Sparta

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Спарта қаласы ресми түрде 1809 жылы, ол Уайт округінің (White County) әкімшілік орталығы ретінде таңдалған кезде құрылды. Елді мекен өз атауын ежелгі гректің әйгілі қала-мемлекетінің құрметіне алды, бұл XIX ғасырдың басындағы Америкада жаңа қалаларға күш пен төзімділікті бейнелейтін классикалық антикалық есімдер беру дәстүрін көрсетті.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын қоныстың маңызды аймақтық орталыққа айналуына бірнеше географиялық және логистикалық факторлар ықпал етті:

• Географиялық орны: Қала Камберленд үстіртінің етегінде Калфкиллер (Calfkiller River) өзенінің жағасында орналасқан. Өзен алғашқы қоныстанушыларды сумен және энергиямен қамтамасыз ете отырып, маңызды рөл атқарды.
• Көлік қолжетімділігі: Спарта Нэшвилл мен Ноксвиллді байланыстыратын маңызды дилижанс бағытындағы негізгі аялдамаға айналды. Саяхатшылар мен саудагерлердің тұрақты ағыны жергілікті инфрақұрылымның дамуына түрткі болды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Өмір сүруінің алғашқы онжылдықтарында Спарта экономикасы айналадағы жерлердің ресурстарына және транзиттік саудаға негізделді:

• Ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп: Құнарлы жерлер фермерліктің дамуына ықпал етті, ал өзен энергиясы су диірмендері мен шағын өндірістердің жұмысына пайдаланылды.
• Сауда торабы: Округ орталығы мәртебесі мен негізгі жолда орналасуының арқасында қала тез арада аймақтың көпестері, заңгерлері мен қолөнершілері үшін тартылыс орталығына айналды.

XIX ғасыр: Негізінің қалануы және көлік жолдарының дамуы

• 1806 — Уайт округі құрылды, бұл орталық елді мекеннің пайда болуына әкімшілік қажеттілік тудырды.
• 1809 — Спарта округ астанасы болып таңдалып, төзімділікті бейнелейтін ежелгі грек қаласының құрметіне аталды.
• 1813 — Қоныс ресми түрде қала мәртебесін алып (инкорпорация), аймақтағы өз рөлін нығайтты.
• 1815 — Уақытша бөрене құрылыстың орнына алғашқы кірпіш сот ғимараты салынды.
• 1839 — Нэшвилл мен Ноксвилл арасындағы жолдағы маңызды демалыс станциясы — «Тас үй» (Rock House) құрылысы аяқталды.
• 1884 — Nashville, Chattanooga & St. Louis Railway теміржолы Спартаға дейін тармақ тартып, сату нарықтарына жол ашты.
• 1887 — Теміржол желісі Бон-Эйр шахталарына дейін ұзартылды, бұл қала экономикасындағы көмір бумының басталуына негіз болды.

XX ғасыр: Мәдениет және тарихты сақтау

• 1914 — Спарта маңында болашақ блюграсс музыкасының аңызы Лестер Флатт дүниеге келді.
• 1930-шы — Қала алаңында танымал ар-деко стилінде Олдхэм театры (Oldham Theater) салынды.
• 1941 — «Американдық революция қыздары» ұйымы тарихи «Тас үйді» оны реставрациялау және сақтау үшін сатып алды.
• 1973 — «Тас үй» ресми түрде АҚШ-тың Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.
• 1974 — XIX ғасырдың соңындағы құрылыстың орнына Уайт округі сотының заманауи ғимараты салынды.
• 1996 — Қала алаңында Лестер Флаттқа мемориал ашылып, Спартаның блюграсс орталықтарының бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

XXI ғасыр: Заманауи кезең

• 2001 — Тарихи Олдхэм театрын ауқымды реставрациялау басталды, бұл оны мәдени орталыққа және қаланың визит карточкасына айналдырды.

Спарта дамуының негізгі кезеңдері

Спартаның дамуы — шағын қаланың ат көлігінен бастап заманауи өнеркәсіп пен туризмге дейінгі өзгермелі экономикалық дәуірлерге сәтті бейімделуінің мысалы. Төменде қаланың бірегей келбетін қалыптастырған негізгі кезеңдер берілген:

• Көлік торабының қалыптасуы (XIX ғасырдың басы).
  Нэшвилл мен Ноксвилл арасындағы стратегиялық маңызды жолда орналасуы қаланың ерте экономикасын айқындады. Спарта дилижанстарға қызмет көрсететін басты станцияға айналды, бұл саудагерлер мен қолөнершілерді тартып, қоныстың коммерциялық негізін қалады.
• Теміржол революциясы (1884 жыл).
  Nashville, Chattanooga & St. Louis Railway теміржол тармағының келуі қаланы жергілікті оқшауланудан шығарды. Бұл оқиға логистиканы түбегейлі арзандатып, жергілікті ресурстарды жаппай экспорттауға мүмкіндік берді, индустрияландыруға серпін берді.
• Бон-Эйр көмір бумы (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы).
  Жақын маңдағы Бон-Эйр тауында көмір шахталарын игеру Спартаны тау-кен өндірісі аймағының әкімшілік және қаржылық орталығына айналдырды. Бұл кезеңдегі экономикалық өрлеу қала орталығында күрделі кірпіш ғимараттардың салынуына ықпал етті.
• Архитектуралық модернизация (1930-шы жылдар).
  Ұлы депрессия және одан кейінгі қалпына келтіру дәуірінде қала өзінің маңызды ерекшеліктеріне ие болды. Ар-деко стиліндегі Олдхэм театрының (Oldham Theater) құрылысы алаңды сәндеп қана қоймай, тұрғындарды бүгінгі күнге дейін біріктіретін мәдени өзекті қалыптастырды.
• Индустриялық қайта бағдарлану (XX ғасырдың ортасы).
  Көмір қоры таусылған сайын, қала экономикасын өндіріске сәтті бейімдеді. Жарықтандыру құрылғылары мен автомобиль компоненттерін шығаратын фабрикалардың ашылуы көптеген шахтер қалаларына тән құлдырауды болдырмауға мүмкіндік берді.
• Мәдени брендинг (XX ғасырдың соңы).
  Қаланың блюграсс аңызы Лестер Флаттың отаны ретіндегі рөлін түсіну оқиғалық туризмнің дамуына әкелді. Музыкалық мұра туристерді тартатын және қаланың бірегей атмосферасын қалыптастыратын маңызды активке айналды.
• Тарихи орталықты жандандыру (XXI ғасыр).
  Дамудың қазіргі кезеңі қалалық ортаға бағытталған. Либерти-сквер (Liberty Square) алаңын қалпына келтіру бағдарламасы тарихи ғимараттарды белсенді коммерциялық және қоғамдық кеңістіктерге айналдырып, өткенді заманауи жайлылықпен үйлесімді байланыстырды.

Қала құрылысы құрылымы

Спартаның архитектуралық келбеті — орталық алаңның айналасында дамыған американдық қаланың классикалық үлгісі. Қала құрылысының өзегі — Либерти-сквер (Liberty Square), одан негізгі көшелер радиалды түрде тарайды. АҚШ-тың оңтүстігіндегі округтердің әкімшілік орталықтарына тән мұндай жоспарлау коммерциялық және қоғамдық өмірді бір нүктеге шоғырландыруға ықпал етті.

Архитектуралық стильдер мен дәуірлер

Қаланың құрылысы фронтирден қазіргі заманға дейінгі тарихи кезеңдердің ауысуын айқын көрсетеді. Спартада бірнеше негізгі стилистикалық бағыттарды бөліп көрсетуге болады:

• Федералды стиль және вернакулярлық архитектура (XIX ғасырдың басы).
  Ертедегі құрылыстар қарапайымдылығымен және утилитарлылығымен ерекшеленді. Ең жарқын мысалы — «Тас үй» (Rock House). Шағын қасбеті мен қатаң пропорциялары бар бұл әктас ғимараты сенімділік пен қорғаныс декордан маңыздырақ болған алғашқы қоныстанушылар дәуірін бейнелейді.
• Викториялық коммерциялық стиль (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы).
  Теміржолдың дамуы мен көмір өндіруден туындаған экономикалық өрлеу орталықта кірпіш құрылыстардың пайда болуына әкелді. Либерти-сквердегі ғимараттар сол кездегі американдық провинциялық сәулет өнеріне тән белгілермен сипатталады: сәндік карниздер, биік терезелер және тегіс шатырлар.
• Ар-деко (1930-шы жылдар).
  Дүниежүзілік соғыстар арасындағы кезеңде қала архитектурасына модернизм элементтері енді. Бұл стильдің басты өкілі — Олдхэм театры (Oldham Theater). Оның геометриялық өрнектері бар қасбеті, маңдайшадағы өзіне тән қаріп пен неонды қолдануы қаланың прогресі мен мәдени жаңаруының символына айналды.
• Кейінгі модернизм (1970-ші жылдар).
  1974 жылы салынған Уайт округі сотының қазіргі ғимараты XX ғасырдың екінші жартысындағы функционалды архитектураның үлгісі болып табылады. Ғимарат қатаң сызықтарымен, артық декордың болмауымен және заманауи материалдарды (бетон, шыны, кірпіш) қолдануымен ерекшеленіп, алаңның тарихи құрылыстарымен қарама-қайшылық тудырады.

Маңызды аудандар мен нысандар

Спартаның келбетін жекелеген монументтер емес, біртұтас ансамбльдер мен негізгі доминанттар қалыптастырады:

• Тарихи орталық (Downtown Sparta): Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген. XIX–XX ғасырлар тоғысындағы сауда ғимараттарының жақсы сақталған ансамблі болып табылады.
• Калфкиллер өзені арқылы өтетін көпірлер: Қала ландшафтына біріктірілген инженерлік құрылыстар, өзеннің алғашқы диірмендер мен фабрикалар үшін энергия көзі ретіндегі рөлін еске салады.

Музыка және мәдениет

• Лестер Флатт (Lester Flatt) — Музыкант, блюграсс пионері.
  Кантри музыкасы тарихындағы ең ықпалды гитаристер мен вокалистердің бірі. Аңызға айналған Flatt & Scruggs дуэтінің мүшесі ретінде ол блюграсс стилін телевидение мен радиода танымал етті. Спарта маңында дүниеге келген, бүгінде қала оның рухына жыл сайынғы мерекемен құрмет көрсетеді.
• Бенни Мартин (Benny Martin) — Виртуоз скрипкашы (фиддлер).
  «Ішектер патшасы» лақап атымен танымал Мартин кантри және блюграсс стильдерінде скрипка тарту техникасының новаторы болды. Спарта тумасы, ол XX ғасырдың ортасында Grand Ole Opry сахнасында өнер көрсетіп, жанрдың дыбысталуына елеулі үлес қосты.

Саясат және мемлекеттік қызмет

• Джордж Гиббс Дибрелл (George Gibbs Dibrell) — Саясаткер, әскери қолбасшы, өнеркәсіпші.
  Аймақтағы XIX ғасырдың көрнекті тұлғасы. Дибрелл табысты саудагер, бригадалық генерал және АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1875–1885) болды. Оның Спартадағы үйі бүгінгі күнге дейін сақталған және Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген.
• Джон Кэтрон (John Catron) — АҚШ Жоғарғы сотының судьясы.
  Кэтрон ұлттық деңгейде танымал болғанымен, өзінің заңгерлік мансабын Спартада прокурор болып бастаған. 1837 жылы президент Эндрю Джексон оны АҚШ Жоғарғы сотына тағайындады, ол онда қайтыс болғанға дейін қызмет етті.

Спорт

• Эрл Уэбб (Earl Webb) — Кәсіби бейсболшы.
  Жоғарғы бейсбол лигасының (MLB) ойыншысы, «Даблдар графы» (The Earl of Doublin') лақап атын алған. Уайт округінің тумасы, ол бір маусымдағы даблдар саны бойынша МЛБ рекордын орнатты (1931 жылы 67), бұл рекорд бір ғасырға жуық уақыт бойы бұзылмай келеді.
• Дэвид Симс (David Sims) — Американдық футбол ойыншысы.
  1970-ші жылдардың соңында «Сиэтл Сихокс» командасы үшін Ұлттық футбол лигасында (НФЛ) өнер көрсеткен кәсіби раннинбек. Спартада туып, кәсіпқойларға өткенге дейін студенттік спортта табысқа жеткен.