қалаушылар. Олардың XX ғасырдың соңында Billboard чарттарындағы жетістіктері Лес Пол негізін қалаған қаланың музыкалық беделін нығайтты.