Ruidoso

«Шулы өзеннің» бастауында

Руидосо тарихы Нью-Мексико штатының ғажайып табиғатымен тығыз байланысты. Елді мекен өзінің әуезді атауын испан тіліндегі Río Ruidoso сөзінен алған, бұл «Шулы өзен» деп аударылады. Еуропалық қоныстанушылар келгенге дейін, асқақ Сьерра-Бланка тауларының етегінде орналасқан бұл жерлер аң мен таза суға бай болғандықтан, мескалеро-апачи тайпаларының байырғы аумағы болған.

Негізінің қалануы және алғашқы қоныстанушылар

Тұрақты қоныстың қалыптасуы XIX ғасырдың екінші жартысында, АҚШ-тағы Азамат соғысынан кейін көп ұзамай басталды. Өзен жағасындағы алғашқы өнеркәсіптік ғимараттардың пайда болуы бастау нүктесі болып саналады.

• 1868 жыл: Армия ардагері капитан Пол Даулин әйгілі «Даулин диірменін» (Dowlin’s Mill) салды. Бүгінгі күнге дейін сақталған бұл құрылыс алғашқы қауымдастықтың жүрегіне айналып, ағаш тілу, ұн тарту және қоғамдық жиналыстар өткізу орны қызметін атқарды.
• Ресми мәртебесі: Руидосодағы пошта бөлімшесі 1882 жылы ашылды, бұл елді мекеннің атауы мен мәртебесін карталарда ресми түрде бекітті.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуы саяси билікпен емес, көбінесе бірегей географиясымен және аймақтың қажеттіліктерімен айқындалды:

• Географиялық орны: Руидосо биік тауда орналасқан. Бұл оны табиғи климаттық курортқа айналдырды — Нью-Мексико мен Техастың аптап ыстық шөлді аймақтарының тұрғындары осы жерден жазғы аптаптан құтылу жолын іздеді.
• Ресурстар мен сауда: Ағаштың молдығы мен өзеннің гидроэнергиясы жақын маңдағы Форт Стэнтон мен Линкольн қаласын құрылыс материалдарымен және ұнмен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Ерте мәдениет пен экономика

Бастапқыда Руидосо экономикасы мал шаруашылығына, ағаш дайындауға және ауыл шаруашылығына негізделді. Өмір Жабайы Батыстың фронтиріне тән қатал болды, тіпті аймақ әйгілі «Линкольн округіндегі соғыстың» жаңғырығына да тап болды.

Дегенмен, XX ғасырдың басында-ақ жердің туристік әлеуеті байқала бастады. Ерте мәдениеттің маңызды бөлігі бәйге болды. Жергілікті ранчеролар ашық алаңдарда ресми емес жарыстар ұйымдастырып, бұл кейіннен әйгілі ипподромның ашылуына және қаланың ат спортының беделді орталығына айналуына әкелді.

Көне тарих және негізінің қалануы

• 900–1400 жж. — Аймаққа алғашқы қоныстану кезеңі, бұған байырғы халықтардың тұрғын үйлерінің археологиялық олжалары мен петроглифтері дәлел болады.
• XIX ғасырдың ортасы — Сьерра-Бланка шыңын қасиетті орын ретінде құрметтейтін мескалеро-апачи тайпаларының ықпалында болған аумақ.
• 1868 ж. — Азамат соғысының ардагері Пол Даулин қаланың ең көне сақталған ғимараты — әйгілі диірменді (Dowlin’s Mill) салады.
• 1882 ж. — Пошта бөлімшесі ашылып, елді мекен «шулы өзен» (Rio Ruidoso) құрметіне ресми түрде Руидосо атауын алады.
• 1884 ж. — Аңғардың ерте кезеңдегі саудасы мен ауыл шаруашылығының дамуында шешуші рөл атқарған Уингфилд отбасының келуі.

Туристік орталықтың қалыптасуы

• 1914 ж. — Жоғарғы каньонда (Upper Canyon) алғашқы қонақ үй лашықтары салынды, бұл ауылдың демалыс орнына айналуының бастамасы болды.
• 1935 ж. — Сидар-Крик ауданында алғашқы ұйымдастырылған шаңғы аймағы ашылды, бұл болашақ қысқы курорттардың хабаршысы болды.
• 1946 ж. — Руидосо ресми түрде муниципалитет (village) мәртебесін алады, Айк Уингфилд бірінші мэр болып сайланады.
• 1947 ж. — Кейіннен аңызға айналған Ruidoso Downs трегіне айналатын Hollywood Park ипподромының ашылуы.
• 1959 ж. — Квортерхорс тұқымды жылқылар үшін әлемдегі ең бай бәйгеге айналған All American Futurity-дің алғашқы жарысы өтті.

Заманауи инфрақұрылымның дамуы

• 1961 ж. — Сьерра-Бланка беткейлерінде тау шаңғысы кешенінің ресми түрде іске қосылуы, ол алғашқы маусымда-ақ келушілер саны бойынша рекорд орнатты.
• 1963 ж. — Мескалеро-апачи тайпасы тау шаңғысы курортын сатып алады, ол кейіннен әлемге әйгілі Ski Apache атауын алады.
• 1975 ж. — Аймақтың қонақжайлылық нышанына айналған Inn of the Mountain Gods курорттық кешенінің салтанатты ашылуы.
• 1999 ж. — Ипподромды ауқымды жаңғырту және казиноның ашылуы, бұл туристер үшін ойын-сауық мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтті.
• 2014 ж. — Мексиканың Пуэрто-Пеньяско қаласымен бауырластық қарым-қатынас орнату арқылы халықаралық байланыстарды нығайту.

Қала дамуының негізгі кезеңдері

Руидосо тарихы — таудағы шағын елді мекеннің әлемдік деңгейдегі жыл бойғы курортқа қалай айналғанының мысалы. Қала дамуының негізгі кезеңдері ресурстық экономикадан қонақжайлылық пен ойын-сауық индустриясына көшумен байланысты.

• Өнеркәсіп орталығының негізінің қалануы (1868)
  Даулин диірменінің құрылысы аймақ экономикасының бастау нүктесі болды. Бұл оқиға аумақты маусымдық тұрақтан жақын маңдағы форттарды ағашпен және ұнмен қамтамасыз ететін тұрақты сауда торабына айналдырды. Диірмен қала құрылысының алғашқы бағытын — өзен бойымен дамуды айқындап берді.
• Муниципалитет мәртебесін алу (1946)
  Руидосоның ресми инкорпорациясы орталықтандырылған басқару жүйесін құруға мүмкіндік берді. Бұл қалалық инфрақұрылымның дамуына жол ашты: тас төселген жолдар, сумен жабдықтау жүйелері салынды және өсіп келе жатқан туристер ағынына қажетті алғашқы әкімшілік ғимараттар пайда болды.
• Ат спорты дәуірі (1947–1959)
  Ruidoso Downs ипподромының ашылуы және квортерхорстарға арналған әлемдегі ең бай бәйге (All American Futurity) қала экономикасын түбегейлі өзгертті. Руидосо халықаралық танымалдылыққа ие болды, бұл мыңдаған құмар ойыншылар мен спорт сүйер қауымға қызмет көрсету үшін қонақ үйлер мен мейрамханалар құрылысының қарқын алуына әкелді.
• Қысқы курорттың құрылуы (1960-жылдар)
  Сьерра-Бланка тауындағы тау шаңғысы кешенінің (қазіргі Ski Apache) ашылуы маусымдық мәселесін шешті. Егер бұрын қала тек жазда ғана жанданса, шаңғы трассалары мен аспалы жолдардың салынуы Руидосоны жыл бойғы бағытқа айналдырып, жергілікті бизнеске тұрақты табыс пен қысқы жұмыс орындарын қамтамасыз етті.
• Мескалеро-апачи тайпасының инвестициялары (1970-жылдар – қазіргі уақыт)
  Inn of the Mountain Gods кешенінің құрылысы мен кейінгі жаңғыртулары маңызды мәдени-экономикалық кезең болды. Қала мен тайпаның бұл ынтымақтастығы аймаққа туризмнің люкс сегментін, казино мен гольф алаңдарын алып келді, сондай-ақ аймақтың мәдени ерекшелігін нығайтты.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Руидосо сәулеті готика немесе барокко сияқты классикалық еуропалық канондарға бағынбайды. Бұл — қала құрылысы қатал ландшафтпен, қолжетімді табиғи материалдармен және курорттық мақсатпен айқындалған американдық Батыстың типтік таулы қаласы. Қаланың келбеті өзен аңғарының иірімдері мен тау беткейлеріне үйлесе отырып, Нью-Мексико колоритімен «альпілік ауылдың» жайлы атмосферасын қалыптастыра отырып, органикалық түрде дамыды.

Сәулет стильдері мен тарихи дәуірлер

Құрылыстың дамуын бірнеше негізгі кезеңге бөлуге болады, олардың әрқайсысы құрылысқа деген өзіндік тәсілімен ерекшеленеді:

• Фронтир дәуірі (XIX ғасырдың соңы) — Утилитарлық стиль және Вернакулярлық сәулет.
  Алғашқы ғимараттар қол астындағы материалдардан: ірі бөренелер мен тастан тұрғызылды. Олар ауа райынан қорғауға арналған, декорсыз таза функционалды құрылыстар болды.
  Тән ерекшеліктері: өңделмеген тас қалау, бөренеден жасалған қималар, қарапайым екі жақты шатырлар.
• Курорттың қалыптасуы (1920–1950 жж.) — Рустик (Rustic) және Бөрене стилі.
  Туристер ағынымен бірге Жоғарғы каньонда (Upper Canyon) қонақ үйлер жаппай салына бастады. Қаланың бүгінгі күнге дейінгі визиттік картасына айналған «орман лашығы» стилі қалыптасты.
  Тән ерекшеліктері: ашық верандалар, өңделмеген ағашты пайдалану, тас каминдер, айналадағы орманмен үйлесімділік.
• Аймақтық ықпал (XX ғасырдың ортасы – бүгінгі күн) — Пуэбло-ревайвл және Территориалды стиль.
  Руидосо таулы қала болғанымен, Нью-Мексиконың жалпы сәулетінің ықпалы мұнда айқын сезіледі. Саман құрылысының элементтері биік таулы климатқа бейімделген.
  Тән ерекшеліктері: тегіс немесе еңіс шатырлар, топырақ түстес сылақ, шығып тұратын ағаш арқалықтар (вигалар).
• Заманауи кезең (XX ғасырдың соңы – XXI ғасыр) — «Таулы модерн» (Mountain Modern).
  Элиталық резиденциялар мен ірі курорттық кешендердің құрылысы заманауи технологияларды ала келді.
  Тән ерекшеліктері: Сьерра-Бланка көріністеріне арналған панорамалық әйнектеу, болат, шыны және дәстүрлі тастың үйлесімі, экологиялық тазалық.

Көрнекті ғимараттар мен аудандар

Руидосо келбетін жекелеген монументтер емес, тұтас аудандар мен ерекше нысандар қалыптастырады:

• Мидтаун (Midtown): Қаланың тарихи және коммерциялық орталығы. Мұнда тығыз орналасқан аласа ғимараттар басым, ағаш қасбетті дүкендер мен дәмханалар заманауи серуендеуге бейімделген ескі вестерн атмосферасын сыйлайды.
• Жоғарғы каньон (Upper Canyon): Өзен бойындағы ғасырлық қарағайлар арасында орналасқан XX ғасырдың басындағы тарихи бөрене лашықтардың ең көп шоғырланған ауданы.
• Даулин диірмені (Dowlin’s Mill): Ең көне құрылыс (1868 ж.), ерте өнеркәсіптік сәулеттің үлгісі, мұнда әлі күнге дейін су дөңгелегі жұмыс істейді.
• Inn of the Mountain Gods: Үндіс дәстүрлері мен монументалды тау стилінің заманауи интерпретациясын көрсететін, Мескалеро көлінің ландшафтына үйлесімді енген ауқымды курорттық кешен.

Руидосо тарихындағы көрнекті тұлғалар

Руидосо мен Линкольн округінің төңірегіндегі тарих тек қала шежіресінде ғана емес, АҚШ мәдениетінде де із қалдырған есімдерге бай. Жабайы Батыс аңыздарынан бастап қазіргі кино және спорт жұлдыздарына дейін — бұл адамдар аймақтың мінезін қалыптастырды.

• Пол Даулин (Paul Dowlin)
  АҚШ армиясының капитаны, елді мекеннің негізін қалаушы
  1868 жылы әйгілі диірменді (Dowlin’s Mill) салған Азамат соғысының ардагері. Оның кәсіпорнының айналасында кейіннен Руидосо қаласына айналған қауымдастық қалыптаса бастады. Даулин дамудың ерте кезеңінде бүкіл аймақты ағашпен және ұнмен қамтамасыз еткен негізгі тұлға болды.
• Билли Кид (Billy the Kid / William H. Bonney)
  Аңызға айналған қылмыскер (ганфайтер)
  Руидосо қаласының өзі кейінірек іргесі қаланса да, әйгілі қылмыскер «Линкольн округіндегі соғыс» кезінде осы жерлерде жиі жасырынған. Тарихи деректер оның Даулин диірменіне барғанын және жергілікті отбасылармен дос болғанын көрсетеді. Оның тұлғасы аймақтың тарихи мұрасының басты туристік тартымдылығы болып табылады.
• Айк Уингфилд (Ike Wingfield)
  Саясаткер, бірінші мэр
  Аңғардағы ең көне пионер-отбасылардың бірінің өкілі. 1946 жылы Руидосо муниципалитет мәртебесін алғанда, Айк оның алғашқы сайланған мэрі болды. Ол қалалық инфрақұрылымды құруда және маусымдық ауылдан толыққанды қалаға көшуде шешуші рөл атқарды.
• Р.Д. Хаббард (R.D. Hubbard)
  Кәсіпкер, филантроп
  XX ғасырдың соңында аймақтағы ат спортын өзгерткен Ruidoso Downs ипподромының иесі. Оның инвестициялары мен көрегендігінің арқасында жергілікті бәйгелер әлемдік мәртебеге ие болды, ал қалада Американдық жылқы мұражайы (қазіргі Hubbard Museum of the American West) пайда болды.
• Патрик Суэйзи (Patrick Swayze)
  Актер, биші, әнші
  «Лас билер» (Dirty Dancing) және «Елес» (Ghost) фильмдерінің жұлдызы Руидосо маңындағы ранчоның (Rancho de Días Alegres) иесі болды. Ол қауымдастық өміріне белсене қатысып, бұл жерлерді өзінің нағыз үйі деп санаған. Оның өсиеті бойынша, актердің күлі Нью-Мексикодағы сүйікті ранчосының үстіне шашылды.
• Фрэнк Уайкофф (Frank Wykoff)
  Олимпиада чемпионы, педагог
  Тарихта үш түрлі Олимпиадада (1928, 1932, 1936) эстафетада үш алтын медаль жеңіп алған жалғыз спринтер. Спорттық мансабын аяқтағаннан кейін ол осы аймаққа көшіп келіп, көп жылдар бойы Руидосо мектеп жүйесінде жұмыс істеп, балалардың білімімен айналысты.
• Питер Херд (Peter Hurd)
  Реалист-суретші
  Көршілес Сан-Патрисиодағы (Руидосо аңғарының мәдени агломерациясының бөлігі) ранчода тұрған әйгілі американдық кескіндемеші. Оның туындылары Сьерра-Бланка пейзаждары мен Нью-Мексиконың жарығын бүкіл әлемге танымал етті.