Sundance

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Санденс тарихы Жабайы Батысты игеру дәуірінен бастау алады. Қала 1880-ші жылдары қаланды, ал оның бірегей атауы жергілікті таулардың аңғарында байырғы халықтар дәстүрлі түрде өткізетін «Күн биі» атты қасиетті рәсімнің құрметіне қойылған. 1884 жылы мұнда ресми пошта бөлімшесі ашылды, бұл елді мекеннің толыққанды әкімшілік бірлік ретінде дами бастағанын көрсетті.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Шағын сауда бекетінің тұрақты қалаға айналуы бірнеше маңызды жағдайларға байланысты болды:

• География және табиғат: Бэр-Лодж тауларының етегінде орналасуы қатал желдерден қорғаныс пен су ресурстарына қолжетімділікті қамтамасыз етіп, аңғарды алғашқы қоныстанушылар үшін тартымды етті.
• Әкімшілік мәртебе: Крук округінің орталығына айналған қала мемлекеттік мекемелерді, заңгерлер мен өңірдегі іскерлік белсенділік орталығына жақын болуға ұмтылған саудагерлерді өзіне тартты.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Өмір сүруінің алғашқы онжылдықтарында Санденс экономикасы негізінен Вайоминг штатына тән мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығына сүйенді. Қала айналадағы аңғарларда жұмыс істейтін ранчо иелері үшін маңызды сауда және логистикалық торап қызметін атқарды.

Мәдени тарихта Гарри Лонгбау тұлғасы ерекше орын алады. Дәл осы жерде, жергілікті түрмеде ол жылқы ұрлағаны үшін жазасын өтеп, кейіннен өзіне әйгілі Сандэнс Кид бүркеншік есімін алған. Бұл тарихи эпизод шағын қаланың есімін Америка фронтирі туралы аңыздарға мәңгілікке енгізді.

Негізінің қалануы және Жабайы Батыс дәуірі

• 1875 жыл — Бэр-Лодж тауларының аңғарында қаланың ізашары болған сауда бекеті қаланды.
• 1879 жыл — Альберт Хог елді мекеннің жоспарын ресми түрде жобалап, оған Санденс деген атау берді.
• 1884 жыл — Пошта бөлімшесінің ашылуы, бұл халық санының өсуі мен инфрақұрылымның дамуын білдірді.
• 1885 жыл — Санденс жаңадан құрылған Крук округінің әкімшілік орталығы (county seat) болып сайланды.
• 1887 жыл — Қала ресми түрде инкорпорацияланып, алғашқы қалалық кеңес құрылды және лауазымды тұлғалар сайланды.
• 1887–1889 жылдар — Жергілікті түрмеде Гарри Лонгбау жазасын өтеді, ол жерде өзінің әйгілі «Сандэнс Кид» деген лақап атын алды.

XX ғасырдағы даму

• 1906 жыл — Президент Теодор Рузвельт жақын маңдағы Девилс-Тауэрді АҚШ-тың алғашқы ұлттық монументі деп жариялады, бұл алғашқы туристерді тартты.
• 1923 жыл — Жергілікті құмтастан салынған және қаланың сәулеттік доминантына айналған «Олд Стоуни» (Old Stoney) мектеп ғимаратының құрылысы аяқталды.
• 1930-жылдар — Жол желісінің дамуы мен автомагистральдардың салынуы қаланы ірі туристік маршруттармен байланыстырды.
• 1972 жыл — Өңірдің бай тарихи мұрасын сақтауға арналған Крук округінің мұражайы негізделді.
• 1985 жыл — «Олд Стоуни» мектебінің тарихи ғимараты АҚШ-тың тарихи жерлерінің ұлттық тізіліміне енгізілді.

Қазіргі кезең

• 2021 жыл — «Олд Стоуни» ғимаратын ауқымды реставрациялаудың аяқталуы және оған Крук округі мұражайының экспозициясының көшірілуі.

Санденстің қалыптасу және даму кезеңдері

Қаланың дамуы оның стратегиялық орналасуымен, Жабайы Батыстың тарихи мұрасымен және табиғи кереметтерге жақындығымен айқындалды. Төменде Санденстің заманауи келбетін қалыптастырған негізгі сәттер келтірілген.

• Әкімшілік орталық мәртебесін алу (1885). Санденстің Крук округінің орталығы болып сайлануы оның экономикасының негізіне айналды. Бұл шешім қалаға заңгерлерді, шенеуніктерді және бизнесмендерді тартып, көптеген уақытша кеншілер қоныстарынан айырмашылығы, тұрақтылық пен халықтың тұрақты ағынын қамтамасыз етті.
• Тарихи брендтің қалыптасуы (1887). Гарри Лонгбаудың (Сандэнс Кид) түрмеге жабылуы қаланың мәдени бірегейлігі үшін бетбұрыс кезеңі болды. Ондаған жылдар өткен соң бұл факт бүкіл әлемнен Жабайы Батыс тарихын ұнататындарды тартатын басты маркетингтік активке айналды.
• Девилс-Тауэрге (Ібіліс мұнарасы) қолжетімділіктің ашылуы (1906). Жақын маңдағы жартасқа АҚШ-тың алғашқы ұлттық монументі мәртебесін беру қала экономикасын қайта бағыттады. Санденс туристер үшін негізгі транзиттік торап пен түнеу орнына айналып, бұл қонақ үй бизнесі мен қызмет көрсету саласының дамуына серпін берді.
• «Олд Стоуни» сәулеттік мұрасы (1923). Жергілікті құмтастан мектеп салу маңызды қала құрылысы кезеңі болды. Ғимарат сол кездегі білім беру міндеттерін шешіп қана қоймай, қаланың сәулеттік стилін қалыптастырып, оның визуалды символына айналды.
• Жол желісіне интеграциялану (XX ғасырдың ортасы). Автомагистральдар жүйесіне (атап айтқанда, I-90) қосылу қаланы оқшауланудан шығарды. Бұл туристердің жыл бойы келуін қамтамасыз етті және жергілікті ранчо иелері үшін логистиканы жеңілдетіп, көрші штаттармен сауда байланысын нығайтты.
• Тарихи орталықты жаңғырту (XXI ғасыр). «Олд Стоуни» ғимаратын ауқымды реконструкциялау және оны мәдени орталық пен мұражайға айналдыру әсерлер экономикасына көшуді білдірді. Қала бәсекеге қабілетті туристік бағыт болып қалу үшін тарихты сақтауға инвестиция салды.

Сәулеттік келбеті және қала құрылысы

Санденс сәулеті — Америка Батысын игеру тарихының айқын көрінісі. Қаланың қала құрылысы Вайомингтегі шағын елді мекендердің классикалық сценарийі бойынша дамыды: алғашқы қоныстанушылар кезіндегі бейберекет құрылыстан бастап, айқын коммерциялық орталығы бар нақты көшелер желісінің қалыптасуына дейін.

Негізгі стильдер мен дәуірлер

Қаланың келбетінде өңірге тән ұстамдылық пен функционалдылық басым. Мұнда готика немесе барокко сияқты еуропалық стильдер кездеспейді, олардың орнына американдық шет аймақтарға тән бағыттар басымдыққа ие.

• Фронтирдің вернакулярлық сәулеті (XIX ғасырдың соңы). Алғашқы құрылыстар ағаш пен қарапайым конструкцияларды пайдаланумен сипатталды. Стильдің жарқын мысалы — «жалған қасбет» (Western False Front). Бұл — екі жақты шатыры бар қарапайым ғимаратқа биік тікбұрышты қасбет қосып салып, ірірек әрі айбынды қалалық құрылыс елесін жасауға мүмкіндік беретін сәулеттік тәсіл.
• Тас рустик (XX ғасырдың басы). Күрделі құрылысқа көшу кезеңінде жергілікті табиғи тас белсенді түрде пайдаланыла бастады. Бұл кезең қала билігінің тұрақтылығы мен ұзақ мерзімділігін көрсетуге арналған қоғамдық ғимараттардың бой көтеруімен ерекшеленді.
• Американдық функционализм (XX ғасырдың ортасы — соңы). Автомобиль туризмінің дамуы және штаттаралық автомагистральдың салынуы қалаға утилитарлық ғимараттарды әкелді: мотельдер, жанармай құю станциялары және бетон мен кірпіштен салынған заманауи әкімшілік ғимараттар.

Көрнекті ғимараттар мен қалалық орта элементтері

Санденстің сәулеттік ландшафтын оның визуалды бірегейлігін айқындайтын бірнеше негізгі нысандар қалыптастырады:

• «Олд Стоуни» (Old Stoney). Қаланың сөзсіз сәулеттік доминанты. Ғимарат жақын маңдағы каньоннан өндірілген қашалған жергілікті құмтастан салынған. Оның массивті тас қабырғалары мен қатаң пропорциялары 1920-жылдардағы жергілікті тас сәулетінің эталоны болып табылады, ол сол дәуірдің қоғамдық стилінің ерекшеліктері мен Жабайы Батыстың өрескел эстетикасын біріктіреді.
• Мэйн-стрит коммерциялық құрылысы. Қаланың тарихи орталығы ғасырлар тоғысындағы атмосфераны сақтап қалған. Мұнда дәстүрлі түрде дүкендер, дәмханалар және әкімшілік кеңселер орналасқан бір және екі қабатты кірпіш ғимараттар басым. Бұл қасбеттердің тарихи келбетін сақтау қаланың туристік тартымдылығында басты рөл атқарады.
• Крук округінің сот ғимараты. Заманауи сот ғимараты кейінірек салынғанына қарамастан, берік материалдарды пайдалану дәстүрін жалғастырып, Санденстің әкімшілік орталық ретіндегі мәртебесін айқындай түседі.

Қаламен байланысты көрнекті тұлғалар

Санденс тарихы қаланың келбетін қалыптастырып қана қоймай, Америка Батысының тарихында айтарлықтай із қалдырған адамдардың тағдырымен тығыз байланысты. Төменде есімдері осы аймақпен астасып жатқан негізгі тұлғалар берілген.

• Гарри Лонгбау (Harry Longabaugh), лақап аты «Сандэнс Кид»
  Аңызға айналған қылмыскер және «Жабайы топтың» мүшесі
  Қаламен байланысты ең танымал тұлға. Дәл осы жерде 1887 жылы ол жылқы ұрлағаны үшін 18 ай түрмеде отырған. Бұл түрме мерзімі оның тағдырында шешуші болды: бостандыққа шыққаннан кейін ол «Сандэнс Кид» деген бүркеншік есім алып, Бутч Кэссидидің серігі ретінде әлем тарихына енді.
• Альберт Хог (Albert Hogg)
  Қаланың негізін қалаушы және алғашқы мэр
  Елді мекеннің қалыптасуындағы басты тұлға. 1879 жылы ол қала жоспарын жасап, оған атау берді. Хог жергілікті билікті ұйымдастыруда және сауда бекетін Крук округінің әкімшілік орталығына айналдыруда шешуші рөл атқарды.
• Джеймс Райан (James Ryan)
  Крук округінің шерифі
  Фронтир дәуірінің заң өкілі. Қаланың қалыптасуының қатал кезеңдерінде құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуімен танымал. Дәл оның қызметі кезінде жергілікті түрмеде Гарри Лонгбау отырған және Райан болашақ аңызға айналған қарақшыны күзетуге жауапты болған.
• Нельс Х. Смит (Nels H. Smith)
  Вайоминг штатының 18-ші губернаторы (1939–1943)
  Көрнекті саяси қайраткер және табысты ранчо иесі. Губернатор лауазымына сайланғанға дейін Смит Санденске жақын жерде тұрып, үлкен ранчоны басқарған. Оның қызметі XX ғасырдың ортасында аймақтың инфрақұрылымы мен жол желісінің дамуына ықпал етті.
• Теодор Рузвельт (Theodore Roosevelt)
  АҚШ-тың 26-шы Президенті
  Рузвельт қаланың өзінде тұрмаса да, оның 1906 жылы жақын маңдағы Девилс-Тауэрді (Ібіліс мұнарасы) АҚШ-тың алғашқы ұлттық монументі деп жариялау туралы шешімі Санденстің тағдырын мәңгіге өзгертті. Бұл жарлық тыныш әкімшілік орталықты елдегі басты табиғи көрікті жерлердің біріне апаратын қақпаға айналдырды.