Spencer

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Спенсер қаласының тарихы 1871 жылдан басталады, сол кезде елді мекеннің негізі ресми түрде қаланды. Негізі қаланғаннан кейін бірден қала Клей округінің (Clay County) әкімшілік орталығы деген маңызды мәртебеге ие болды, бұл оның дамуына қуатты серпін берді. Қала өз атауын аймақтың теміржол инфрақұрылымын дамытуда маңызды рөл атқарған АҚШ сенаторы Джордж Е. Спенсердің құрметіне алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын елді мекеннің гүлденген қалаға айналуы бірнеше стратегиялық артықшылықтарға байланысты болды:

• Географиялық орналасуы: Қала Литл-Су (Little Sioux) және Очейедан (Ocheyedan) өзендерінің түйіскен жерінде қолайлы орналасқан, бұл тұрғындарды сумен қамтамасыз етіп, егіншілікке қолайлы жағдай жасады.
• Теміржол қатынасы: 1870-жылдардың соңында теміржолдың (атап айтқанда, Chicago, Milwaukee & St. Paul Railway желісінің) келуі жергілікті өндірушілерге ірі сауда нарықтарына жол ашып, Спенсерді логистикалық торапқа айналдырды.
• Саяси мәртебесі: Округ әкімшілігінің осында орналасуы қалаға заңгерлерді, шенеуніктерді және кәсіпкерлерді тартып, халық санының өсуіне және күрделі ғимараттардың салынуына ықпал етті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Негізі қаланған сәттен бастап Спенсер экономикасы ауыл шаруашылығына негізделді. Қала тез арада солтүстік-батыс Айова фермерлері үшін астық пен мал әкелетін негізгі сауда хабына айналды. Аграрлық сектормен бұл тығыз байланыс қоғамның ерекше өмір салты мен мәдениетін қалыптастырды, оның шарықтау шегі XX ғасырдың басында ертедегі ауыл шаруашылығы көрмелерінің дәстүрінен өсіп шыққан әйгілі Клей округі жәрмеңкесінің (Clay County Fair) құрылуы болды.

Негізгі тарихи кезеңдер

Спенсер тарихы оның бірегей сәулеттік келбеті мен аймақтағы мәдени маңызын анықтаған оқиғаларға бай.

• 1871 — Қала ресми түрде жоспарланып, бірден Клей округінің әкімшілік орталығы ретінде таңдалды.
• 1878 — Алғашқы теміржолдың келуі (Chicago, Milwaukee & St. Paul Railway) Спенсерді сыртқы әлеммен байланыстырып, оның экономикалық өсуін жеделдетті.
• 1880 — Спенсер ресми түрде инкорпорацияланған қала мәртебесін алып, өзінің муниципалдық құқықтарын бекітті.
• 1901 — Клей округі сотының айбынды ғимаратының құрылысы аяқталды, ол әлі күнге дейін қаланың басты көрікті жерлерінің бірі болып табылады.
• 1905 — Танымал филантроп Эндрю Карнегидің грантына салынған Спенсер көпшілік кітапханасы ашылды.
• 1917 — Алғашқы Клей округі жәрмеңкесі (Clay County Fair) өтті, ол уақыт өте келе АҚШ-тағы ең ірі округтік жәрмеңкелердің біріне айналды.
• 1931 — Отшашудан басталған ауқымды өрт қаланың іскерлік орталығының үлкен бөлігін жойып жіберді.
• 1930-жылдар — Өрттен кейін қалпына келтіру барысында қала орталығы біртұтас ар-деко стилінде салынды, бұл бүгінде Спенсерге бірегей тартымдылық береді.
• 1953 — Қала Литл-Су өзенінің қатты тасуын бастан өткерді, бұл инфрақұрылымды және тасқыннан қорғау жүйелерін нығайтуға серпін берді.
• 2004 — Спенсердің тарихи іскерлік ауданы жақсы сақталған сәулетінің арқасында АҚШ-тың Тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне ресми түрде енгізілді.

Қала келбетінің қалыптасу кезеңдері

Спенсердің дамуы — бұл қиындықтарды жеңу және мүмкіндіктерді тиімді пайдалану тарихы. Өткеннің негізгі оқиғалары қаланы өзгертіп қана қоймай, оның қазіргі бірегей мінезін қалыптастырды.

• Теміржол серпілісі (XIX ғасырдың соңы). Теміржол желісіне, атап айтқанда Milwaukee Road желісіне қосылу жергілікті елді мекенді қуатты логистикалық торапқа айналдырды. Бұл жергілікті фермерлерге ұлттық нарықтарға шығуға мүмкіндік беріп, қаланың экономикалық іргетасын қалады.
• «Ең ұлы жәрмеңкенің» басталуы (1917). Клей округі жәрмеңкесінің негізін қалау мәдени және экономикалық феноменге айналды. Оқиға тез арада әдеттегі ауыл шаруашылығы көрмесінің ауқымынан асып түсіп, жүз мыңдаған туристер мен инвесторларды тартты, бұл Спенсердің агроөнеркәсіп саласындағы аймақтық көшбасшы мәртебесін бекітті.
• Ұлы өрт бетбұрыс нүктесі ретінде (1931). Апатты өрт іскерлік орталықтың үлкен бөлігін жойып жіберді, бірақ бұл толық модернизациялауға серпін берді. Қала бейберекет ағаш құрылыстардан бас тартып, күрделі тас ғимараттар салуға көшті.
• Ар-деко сәулеттік революциясы (1930-жылдар). Өрттен кейінгі жедел қалпына келтіру жұмыстары ар-деко стилінің гүлденген шағымен тұспа-тұс келді. Осының арқасында Спенсер орталығы стилистикалық тұрғыдан біртұтас және танымал келбетке ие болды, ол бүгінде Орта Батыстың сәулеттік інжу-маржаны болып саналады.
• Табиғатқа инженерлік жауап (1950-жылдар). Ауыр су тасқынынан кейін қала ауқымды гидротехникалық жобаларды жүзеге асырды. Жағалауларды нығайту және тасқынды бақылау жүйелерін құру жаңа аумақтар мен тұрғын аудандарды қауіпсіз дамытуға мүмкіндік берді.
• Мұраның ресми түрде танылуы (2004). Тарихи іскерлік ауданның АҚШ-тың Тарихи жерлердің ұлттық тізіліміне енуі қала экономикасының бір бөлігін мәдени туризмге және тарихи жадыны сақтауға бағыттаған маңызды кезең болды.

Сәулеттік эволюция және қала құрылысы

Спенсердің сәулеттік келбеті — бір тарихи оқиға қаланың түрін қалай толығымен өзгерте алатынының бірегей мысалы. Мұндағы қала құрылысының дамуын екі кезеңге нақты бөлуге болады: 1931 жылғы жойқын өртке дейін және одан кейін. Егер ертеректегі құрылыстар Орта Батысқа тән ағаш пен кірпіш ғимараттардың қосындысы болса, 1930-жылдардағы қайта қалпына келтіру жұмыстары қала орталығын сол дәуірдегі сәулет өнерінің қорығына айналдырды.

Тарихи дәуірлер мен стильдер

Спенсерде бірнеше сәулеттік бағыттар тоғысқан, олардың әрқайсысы аймақтың экономикасы мен мәдениеті дамуының белгілі бір кезеңін көрсетеді.

• Неоклассицизм және Боз-ар (XX ғасырдың басы). Әкімшілік биліктің қалыптасу кезеңі. Ресми мекемелер үшін тұрақтылықты, айбындылықты және еуропалық дәстүрлермен байланысты баса көрсететін стильдер таңдалды. Тән белгілері: бағандар, симметрия, тасты пайдалану және монументалдылық.
• Ар-деко және Стримлайн-модерн (1930-жылдар). Қала сәулетіндегі ең жарқын бет. 1931 жылғы өрттен кейін іскерлік орталық рекордтық қысқа мерзімде қайта салынды. Бұл Ұлы тоқыраудың қызған шағында болғандықтан, геометриялық пішіндері бар және қолжетімді материалдарды (кірпіш, терракота) пайдаланатын ар-деко стилі мінсіз шешім болды. Бұл кезеңнің ғимараттары ықшам декормен, тік сызықтармен және стильдендірілген ою-өрнектермен ерекшеленеді.
• Мишн-ривайвл (Mission Revival). 1930-жылдары испан миссияларының сарындары да танымал болды, олар кейде ар-деко элементтерімен араласып отырды. Бұл сылақты, аркалы терезелерді және плиткалы шатырларды қолданудан көрінді.

Көрнекті ғимараттар мен аудандар

Спенсердің негізгі сәулет нысандары оның танымал бейнесін қалыптастырады және қала тарихының тірі айғағы болып табылады.

• Клей округінің соты (Clay County Courthouse). 1901 жылы салынған бұл ғимарат неоклассицизмнің жарқын үлгісі болып табылады. Ол ландшафтта үстемдік етеді және өрт кезінде аман қалған ескі қаланың визуалды тірегі қызметін атқарады. Оның айбынды күмбезі мен колоннадасы кейінгі құрылыстармен қарама-қайшылық тудырады.
• Гранд-авеню тарихи ауданы (Grand Avenue Commercial Historic District). Ар-деко стиліндегі ғимараттардың негізгі бөлігі дәл осы жерде шоғырланған. Гранд-авеню бойымен серуендеу 1930-жылдардағы коммерциялық құрылыстардың тұтас ансамблін көруге мүмкіндік береді, бұл Американың шағын қалалары үшін сирек кездесетін құбылыс.
• Карнеги кітапханасы (Old Spencer Public Library). 1905 жылы филантроп Эндрю Карнегидің қаржыландыруымен классикалық қайта өрлеу (Classical Revival) стилінде тұрғызылған ғимарат. Кітапхана көшіп кеткенімен, тарихи ғимарат ғасыр басындағы ағарту дәуірінің маңызды ескерткіші болып қала береді.

Спенсерді әйгілеген тұлғалар

Спенсер өзінің шағын көлеміне қарамастан, әдебиет, спорт, саясат және өнер саласында табысқа жеткен көптеген талантты жандардың отаны мен үйіне айналды. Төменде есімдері қала тарихымен тығыз байланысты көрнекті тұлғалар берілген.

Вики Майрон (Vicki Myron)

• Рөлі: Жазушы, кітапханашы.
• Тарихи маңызы: Спенсер көпшілік кітапханасының бұрынғы директоры, «Дьюи. Бүкіл әлемді таңғалдырған кітапхана мысығы» бестселлерінің авторы ретінде қаланы әлемге танытты. Кітап қайтару жәшігінен табылған қызғылт сары мысық туралы хикая ондаған тілге аударылып, қалаға мыңдаған туристерді тартты.

Ричард Л. Тирни (Richard L. Tierney)

• Рөлі: Жазушы, ақын, әдебиеттанушы.
• Тарихи маңызы: Спенсер тумасы, «dark fantasy» жанрының танымал шебері және Г.Ф. Лавкрафт шығармашылығын зерттеуші. «Ктулху мифтері» аясындағы көптеген туындылардың және XX ғасырдағы американдық фантастиканың дамуына әсер еткен Қызғылт Соня туралы шытырман оқиғалы романдардың авторы.

Робин Теде (Robin Thede)

• Рөлі: Актриса, комедияшы, сценарист, продюсер.
• Тарихи маңызы: Спенсерде дүниеге келіп, АҚШ-тың ойын-сауық индустриясының шыңына жетті. Түнгі ток-шоудың (The Nightly Show with Larry Wilmore) бас сценаристі болған алғашқы афроамерикандық әйел. HBO арнасындағы танымал A Black Lady Sketch Show скетч-шоуын жасаушы және оның жұлдызы.

Рональд Роскенс (Ronald Roskens)

• Рөлі: Академиялық әкімші, мемлекеттік қайраткер.
• Тарихи маңызы: Қаланың көрнекті тумасы, Небраска университетінің президенті қызметін атқарған. Кейіннен президент үлкен Джордж Буштың тұсында АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігінің (USAID) басшысы болып тағайындалып, елдің гуманитарлық саясатын қалыптастыруда шешуші рөл атқарды.

Конни Кунцманн (Connie Kunzmann)

• Рөлі: Кәсіби баскетболшы.
• Тарихи маңызы: Мансабы Спенсерде басталған әйелдер баскетболының жұлдызы. Әйелдер кәсіби баскетбол лигасында (WBL) «Iowa Cornets» командасында сәтті өнер көрсетті және 1980 жылғы АҚШ олимпиадалық құрамасына енді (бойкотқа байланысты ойындарға қатыспады), бұл оны аймақтың спорттық жетістіктерінің символына айналдырды.

Роджер Нойман (Roger Neumann)

• Рөлі: Джаз саксофоншысы, композитор, аранжировщик.
• Тарихи маңызы: Вуди Герман, Бадди Рич және Рэй Чарльздың аңызға айналған оркестрлерімен жұмыс істеген танымал джазмен. Оның музыкалық қызметі мен оқытушылық жұмысы американдық джаз дәстүрлерін сақтау мен дамытуға елеулі үлес қосты.