Tucson

Тусон тарихы еуропалықтар келгенге дейінгі ғасырлар қойнауына кетеді. Санта-Крус өзенінің аңғары ауыл шаруашылығын жүргізу үшін күрделі ирригациялық жүйелер жасаған Хохокам сияқты жергілікті халықтардың мекені болған. Қаланың атауы Тохоно-О'одэм халқының тіліндегі «Cuk Ṣon» тіркесінен шыққан, ол «қара таудың етегінде» деп аударылады.

Қазіргі қаланың ресми негізі қаланған күні 1775 жылғы 20 тамыз болып саналады. Бұл күні испан қызметіндегі ирланд дворяны Хьюго О'Конордың бұйрығымен Пресидио-Сан-Агустин-дель-Тусон әскери фортының іргетасы қаланды. Бұл форпост болашақ қаланың өзегіне айналды және аймақтағы испан миссиялары мен қоныстарын қорғауға қызмет етті. 1821 жылы Мексика тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Тусон оның құрамына енді, ал 1854 жылы Гадсден сатып алуы нәтижесінде аумақ АҚШ юрисдикциясына өтті.

Тусон дамуының негізгі факторы оның стратегиялық географиялық орналасуы болды. Санта-Крус өзенінің бойында орналасуы құрғақ Сонора шөлінде суға қол жеткізуді қамтамасыз етті, бұл бұл жерді мыңдаған жылдар бойы қоныстану үшін тартымды етті. Дамудағы нағыз серпіліс 1880 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының келуімен болды. Бұл оқиға экономикалық өсуді айтарлықтай жеделдетті, сауда байланыстарын нығайтты және қаланың ұлттық экономикаға интеграциялануына ықпал етті.

Тусон басынан-ақ жергілікті американдықтардың, испандықтардың, мексикалықтардың және кейінірек американдық қоныстанушылардың мәдениеттері тоғысқан үлкен қазан болды. Бұл көпмәдениеттілік қаланың сәулетінде, асханасында және дәстүрлерінде көрініс тапты. Ерте экономика оның әскери бекет және пошта бағытындағы маңызды станция мәртебесімен, сондай-ақ іргелес аудандардағы тау-кен өнеркәсібі мен мал шаруашылығының дамуымен тығыз байланысты болды.

Тарихи хронология

Тусон тарихы — бұл американдық Оңтүстік-Батыстағы мәдениеттер мен дәуірлердің тоғысуын көрсететін оқиғалардың жарқын шежіресі. Ежелгі қоныстардан қазіргі технологиялық орталыққа дейінгі қала бейнесін қалыптастырған негізгі сәттер мінекей.

• Б.з.б. 2100 жылға жуық — Санта-Крус өзенінің аңғарында алғашқы егіншілік қоныстары пайда болды, бұл аймақты Солтүстік Америкадағы ең көне тұрақты қоныстанған аудандардың біріне айналдырды.
• 1692 ж. — Испандық иезуит миссионері Эусебио Франсиско Кино аңғардағы жергілікті халықтардың ауылдарына барып, аймақтағы еуропалық ықпалдың бастауын салды.
• 1775 ж. — Хьюго О'Конор испан мүдделерін қорғау үшін Пресидио-Сан-Агустин-дель-Тусон фортының негізін қалады және бұл күн қаланың ресми құрылған жылы болып саналады.
• 1821 ж. — Мексика Испаниядан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Тусон Мексиканың Сонора штатының құрамына енеді.
• 1854 ж. — «Гадсден сатып алуы» нәтижесінде Тусон және оның айналасындағы жерлер АҚШ юрисдикциясына өтеді.
• 1867 ж. — Қала Аризона аумағының астанасы болады және бұл мәртебені он жыл бойы, астана Прескоттқа ауыстырылғанға дейін сақтайды.
• 1880 ж. — Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының келуі оқшауланған қаланы елдің қалған бөлігімен байланыстырып, оның өсуіне серпін беріп, экономиканы түбегейлі өзгертеді.
• 1885 ж. — Аризона университетінің негізі қаланды, ол уақыт өте келе қаланың ең ірі жұмыс берушілерінің біріне және ғылыми орталығына айналады.
• 1925 ж. — Дэвис-Монтен аэродромы ашылады, ол кейіннен АҚШ Әскери-әуе күштерінің ірі базасына айналып, ел қорғанысында маңызды рөл атқарады.
• 1963 ж. — Қала маңында «Титан II» құрлықаралық баллистикалық зымырандары жауынгерлік кезекшілікке тұрып, Тусонды қырғи-қабақ соғыстың орталықтарының біріне айналдырады.
• 2015 ж. — Тусон ЮНЕСКО-ның беделді «Гастрономия қаласы» мәртебесін алып, АҚШ-тағы осындай алғашқы қала болып, өзінің бай кулинарлық мұрасын растайды.

Тусон дамуының негізгі кезеңдері

Тусонның шалғайдағы форпосттан АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы серпінді мегаполиске айналуы оның экономикалық және мәдени ландшафтын қалыптастырған бірнеше негізгі оқиғаларға байланысты болды.

• Темір жолдың келуі (1880): Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолының пайда болуы Тусонды оқшауланудан шығарған бетбұрыс сәті болды. Бұл оқиға қаланы ұлттық нарықтармен байланыстырып, сауданы, мал шаруашылығын және тау-кен өнеркәсібін дамытуға серпін беріп, экономикалық өсуді түбегейлі жеделдетті.
• Аризона университетінің негізінің қалануы (1885): Университеттің құрылуы Тусонның білім беру және ғылыми орталыққа айналуына негіз қалады. Уақыт өте келе жоғары оқу орны ірі жұмыс берушілердің біріне және жоғары технологиялық салалардың, әсіресе астрономия мен оптика саласындағы дамуының катализаторына айналды.
• Авиация мен қорғаныс өнеркәсібінің дамуы (1940-жылдардан бастап): Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дэвис-Монтен әскери-әуе базасының құрылуы және оның кейіннен қырғи-қабақ соғыс дәуірінде кеңеюі қорғаныс секторын қала экономикасының тіректерінің біріне айналдырды. Бұл мыңдаған мамандарды тартып, сабақтас өндірістердің өсуіне ықпал етті.
• «Оптикалық алқаптың» қалыптасуы (1990-жылдардан бастап): Бірегей атмосфералық жағдайлар мен Аризона университетінің қуатты зерттеу базасының арқасында Тусон оптика мен фотониканың әлемдік орталығына айналды. Алғаш рет 1992 жылы аталған «Оптикалық алқап» термині осы салада жұмыс істейтін 150-ден астам компаниялардың кластерін білдіреді.
• Туризм мен денсаулық индустриясының өрлеуі (XX ғасыр): Сонора шөлінің жылы әрі құрғақ климаты ондаған жылдар бойы Тусонға сауығуды іздеген адамдарды, содан кейін туристерді тартып келеді. Курорттардың, қонақ үйлер мен көрікті жерлердің дамуы туризмді қала экономикасының маңызды құрамдас бөлігіне айналдырды.
• Гастрономиялық мұраның танылуы (2015): Тусон АҚШ-тағы ЮНЕСКО-ның «Гастрономия қаласы» мәртебесін алған алғашқы қала болды. Бұл танылу оның 4000 жылдан астам тарихы бар бірегей кулинарлық мұрасын атап өтіп, оның мәдени бірегейлігі мен туристік тартымдылығын нығайтты.

Тусонның сәулеттік келбеті — бұл әрбір тарихи кезең өзіндік ерекше ізін қалдырған американдық Оңтүстік-Батысты игерудің айқын тарихы. Қалада жергілікті халықтардың дәстүрлері, испандық колониалдық мұра және американдық сәулеттік ағымдар үйлесімді тоғысып, қайталанбас қалалық ландшафт қалыптастырады.

Испандық колониалдық және мексикалық кезеңдер (XVIII ғ. — XIX ғ. ортасы)

Тусонның ерте құрылысы оның испандық, содан кейін мексикалық форпост мәртебесімен анықталды. Бұл уақыттың басым стилі сонорлық адоб болды. Оған тән сипаттар — қалың саз балшықтан соғылған қабырғалар, ағаш арқалықтары (вигалар) бар тегіс шатырлар, ыстықтан қорғану үшін жасалған кішкентай терезе ойықтары және ішкі аулалар (патио). Бұл кезеңнің ең жақсы үлгісі — Barrio Viejo («Ескі квартал») тарихи ауданы, мұнда ескі Мексиканың атмосферасын тудыратын түрлі-түсті адоб үйлердің қатарлары сақталған. Бұл аудан АҚШ-тағы адоб стиліндегі сәулет өнерінің ең ірі жинақтарының бірі болып саналады.

Америкалық аумақтық кезең (XIX ғ. соңы)

1880 жылы темір жолдың келуімен Тусонға күйдірілген кірпіш пен тілінген ағаш материалдары сияқты жаңа құрылыс материалдары, сонымен бірге жаңа сәулет стильдері келе бастады. Адобтың орнына аумақтық сәулет келді — бұл дәстүрлі адоб нысандарын американдық неоклассика элементтерімен, мысалы, кірпіш ернеулермен және терезе жиектемелерімен үйлестіретін гибрид. Сондай-ақ қалада кең верандалар мен балкондар қосу арқылы жергілікті климатқа бейімделген викториялық және Анна патшайым стиліндегі ғимараттар пайда болды.

Стильдердің жаңғыру дәуірі (XX ғ. басы)

XX ғасырдың бірінші жартысында Тусон сәулетінде оның испан-мексикалық өткенін дәріптейтін стильдер танымал болды. Негізгі бағыттар мыналар болды:

• Испандық колониалдық жаңғыру (Spanish Colonial Revival): Бұл стиль ақ немесе қызғылт сыланған қабырғаларымен, қызыл черепицалы шатырларымен, аркалы ойықтарымен және бай безендірілген бөлшектерімен ерекшеленеді. Бұл дәуірдің айтулы ғимараты — әйгілі мозаикалық күмбезімен көмкерілген тарихи Пима округінің соты (1929 ж.).
• Миссиялық жаңғыру стилі (Mission Revival): Ескі испан миссияларынан шабыт алған бұл стиль қарапайым тегіс қабырғалармен, аркалы парапеттермен және қоңырау мұнараларымен сипатталады.
• Пуэбло жаңғыруы (Pueblo Revival): Бұл стиль жаппай, жұмырланған пішіндерді, сатылы деңгейлерді және шығыңқы ағаш арқалықтарды (вигаларды) пайдалана отырып, пуэбло үндістерінің дәстүрлі тұрғын үйлеріне еліктейді.

Модернизм және қазіргі заман (XX ғ. ортасы – бүгінгі күн)

Соғыстан кейінгі өсу қарқыны Тусонға модернизм сәулетін алып келді. Жергілікті сәулетшілер оның принциптерін шөл жағдайына бейімдеп, «сонорлық модернизм» ретінде белгілі аймақтық бағытты қалыптастырды. Оған үлкен көлеңкеленген шыны беттерді пайдалану, ішкі және сыртқы кеңістікті біріктіру, сондай-ақ тас және декоративті бетон блоктары сияқты жергілікті материалдарды қолдану тән. Тусонның заманауи сәулеті энергия тиімділігіне, тұрақты дамуға және қоршаған шөл ландшафтымен үйлесімді бірігуге үлкен көңіл бөле отырып, тарихи нысандарды жаңа қырынан қайта қарастырып, осы дәстүрлерді жалғастыруда.

Тусонмен байланысты көрнекті тұлғалар

Тусон өзінің бай және жан-жақты тарихымен көптеген маңызды тұлғалардың үйі немесе өміріндегі маңызды кезеңі болды. Саясат, өнер және қоғамдық өмір әлеміндегі бұл адамдар тек қаланың ғана емес, бүкіл Американың мәдениетінде айтарлықтай із қалдырды.

• Линда Ронстадт (1946 ж.т.) — әнші, әндер авторы, кантри-роктың негізгі тұлғаларының бірі. Тусон тумасы, ол 11 «Грэмми» сыйлығын иеленіп, 1970-жылдардағы ең табысты орындаушылардың біріне айналды. Оның музыкалық мұрасы, соның ішінде атақты испан тілді «Canciones de Mi Padre» альбомы, оның аризоналық тамырымен және Тусонға тән мексикалық мәдени ықпалымен тығыз байланысты.
• Габриэль Гиффордс (1970 ж.т.) — саясаткер, Аризонадан АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі. Тусонда туып, ол Конгресте өзінің туған қаласының атынан өкілдік етті. Оның есімі 2011 жылы Тусонда сайлаушылармен кездесу кезінде болған қастандықтан кейін төзімділік пен батылдықтың символына айналды.
• Лало Герреро (1916–2005) — «чикано музыкасының атасы» деп аталатын музыкант, композитор және әнші. Герреро Тусонда дүниеге келген және өз әндерінде мексика-американ қоғамдастығының өмірі мен мәдениетін бейнелеген. Оның әзілді, әлеуметтік сатираны және дәстүрлі мотивтерді ұштастыратын шығармашылығы АҚШ-тың Ұлттық өнер медалімен марапатталды.
• Уайатт Эрп (1848–1929) — Жабайы Батыс дәуірінің аңызға айналған заң сақшысы. Оның есімі көбінесе Тумстоундағы О-Кей корраліндегі атыспен байланысты болса да, оның Тусонмен байланысы да маңызды болды. Дәл Тусонда Эрп өзінің бауырларына жасалған шабуылға қатысушылардың бірін тауып өлтіріп, өзінің әйгілі кек алу жолын (вендетта) бастаған болатын.
• Джеронимо (1829–1909) — чирикауа-апачтардың көрнекті әскери қолбасшысы. Ол қазіргі мағынада қала тұрғыны болмаса да, оның өмірі мен мексикалық және американдық әскерлерге қарсы күресі Тусон орналасқан жерлермен тығыз байланысты. Бұл аймақ апачтар тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың аренасы болды және Джеронимо Оңтүстік-Батыстағы жергілікті халықтардың қарсылығының символына айналды.
• Тед Деграция (1909–1982) — Оңтүстік-Батыстың жергілікті тұрғындары мен мәдениетін бейнелейтін жарқын туындыларымен танымал суретші, мүсінші және композитор. Ол Тусонға көшіп келіп, 1965 жылы өзінің әйгілі «Күн астындағы галереясын» (Gallery in the Sun) ашты, ол қаланың ең көп баратын көрікті жерлерінің біріне және оның шығармашылығының тірі ескерткішіне айналды.