Staunton

Негізінің қалануы және алғашқы жылдар

Стантон тарихы 1730-жылдардан, еуропалық колонистер Шенандоа алқабының құнарлы жерлерін игере бастаған кезден бастау алады. Қаланы ресми жоспарлау 1747 жылы жер иесі Уильям Беверли сот ғимаратын салу үшін жер телімін бөлген кезде басталды. Елді мекен Вирджинияның колониялық вице-губернаторы сэр Уильям Гучтың жұбайы леди Ребекка Стантонның құрметіне аталған.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың шағын елді мекеннен маңызды аймақтық орталыққа тез айналуы бірқатар стратегиялық артықшылықтарға байланысты болды:

• Әкімшілік билік: Стантон Огаста округінің орталығына айналды. Колониялық кезеңде бұл округ батысқа қарай Миссисипи өзеніне дейінгі орасан зор аумақты қамтыды, бұл қаланы солтүстік-батыс фронтирдің іс жүзіндегі астанасына айналдырды.
• География және логистика: Қала маңызды көші-қон жолдарының қиылысында орналасты, соның ішінде мыңдаған қоныс аударушылар оңтүстік пен батысқа қарай бет алған әйгілі «Ұлы фургон жолы» (Great Wagon Road) бар.
• Қауіпсіздік: Тау жоталарының арасындағы алқапта қолайлы орналасуы салыстырмалы түрде қорғанысты қамтамасыз етіп, ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етті.

Ерте мәдениет және экономика

Ерте Стантонның мәдени келбеті иммигранттардың екі негізгі тобының ықпалымен қалыптасты: шотланд-ирландтықтар (Ольстер шотландтары) және немістер. Бұл мәдениеттердің тоғысуы қаланың сәулеттік стилі мен өмір салтын айқындады.

Экономика фермерлікке, астықты қайта өңдеуге және саудаға негізделді. Көлік торабы мәртебесінің арқасында Стантонда саяхатшылар мен жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін қонақ үйлер, таверналар және қолөнер шеберханалары өркендеді. Америка революциясы кезінде қала аймақтың гүлденген сауда және саяси орталығына айналып үлгерген болатын.

Стантон тарихындағы негізгі белестер

• 1732 жыл: Джон Льюис және бір топ қоныс аударушылар осы ауданда алғашқы тұрақты елді мекеннің негізін қалады.
• 1747 жыл: Жер иесі Уильям Беверли қала жоспарын жасап, оны леди Ребекка Стантонның құрметіне атайды.
• 1761 жыл: Вирджиния Бас ассамблеясы Стантонның қала мәртебесін ресми түрде бекітеді.
• 1781 жыл: Вирджинияның заң шығарушы жиналысы Ричмонд пен Шарлоттсвиллден осында көшірілген кезде қала қысқа уақытқа штат астанасы болады.
• 1828 жыл: Аймақтың маңызды медициналық мекемесіне айналған Батыс мемлекеттік ауруханасы ашылады.
• 1839 жыл: Бүгінгі күнге дейін жұмысын жалғастырып келе жатқан Саңыраулар мен соқырларға арналған Вирджиния мектебінің негізі қаланды.
• 1842 жыл: Қазіргі уақытта Мэри Болдуин университеті ретінде белгілі Огаста әйелдер семинариясы ашылады.
• 1854 жыл: Вирджиния орталық теміржолының келуі қаланы шығыс нарықтарымен байланыстырып, сауданың дамуын жеделдетеді.
• 1856 жыл: Қалада Америка Құрама Штаттарының болашақ 28-ші президенті Томас Вудро Вильсон дүниеге келеді.
• 1871 жыл: Стантон Огаста округінен әкімшілік тұрғыдан бөлініп, тәуелсіз қала мәртебесін алады.
• 1908 жыл: Қала әлемде бірінші болып муниципалдық басқарудың «сити-менеджер» (кеңес-басқарушы) нысанын енгізеді.
• 1970-жылдар: Тарихи мұраны сақтау және орталықтың Виктория дәуіріндегі сәулетін қалпына келтіру бойынша ауқымды науқан басталады.
• 2001 жыл: Шекспирдің жабық театрының әлемдегі жалғыз жаңғыртылған көшірмесі — Blackfriars Playhouse театры ашылады.

Даму кезеңдері және олардың маңызы

Стантонның шекаралық бекеттен заманауи мәдени орталыққа айналуы оның бірегей келбетін айқындайтын бірнеше негізгі кезеңдерден өтті:

• Көлік торабының қалыптасуы (1854): Вирджиния Орталық теміржолының келуі қала экономикасын түбегейлі өзгертті. Стантон ат көлігіне арналған аралық бекеттен ауылшаруашылық алқабын шығыс порттарымен байланыстыратын ірі коммерциялық хабқа айналды. Бұл қоймалар мен сауда қатарларының құрылысына серпін беріп, Уорф (The Wharf) тарихи ауданын қалыптастырды.
• Институционалдық ортаның дамуы (XIX ғасырдың ортасы): Саңыраулар мен соқырларға арналған Вирджиния мектебінің және Огаста әйелдер семинариясының (қазіргі Мэри Болдуин университеті) ашылуы Стантонның білім беру орталығы мәртебесін бекітті. Бұл мекемелер қаланың экономикалық тұрақтылығын, жұмыс орындарын және зиялы қауымның келуін қамтамасыз етті, бұл жергілікті қоғамдастықтың мәдени деңгейін айтарлықтай көтерді.
• Қалалық басқару реформасы (1908): Стантон әлемдік урбанистика тарихына «сити-менеджер» жүйесінің отаны ретінде енді. Алғашқы кәсіби басқарушы Чарльз Эшбернерді жалдау арқылы қала инфрақұрылым мен биліктің тиімсіздігі мәселелерін сәтті шешті. Бұл басқару моделі өзінің өміршеңдігін дәлелдеп, кейіннен АҚШ-тың мыңдаған қалаларында енгізілді.
• Мұраны сақтау стратегиясы (1970-жылдар): Жаппай қалалық модернизация кезеңінде Стантон ескі құрылыстарды бұзудан бас тартып, балама жолды таңдады. Тарихи Стантон қорын (Historic Staunton Foundation) құру басты көшенің (Main Street) бірегей Виктория дәуіріндегі қасбеттерін қалпына келтіруге мүмкіндік берді, бұл болашақ туристік тартымдылықтың негізі болды.
• Театрлық мамандану (2001 – қазіргі уақыт): Blackfriars Playhouse театрының (Америка Шекспир орталығы) ашылуы әсерлер экономикасының қуатты қозғалтқышына айналды. Шекспир театрының әлемдегі жалғыз жаңғыртылған көшірмесінің пайда болуы қаланы елдің мәдени картасындағы маңызды нүктеге айналдырып, қонақ үй және мейрамхана бизнесінің дамуын ынталандырды.

Қаланың сәулет жылнамасы

Стантон Америкадағы сақталған шағын қалалар сәулетінің ең үздік үлгілерінің бірі болып лайықты түрде саналады. Қала XX ғасырдағы «қаланы жаңарту» кезеңінде ғимараттардың жаппай бұзылуынан аман қалды, соның арқасында оның орталығы ашық аспан астындағы мұражайды еске түсіреді. Мұнда ерте республиканың қатаң формалары мен Виктория дәуірінің сәнді декоры үйлесімді түрде көршілес орналасқан.

Негізгі стильдер мен дәуірлер

Стантонның сәулеттік келбеті қаланың экономикалық өрлеуін көрсете отырып, екі ғасыр бойы қалыптасты:

• Грек жаңғыруы (XIX ғасырдың ортасы): Демократиялық идеалдарды бейнелейтін бұл стиль оқу орындарының монументалды ғимараттарында айқын көрініс тапқан. Соның жарқын мысалы — классикалық портигі мен бағандары бар Мэри Болдуин университетінің Бас корпусы (1844).
• Неоготика (XIX ғасырдың ортасы — соңы): Көкке бой созған романтикалық стиль шіркеу сәулетінде көрініс тапты. Үштік Епископтық шіркеуі (Trinity Episcopal Church) өзінің шпилімен және витраждарымен қала панорамасында басымдыққа ие.
• Итальянат (Виктория дәуірі): XIX ғасырдың соңындағы коммерциялық құрылыстың ең көп таралған стилі. Беверли-стрит бойымен серуендегенде, дүкендердің қасбеттерін безендіретін аркалы биік, жіңішке терезелерді және кронштейндері бар сәндік карниздерді байқауға болады.
• Боз-ар және Неоклассицизм (XX ғасырдың басы): Экономикалық гүлдену кезеңі қалаға еуропалық классика мен француз бейнелеу өнері мектебінен шабыт алған банктер мен қоғамдық мекемелердің зәулім ғимараттарын әкелді.

Сәулетші Т.Дж. Коллинздің ықпалы

Т.Дж. Коллинзді атап өтпей, Стантон сәулеті туралы айту мүмкін емес. 1891 жылы қалаға келген ол 200-ден астам ғимаратты жобалаған немесе қайта жөндеген. Коллинз роман жаңғыруынан бастап Анна патшайым стиліне дейінгі бағыттарда еркін жұмыс істеген эклектика шебері болды, бұл қала көшелеріне ерекше әртүрлілік пен көркемдік берді.

Көрнекті аудандар мен ғимараттар

Стантонның қалалық ортасы тарихи аудандарға нақты бөлінген, олардың әрқайсысының өз мінезі бар:

• Беверли тарихи ауданы (Beverley Historic District): Қаланың жүрегі және негізгі сауда дәлізі. Мұнда Вирджиниядағы Виктория дәуіріндегі коммерциялық сәулеттің ең жақсы топтамасы шоғырланған. Кірпіш қасбеттер, шойын бөлшектер және көне маңдайшалар ерекше атмосфера сыйлайды.
• Уорф ауданы (The Wharf): Теміржол айналасында бой көтерген тарихи қойма және көлік ауданы. Мұндағы ғимараттар неғұрлым утилитарлы, массивті және XIX ғасырдың индустриалды стилінде салынған, бұл қарқынды сауда өсімі кезеңін еске түсіреді.
• Вудро Вильсонның президенттік кітапханасы: «Мэнс» (The Manse) деген атпен танымал ғимарат 1846 жылы Грек жаңғыруы стилінде салынған. Бұл XIX ғасырдың ортасындағы пресвитериандық отбасының тұрмысын көрсететін қарапайым, бірақ талғампаз екі қабатты кірпіш үй.

Стантонның көрнекті тұлғалары

Стантон әлемге және елге есімдері саясат, ғылым, өнер және білім тарихында мәңгілікке қалған көптеген талантты адамдарды сыйлады. Міне, өмірі мен қызметі осы қаламен тығыз байланысты ең маңызды тұлғалардың тізімі.

• Томас Вудро Вильсон (1856–1924)
  АҚШ-тың 28-ші президенті, Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты
  Қаланың ең танымал тумасы. Вильсон бүгінде мұражай және президенттік кітапхана болып табылатын пресвитериандық пастордың үйінде дүниеге келген. Ол тарихқа Ұлттар Лигасын құрудың бастамашысы және прогрессивті реформалардың авторы ретінде енді.
• The Statler Brothers (1955 жылы негізі қаланған)
  Аңызға айналған кантри-тобы
  Кантри музыкасы тарихындағы ең көп марапатқа ие квартеттердің бірі дәл Стантонда құрылған. Көптеген «Грэмми» марапаттары бар топ өз тамырларын ешқашан ұмытпай, шығармашылығында туған қаласын үнемі атап өтіп, мұнда қайырымдылық концерттерін өткізіп тұрады.
• Мэри Джулия Болдуин (1829–1897)
  Педагог және қоғам қайраткері
  Азамат соғысының ең қиын жылдарындағы Огаста әйелдер семинариясының директоры. Оның табандылығы мен басқарушылық талантының арқасында оқу орны аман қалып қана қоймай, гүлденді. Оның еңбегінің құрметіне семинария Мэри Болдуин колледжі (қазіргі университет) болып өзгертілді.
• Фрэнсис Коллинз (1950 ж.т.)
  Дәрігер-генетик
  Әлемге әйгілі ғалым болған Стантон тумасы. Коллинз халықаралық «Адам геномы» жобасын басқарды және ұзақ уақыт бойы АҚШ-тың Ұлттық денсаулық сақтау институттарын басқарды. Оның жұмысы адамның генетикалық табиғатын түсінуге баға жетпес үлес қосты.
• Томас Джаспер (Т.Дж.) Коллинз (1844–1925)
  Сәулетші
  Стантонның келбетін тікелей қалыптастырған адам. XIX ғасырдың соңында осында көшіп келіп, ол қалада 200-ден астам ғимаратты, соның ішінде шіркеулерді, банктерді және тұрғын үйлерді жобалады. Дәл оның эклектикалық стилі қала орталығындағы серуенді сәулет сүйірлері үшін өте қызықты етеді.
• Джедедия Хотчкисс (1828–1899)
  Картограф және педагог
  Хотчкисс Нью-Йоркте дүниеге келгенімен, өмірінің көп бөлігін Стантонда өткізіп, онда академияның негізін қалады. Ол егжей-тегжейлі карталары аймақ тарихында маңызды рөл атқарған көрнекті топограф ретінде танымал болды. Соғыстан кейін ол геологиямен және Вирджинияның табиғи ресурстарын танымал етумен белсенді айналысты.