Poteau

Пото қаласының тарихы осы аттас өзен аңғарын игерумен және қазіргі Оклахоманың шығысындағы көлік жолдарының дамуымен тығыз байланысты. Қала атауы француз тілінен шыққан (poteau «баған» немесе «бекет» дегенді білдіреді), бұл аңыз бойынша сауда факториясын белгілеу үшін мұнда таңбалау бағанын орнатқан ертедегі француз зерттеушілерінің заманына сілтеме жасайды.

Қоныстың толыққанды қала ретінде қалыптасуы бірнеше негізгі фактордың әсерінен өтті:

• Негізінің қалануы және алғашқы деректер: Қоныс чокто халқының жерлерінде пайда болды. Ресми бастау нүктесі ретінде көбінесе 1887 жылы пошта бөлімшесінің ашылуы есептеледі. 1898 жылы Пото инкорпорацияланған қала мәртебесін алды, бұл оның картадағы бар екенін заңды түрде бекітті.
• Темір жол серпіні: 1895–1896 жылдары Kansas City, Pittsburg and Gulf Railroad темір жолының тартылуы дамудың шешуші сәті болды. Темір жол станциясының пайда болуы шағын қонысты маңызды көлік торабына айналдырып, оны ірі өткізу нарықтарымен байланыстырды.
• Әкімшілік мәртебе: 1908 жылы, Оклахома штаты құрылғаннан кейін көп ұзамай Потоның Ле-Флор округінің әкімшілік орталығы болып жариялануы маңызды белес болды. Басқарудың көршілес Камерон қаласынан көшірілуі Потоның аймақтағы саяси маңыздылығын біржола бекітті.

Қаланың ерте экономикасы мен мәдени өмірі бай табиғи ресурстарға негізделді. Каванал төбесінің етегінде орналасқан Пото көмір өндіру, ағаш дайындау және ауыл шаруашылығы орталығы ретінде дамыды. Өнеркәсіп пен аграрлық сектордың мұндай үйлесімі қолайлы логистикамен толығып, XX ғасырдың басында қалаға халықтың тұрақты ағыны мен экономикалық өсуді қамтамасыз етті.

• 1719 — Бернар де ла Арптың француз экспедициясы өзен аңғарын зерттейді, бұл кейіннен жердің атауына негіз болады (французша «баған» сөзінен).
• 1887 — Алғашқы пошта бөлімшесінің ашылуы, бұл Пото атауын картада ресми түрде бекітті.
• 1896 — Қала арқылы Kansas City, Pittsburg and Gulf Railroad темір жолы тартылып, көмір мен ағаш экспортына жол ашылды.
• 1898 — Пото Үндіс аумағы шегінде инкорпорацияланған қала мәртебесін алады.
• 1908 — Оклахома штаты құрылғаннан кейін қала Камерон қаласынан бұл құқықты жеңіп алып, Ле-Флор округінің әкімшілік орталығына айналады.
• 1910-шы жылдар — Аймақ экономикасын нығайтқан шыны өнеркәсібі мен кірпіш өндірісінің белсенді дамуының басталуы.
• 1933 — Кейіннен Карл Альберт атындағы мемлекеттік колледжге (Carl Albert State College) айналатын колледждің негізі қалануы.
• 1950-ші жылдар — Каванал төбесін «Әлемдегі ең биік төбе» брендімен туристік нысан ретінде танымал ету науқанының басталуы.
• 1963 — Қаланың оңтүстігінде көлік қолжетімділігін жақсартқан Роберт С. Керр атындағы әуежай құрылысының аяқталуы.
• 1973 — Жергілікті колледжге АҚШ Өкілдер палатасының спикері және осы өңірдің тумасы Карл Альберттің есімі ресми түрде берілді.
• 1980 — Халық санының өсуіне жауап ретінде қалалық инфрақұрылымның кеңеюі және жаңа қоғамдық ғимараттардың салынуы.
• 2006 — Оңтүстік-шығыс Оклахоманың басты жыл сайынғы оқиғаларының біріне тез айналған алғашқы Poteau Balloon Fest әуе шарлары фестивалінің өткізілуі.

Дамудың негізгі кезеңдері

Потоның шағын сауда бекетінен қазіргі заманғы аймақтық орталыққа дейінгі эволюциясы бірнеше шешуші сәттермен айқындалды. Төменде қаланың экономикалық және мәдени бейнесін қалыптастырған негізгі белестер берілген:

• Темір жол құрылысы (1896): Kansas City, Pittsburg and Gulf Railroad желісі жолдарының тартылуы басты экономикалық катализатор болды. Бұл оқиға оқшауланған қонысты көмір, ағаш және мақта экспорты үшін негізгі логистикалық торапқа айналдырып, капиталдың жедел ағыны мен халық санының өсуін қамтамасыз етті.
• Округ орталығы мәртебесін алу (1908): Ле-Флор округінің астанасы атағы үшін болған саяси таластағы жеңіс Потоның аймақтың әкімшілік өзегі ретіндегі рөлін бекітті. Бұл монументалды сот ғимаратының салынуына және кең аумақты басқаруға қажетті қалалық инфрақұрылымның қалыптасуына әкелді.
• XX ғасырдың басындағы индустрияландыру: Шикізат өндіруден өндіріске қарай жасалған маңызды қадам. Шыны зауыттары мен кірпіш фабрикаларының ашылуы жергілікті экономиканы әртараптандырып, қаланы көмір мен ауыл шаруашылығы өнімдері бағасының ауытқуына азырақ тәуелді етті.
• Колледждің негізі қалануы (1933): Қазіргі уақытта Carl Albert State College ретінде белгілі оқу орнының құрылуы маңызды мәдени белес болды. Колледж Оклахоманың оңтүстік-шығысындағы тұрғындар үшін жоғары білімге қолжетімділікті қамтамасыз етіп қана қоймай, ірі жұмыс берушіге және қоғамдық өмірдің орталығына айналды.
• Роберт С. Керр атындағы әуежайдың ашылуы (1963): Қаланың оңтүстігінде заманауи авиациялық тораптың салынуы жаңа логистика дәуіріне қадам басқанды білдірді. Әуежай XX ғасырдың екінші жартысында бизнес пен өнеркәсіп үшін Потоның инвестициялық тартымдылығын айтарлықтай арттырды.
• Оқиғалық туризмнің дамуы (2000-шы жылдар): Жыл сайынғы әуе шарлары фестивалінің (Poteau Balloon Fest) басталуы және «Әлемдегі ең биік төбе» (Каванал) брендін белсенді насихаттау қалаға жыл сайын мыңдаған қонақтарды тартып, туристік экономикаға бетбұрысты белгіледі.

Архитектуралық бейне және қала құрылысы

Пото қаласының архитектурасы Оклахоманың шығысындағы типтік американдық қоныстың дамуының көрнекі шежіресі болып табылады. Қаланың қала құрылыстық құрылымы бастапқыда темір жолдың айналасында қалыптасты, ол тарихи орталықтың тік бұрышты көшелер торын айқындап берді, ал округтің әкімшілік астанасы мәртебесі монументалды қоғамдық ғимараттардың пайда болуына себеп болды.

Пото құрылысында бірнеше негізгі кезеңді бөліп көрсетуге болады, олардың әрқайсысы белгілі бір тарихи үрдістерге сәйкес келеді:

• XIX–XX ғасырлар тоғысы (Қалыптасу дәуірі):

  Тарихи өзек (Даунтаун) қалыптасқан кезең. Алғашқы уақытша құрылыстардың орнына кірпіш пен тастан салынған күрделі ғимараттар келді. Басым бағыт утилитарлық коммерциялық стиль (Plains Commercial style) болды. Оған кірпіш қасбеттер, бірінші қабаттардағы үлкен витриналық терезелер және геометриялық өрнектері бар сәндік карниздер тән.

• 1920–1940-шы жылдар (Азаматтық құрылыс):

  Қала мәртебесінің нығайған уақыты. Қоғамдық ғимараттардың архитектурасында неоклассицизм мен ұстамды ар-деко элементтері байқалады. Ұлы депрессия кезіндегі қоғамдық жұмыстар бағдарламасы (WPA) ерекше әсер етті, соның арқасында рустик стилінде (WPA Rustic) орындалған қоғамдық мақсаттағы берік тас құрылыстар (мектептер, спорт залдары) пайда болды.

• XX ғасырдың екінші жартысы — қазіргі уақыт (Модернизм):

  Карл Альберт атындағы мемлекеттік колледждің дамуымен және қала маңындағы аумақтардың өсуімен қалаға модернизм келді. Бұл кезеңнің оқу корпустары, әкімшілік кеңселер мен медициналық мекемелері функционалдылығымен, артық декордың болмауымен және заманауи материалдарды (бетон, шыны) қолдануымен ерекшеленеді.

Знақты ғимараттар мен аудандар

Потоның бейнесін қала өмірінің әртүрлі дәуірлерін көрсететін бірнеше негізгі нысандар мен аймақтар қалыптастырады:

• Тарихи Даунтаун ауданы (Dewey Avenue): Қаланың «жүрегі», мұнда XX ғасырдың басындағы түпнұсқалық коммерциялық құрылыстар сақталған. Бұл аудан екі қабатты кірпіш ғимараттар қатарынан тұратын американдық «Мейн-стриттің» классикалық үлгісі болып табылады.
• Ле-Флор округінің сот ғимараты (Le Flore County Courthouse): 1926 жылы тұрғызылған тарихи сот ғимараты орталықтың архитектуралық доминанты болып табылады. Ол классикалық жаңғыру стилінде орындалған, бұл тұрақтылық пен заңдылықты бейнелейді.
• Терри үйі (Terry House): Қала үшін бірегей, Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енген тұрғын үй архитектурасының ескерткіші. Зәулім үй қала тарихының ерте кезеңінде ауқатты тұрғындар арасында танымал болған викториялық стильдің (атап айтқанда, Королева Анна стилінің) белгілерін көрсетеді.
• Carl Albert State College кампусы: Қаланың заманауи архитектуралық қабатын білдіреді, мұнда жинақы оқу корпустары абаттандырылған жасыл аймақтармен үйлесім тапқан.

Потоның көрнекті тұлғалары

Көлемі шағын болғанына қарамастан, Пото қаласы мен Ле-Флор округі елге таңқаларлықтай көп талантты адамдарды сыйлады. Оклахоманың бұл бұрышы штат тарихын өзгерткен ықпалды саясаткерлердің, спорт жұлдыздары мен мәдениет қайраткерлерінің отаны мен үйіне айналды. Міне, қала мақтан тұтатын есімдер:

• Роберт С. Керр (Robert S. Kerr)
  Оклахома губернаторы, АҚШ сенаторы, мұнай магнаты (1896–1963)
  Керр басқа жерде дүниеге келсе де, дәл Пото оның нағыз резиденциясына айналды. «Сенаттың тәжсіз королі» мұнда төбе үстінде өзінің әйгілі иелігін тұрғызды, ол бүгінде мұражай және конференция орталығы ретінде жұмыс істейді. Керр аймақтың экономикалық дамуында шешуші рөл атқарды және жергілікті әуежай оның есімімен аталады.
• Карл Альберт (Carl Albert)
  АҚШ Өкілдер палатасының спикері (1908–2000)
  «Кішкентай Диксиден шыққан кішкентай алып» (Little Giant from Little Dixie) ретінде танымал аңызға айналған саясаткер. Ол осы аймақта өсті және әрқашан Потомен тығыз байланыста болды. Оның құрметіне қаланың білім беру орталығына айналған мемлекеттік колледж (Carl Albert State College) аталған.
• Грейди Брюэр (Grady Brewer)
  Кәсіпқой боксшы, «The Contender» шоуының жеңімпазы (1970 ж.т.)
  Рингте Потоның атын шығарған әлемдік бокс жұлдызы. Брюэр 2006 жылы танымал «The Contender» телетурнирінің екінші маусымында жеңіске жеткеннен кейін кеңінен танымал болды. Бірінші орта салмақтағы IBO нұсқасы бойынша әлем чемпионы атағының иегері, ол Потода тұрып, жаттығуын жалғастырып, жергілікті спортшыларды өз үлгісімен шабыттандырып келеді.
• Ағайынды Пулдар (The Poole Brothers: Barney, Ray, Jim)
  Американдық футбол жұлдыздары (NFL)
  Пото орта мектебі түлектерінің бірегей спорттық династиясы. Үш ағайынды — Барни, Рэй және Джим — кәсіпқой спортта зор жетістіктерге жетті. Үшеуі де Ұлттық футбол лигасында (NFL) «Нью-Йорк Джайентс» және «Балтимор Колтс» сияқты командалар сапында ойнап, туған мектептерін ұлттық деңгейде танымал етті.
• Базз Клиффорд (Buzz Clifford)
  Әнші және әндер авторы (1941–2018)
  Billboard чарттарында жоғары орындарға ие болған «Baby Sittin' Boogie» хитінің арқасында бүкіл әлемге танымал болған Пото мектебінің 1960 жылғы түлегі. Оның музыкалық мансабы — шағын қаладан шыққан таланттың әлемдік сахнаны қалай бағындыра алатынының жарқын үлгісі.