Spartanburg

Оңтүстік Каролина штатындағы, АҚШ, Спартанберг қаласының тарихы Тәуелсіздік соғысы оқиғаларымен және американдық Оңтүстіктің өнеркәсіптік дамуымен тығыз байланысты. Қала шекаралық қоныстан маңызды экономикалық орталыққа дейінгі жолды жүріп өтті.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қала ресми түрде 1831 жылы инкорпорацияланды, бірақ оның тарихы әлдеқайда ерте басталған. 1785 жылы Спартанберг округі құрылды, ал оның әкімшілік орталығы — сот ғимараты — жергілікті тұрғын Томас Уильямсон сыйға тартқан жерде таңдалды. Қала мен округ өз атауын Тәуелсіздік соғысында, әсіресе Каупенс шайқасында өзінің ержүректігімен аты шыққан «Спартандық полк» (Spartan Regiment) — жергілікті жасаққа қарыздар. Бұл есім алғашқы қоныстанушылардың төзімділігі мен батылдығының символына айналды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Спартанбергтің өсуі мен дамуына бірнеше негізгі факторлар ықпал етті:

• Географиялық орналасуы: Көгілдір жотаның (Blue Ridge) етегінде орналасқан қала бастапқыда мақта плантациялары басым болған айналадағы ауылшаруашылық жерлерінің табиғи орталығына айналды.
• Әкімшілік мәртебесі: Спартанберг басынан бастап «сот ғимараты жанындағы ауыл» (courthouse village) ретінде негізделді, бұл оны аймақтың заңдық және саяси өмірінің орталығына айналдырды.
• Көлік торабы: XIX ғасырдың ортасында теміржолдардың келуімен қала маңызды көлік хабына айналды. Мұнда тоғысқан көптеген теміржол желілері Спартанбергке «Hub City» (Хаб-қала) лақап атын берді, бұл сауданың қарқынды өсуіне ықпал етті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыда Спартанберг экономикасы аграрлық болды. Алайда Азамат соғысынан кейін индустрияландыру кезеңі басталды. Негізгі сала тоқыма өнеркәсібі болды: XIX ғасырдың соңынан бастап қала мен оның айналасында 40-қа жуық тоқыма фабрикасы салынды. Бұл Спартанбергті елдегі жетекші тоқыма орталықтарының біріне айналдырды. Сонымен қатар мәдени даму да жүрді: 1854 жылы Уоффорд колледжі, ал 1889 жылы — Конверс колледжі құрылды, бұл қаланың білім беру орталығы ретіндегі беделінің негізін қалады.

Спартанберг тарихындағы негізгі күндер

Спартанберг тарихы — бұл шекаралық қоныстан АҚШ оңтүстігіндегі маңызды өнеркәсіптік орталыққа дейінгі жол. Төменде қаланың келбетін қалыптастырған негізгі оқиғалар берілген.

• 1785 ж. — Тәуелсіздік соғысында атағы шыққан жергілікті «Спартандық полк» жасағының құрметіне аталған Спартанберг округі құрылды.
• 1831 ж. — Қоныс ресми түрде қала мәртебесін және Спартанберг атауын алады.
• 1854 ж. — Уоффорд колледжі ашылып, қаланың білім беру орталығы ретіндегі беделінің негізін қалайды.
• 1859 ж. — Қалаға алғашқы теміржол желісі келеді, бұл оның көлік торабы ретінде дамуына серпін береді.
• 1888 ж. — Spartan Mills алғашқы ірі тоқыма фабрикасы салынып, тоқыма өнеркәсібінің үстемдік ету дәуірі басталады.
• 1909 ж. — Тағы бір маңызды теміржол құрылысының аяқталуы қаланың «Hub City» (Хаб-қала) лақап атын нығайтады.
• 1917 ж. — Бірінші дүниежүзілік соғысқа шамамен 100 000 сарбазды дайындау үшін Кэмп-Уодсворт лагері ашылады.
• 1927 ж. — Спартанберг орталығында Мемориалды әуежай жұмысын бастайды, ол Оңтүстік Каролинадағы алғашқы әуежай болады.
• 1940-жылдар — Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу үшін сарбаздар дайындықтан өтетін Кэмп-Крофт лагері жұмыс істейді.
• 1992 ж. — BMW компаниясы Солтүстік Америкадағы алғашқы зауытын дәл Спартанбергте салатынын хабарлайды, бұл аймақ экономикасын түбегейлі өзгертеді.
• 1994 ж. — BMW зауытының конвейерінен алғашқы автомобиль шығады, бұл қаланың жаңа индустриалды дәуірге өтуін білдіреді.

Спартанбергтің трансформация кезеңдері

Спартанбергтің дамуы шағын қонысты заманауи өнеркәсіптік және мәдени орталыққа айналдырған экономикалық дәуірлер мен стратегиялық шешімдердің ауысуымен айқындалды. Төменде қаланың қазіргі келбетін қалыптастырған негізгі белестер берілген.

• Теміржол торабының («Hub City») қалыптасуы. XIX ғасырдың ортасында бірнеше қиылысатын теміржол желілерінің құрылысы қаланың тағдырын түбегейлі өзгертті. Бұл оны қарапайым әкімшілік орталықтан жанданған сауда хабына айналдырып, жағалаудағы порттармен және өткізу нарықтарымен байланыстырды, бұл қала құрылысына қуатты серпін берді.
• Тоқыма индустрияландыруы. XIX ғасырдың соңынан бастап қала «Тоқыма жарты айы» деп аталатын аймақтың жүрегіне айналды. Ондаған фабрикалардың ашылуы экономиканы ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке қайта бағыттап қана қоймай, фабрикалық кенттерден тұратын бірегей урбанистік құрылымды қалыптастырды, олардың көбі бүгінде тарихи аудандарға айналды.
• Білім беру кластерінің қалыптасуы. XIX ғасырда Уоффорд және Конверс колледждерінің негізі қалануы «Колледждер қаласының» дамуына іргетас қалады. Бұл оқиға зияткерлік элитаны тартып және қаланың сәулеттік ландшафтын көрнекті кампус ғимараттарымен байытып, үлкен мәдени мәнге ие болды.
• Әскери мобилизация және инфрақұрылымдық өсу. XX ғасырдың бірінші жартысында мұнда ірі оқу-жаттығу лагерлерінің орналасуы инфрақұрылымның ауқымды модернизациясына әкелді. Жолдардың, сумен жабдықтау жүйелерінің және қызметкерлерге арналған тұрғын үйлердің құрылысы урбанизацияны жеделдетіп, қала шекарасын айтарлықтай кеңейтті.
• Экономикалық әртараптандыру және BMW-ның келуі. 1990-жылдары неміс автоконцернінің өзінің алғашқы Солтүстік Америкалық зауытын осы өңірде ашу туралы шешімі тоқыма саласының құлдырауынан кейінгі бетбұрыс сәт болды. Бұл оқиға жоғары технологиялық өндірістің жаңа дәуірін бастап, халықаралық инвестицияларды тартты.
• Тарихи орталықты қайта жандандыру. XXI ғасырдың басында қала даунтаунды жаңарту бойынша ауқымды бағдарламаны бастады. Көрнекті тарихи ғимараттарды реконструкциялау және заманауи қоғамдық кеңістіктерді құру орталыққа жаңа өмір беріп, оны бизнес пен өнердің тартылыс нүктесіне айналдырды.

Спартанбергтің сәулеттік келбеті — оның экономикалық және әлеуметтік дамуының айқын хроникасы. Соғысқа дейінгі Оңтүстіктің талғампаз ғимараттарынан бастап, монументалды өнеркәсіптік кешендер мен алғашқы зәулім ғимаратқа дейін, қала өзінің ерекше сипатын қалыптастырған дәуірлер мен стильдердің ауысуын көрсетеді.

Соғысқа дейінгі кезең және итальяндық ықпал

Спартанбергтің ерте сәулеттік ландшафтын көбінесе 1854 жылы Уоффорд колледжінің негізі қалануы айқындады. Оның басты ғимараты, Main Building, осы кезеңнің інжу-маржаны болып табылады. Белгілі чарльстондық сәулетші Эдвард Джонс жобалаған бұл ғимарат XIX ғасырдың ортасында танымал болған итальяндық стильде (Italianate) салынған. Ғимарат симметриясымен, леппен жасалған әшекейлерімен және күні бүгінге дейін кампуста үстемдік етіп тұрған екі массивті егіз мұнарасымен ерекшеленеді. Бұл стиль жас қаланың беделді және мәдени орталық құруға деген ұмтылысын көрсетті.

Коммерция мен тоқыманың «Алтын ғасыры» (XIX ғ. соңы – XX ғ. басы)

Спартанбергке теміржолдар мен тоқыма фабрикаларымен бірге келген өнеркәсіптік революция оның келбетін түбегейлі өзгертті. Морган-сквер алаңының айналасындағы қаланың тарихи орталығы екі және үш қабатты кірпіш ғимараттармен толтырылды. Бұл кезеңде коммерциялық итальяндық (Italianate Commercial) және массивті тас аркалар мен өңделмеген қалау тән Ричардсондық роман стилі (Richardsonian Romanesque) сияқты стильдер өркендеді.

• Өнеркәсіптік сәулет: Drayton Mill (1902) және Arcadia Mill (1902) сияқты тоқыма фабрикалары жаңа доминанттарға айналды. Олар ең алдымен функционалды кірпіш құрылыстар болды, алайда олардың кейбіреулері сәндік элементтерді қамтыды, мысалы, Тюдорлық жаңғыру стиліндегі Drayton Mill кеңсе ғимараты.
• Тұрғын аудандар: Осы уақытта Hampton Heights тарихи ауданы сияқты беделді тұрғын кварталдар қалыптасты. Мұнда Королева Анна стилінің, неоклассицизмнің, сондай-ақ кейінгі бунгало мен крафтсман стиліндегі үйлердің тамаша үлгілерін табуға болады.

Зәулім ғимараттар және модернизм дәуірі

1920-жылдары Спартанбергтің гүлденуінің символы оның алғашқы зәулім ғимараты — Монтгомери-билдингтің (1925) құрылысы болды. Бұл он қабатты ғимарат Чикагоның өзінен тыс жердегі Чикаго сәулет мектебінің сирек үлгілерінің бірі болып табылады. Оның болат қаңқалы конструкциясы мен үлкен терезелері сол кездегі ең жаңа инженерлік жетістіктерді көрсетті, ал интерьерлері Ренессанс-Қайта өрлеу стилінің элементтерімен орындалды. Дәл осы кезеңде қалада неоклассикалық стильдегі Масон храмының көрнекті ғимараты да пайда болды.

Қазіргі заманғы даму және мұраны сақтау

Соңғы онжылдықтарда Спартанберг бейімделген қайта пайдалану жобалары арқылы өзінің сәулеттік мұрасын сақтау бойынша белсенді жұмыс істеп жатыр. Көптеген бұрынғы тоқыма фабрикалары, соның ішінде Drayton Mill және Arcadia Mill, ұқыпты реконструкцияланып, лофт-пәтерлерге, сауда алаңдарына, мейрамханалар мен арт-студияларға айналдырылды. Бұл жобалар тарихи кірпіш қалауы мен индустриалды эстетиканы сақтай отырып, өткеннің нышандарына жаңа өмір сыйлайды. Монтгомери-билдингтің ауқымды реставрациясы да қала орталығына оның басты сәулеттік көрікті жерін қайтарған маңызды оқиға болды.

Спартанбергпен байланысты көрнекті тұлғалар

Спартанберг өзінің тарихы бойында музыка мен спорттан бастап, саясат пен әскери іске дейінгі ең түрлі салаларда із қалдырған көптеген талантты әрі ықпалды адамдардың отаны немесе өміріндегі маңызды кезеңі болды.

• Дэниел Морган (Daniel Morgan) — генерал, АҚШ Тәуелсіздік соғысының қаһарманы. Ол қала тұрғыны болмаса да, оның есімі Спартанбергпен тығыз байланысты. Қала мен округ 1781 жылы Каупенс түбіндегі шайқаста ерекше батылдық көрсеткен оның қолбасшылығындағы «Спартандық полк» (Spartan Regiment) — халық жасағының құрметіне аталған.
• The Marshall Tucker Band — 1972 жылы Спартанбергте құрылған әйгілі саутерн-рок тобы. Топ "Can't You See" және "Heard It in a Love Song" сияқты хиттерімен дүниежүзілік танымалдылыққа ие болып, американдық Оңтүстіктің музыкалық символдарының біріне айналды.
• Пинк Андерсон (Pink Anderson) — ықпалды блюз әншісі және гитарист. Ол Лоренсте туғанымен, өмірінің көп бөлігін Спартанбергте өткізіп, көшелерде және медициналық шоуларда өнер көрсетті. Оның есімі, Флойд Каунсилдің есімімен бірге, аңызға айналған британдық Pink Floyd тобының атауына негіз болды.
• Ли Хейни (Lee Haney) — Спартанбергте дүниеге келген әлемге әйгілі бодибилдер. Ол 1984 жылдан 1991 жылға дейін қатарынан сегіз рет «Мистер Олимпия» атағын жеңіп алып, рекорд орнатты, бұл оны осы спорт түрінің тарихындағы ең ұлы аңыздардың біріне айналдырды.
• Зион Уильямсон (Zion Williamson) — заманауи баскетбол жұлдызы, NBA ойыншысы. Дәл Спартанбергте, Spartanburg Day School-да оқып жүрген кезінде, ол өзінің керемет спорттық деректері мен бүкіл елдің назарын аударған әсерлі ойынының арқасында ұлттық феноменге айналды.
• Джордж Грей (George Gray) — танымал тележүргізуші және комик. Ол Спартанбергте өскен және 2011 жылдан бастап танымал американдық «The Price Is Right» телешоуының тұрақты дикторы болып табылады, бұл оның дауысын американдық телевизиядағы ең танымал дауыстардың біріне айналдырды.