Norman

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Норман қаласының тарихы американдық Батысты игерудегі ең драмалық оқиғалардың бірі — 1889 жылғы Жер жарысынан басталды. Ресми негізі қаланған күні ретінде 1889 жылдың 22 сәуірі есептеледі, ол кезде бұрын «Үлестірілмеген жерлер» құрамына кірген аумақ қоныстану үшін ашылып, бір күннің ішінде мұнда шатырлы қалашық пайда болды.

Қала өз атауын алғашқы тұрақты тұрғындар келгенге дейін көп уақыт бұрын алған. 1870-жылдардың басында жер өлшеуші Абнер Норман жергілікті бұлақ жанына лагерь құрды. Оның тобының мүшелері қалжыңдап қараағаш діңіне «Норман лагері» (Norman's Camp) деген жазуды қашап жазған. Бұл атау осы жерге бекітіліп, болашақ қалаға ауысты.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Норманның уақытша лагерьден гүлденген қалаға айналуы географиялық орналасуы мен саяси шешімдердің сәтті үйлесіміне байланысты болды:

• Теміржол: Atchison, Topeka and Santa Fe Railway желісі шешуші рөл атқарды. Станцияның болуы сыртқы әлеммен байланысты және тауарлардың келуін қамтамасыз етті, бұл даладағы қоныстың аман қалуы үшін өте маңызды болды.
• Білім беру орталығы: Қала тарихындағы шешуші сәт 1890 жыл болды, ол кезде Оклахома Территориясының Заң шығарушы жиналысы мұнда Оклахома университетін орналастыру туралы шешім қабылдады. Бұл оқиға қаланың алдағы ғасырларға арналған даму векторын айқындады.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Алғашқы жылдары Норман экономикасы ауыл шаруашылығына, атап айтқанда мақта мен дәнді дақылдарды өсіруге, сондай-ақ теміржол көлігіне қызмет көрсетуге негізделді. Қала өз бейнесін тез өзгертті: шатырлар ағаш құрылыстармен, содан кейін кірпіш ғимараттармен алмасты.

Университеттің ашылуы қала өміріне бірегей мәдени ерекшелік әкелді. Тек фермерлікке немесе ресурстарды өндіруге бағытталған аймақтың басқа да көптеген қоныстарынан айырмашылығы, Норман алғашқы жылдардан бастап ерекше академиялық атмосферасы бар интеллектуалдық орталық ретінде қалыптасты.

Норман тарихындағы негізгі белестер

• 1889 жыл (22 сәуір) — Жер жарысы барысында қоныстанушылар болашақ қаланың аумағын иеленіп, небәрі бір күн ішінде шатырлы лагерь құрды.
• 1890 жыл — Оклахома Территориясының Заң шығарушы жиналысы Норманда Оклахома университетін құруды мақұлдап, оның білім беру орталығы ретіндегі болашағын айқындады.
• 1891 жыл (13 мамыр) — Норман ресми түрде инкорпорацияланып, қала мәртебесін алды.
• 1892 жыл — Алғашқы 57 студент жаңадан ашылған университетте оқуды бастады.
• 1923 жыл — Sooners футбол командасының үй аренасына және маңызды мәдени нысанға айналған «Оклахома Мемориал» стадионы ашылды.
• 1942 жыл — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норманда әскери-теңіз авиабазасы мен оқу орталығы құрылды, бұл халық саны мен экономиканың күрт өсуіне әкелді.
• 1959 жыл — Қала арқылы I-35 штаттаралық автомагистралінің учаскесі өтіп, аймақтың көлік қолжетімділігін айтарлықтай жақсартты.
• 1972 жыл — Ұлттық қатты дауылдар зертханасы (NSSL) өз штаб-пәтерін Норманға көшіріп, қаланың метеорология орталығы ретінде дамуына негіз қалады.
• 2000 жыл — Әлемдегі ең ірі университеттік мұражайлардың бірі — Сэм Нобл атындағы жаратылыстану тарихы мұражайының жаңа заманауи ғимараты ашылды.
• 2006 жыл — Федералдық, штаттық және университеттік метеорологиялық қызметтерді біріктірген Ұлттық ауа райы орталығының (National Weather Center) ашылуы өтті.

Қаланың трансформациялану кезеңдері

Норманның дамуы — бұл шағын дала қонысының заманауи ғылыми және мәдени орталыққа айналу тарихы. Төменде қаланың заманауи бейнесі мен экономикасын қалыптастырған негізгі процестер берілген:

• Университет кластерінің қалыптасуы: 1890 жылы Оклахома университетінің (OU) ашылуы басты қала құраушы фактор болды. Бұл оқиға қаланы таза аграрлық даму жолынан білім мен ғылым жолына бағыттады, сондай-ақ қалаға «чероки-готикасы» (Cherokee Gothic) стиліндегі бірегей сәулет сыйлады.
• Теміржол артериясы: Santa Fe Railway желісі қаланың негізі қалануына себеп болып қана қоймай, ұзақ жылдар бойы басты экономикалық арна болып қала берді, бұл жергілікті фермерлерге мақта мен астық экспорттауға мүмкіндік беріп, ерте Норманның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етті.
• 1940-жылдардағы әскери урбанизация: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі ірі әскери-теңіз базасының орналасуы халық санының күрт өсуіне және құрылыс бумына әкелді. Соғыстан кейін Макс Вестхаймер аэродромын қоса алғанда, әскери инфрақұрылым университетке беріліп, қала аумағын солтүстікке қарай айтарлықтай кеңейтті.
• Көлік революциясы (I-35): 1959 жылы I-35 штаттаралық автомагистралінің салынуы Норманды Оклахома-Ситимен тығыз байланыстырды. Бұл қаланы штат астанасында жұмыс істейтіндер үшін тартымды тұрғылықты жерге айналдырды және батыс шекара бойындағы сауда аймақтарының дамуын ынталандырды.
• «Ауа райы астанасын» құру: 2006 жылы Ұлттық ауа райы орталығының (NWC) ашылуымен аяқталған федералдық және штаттық метеорологиялық қызметтердің шоғырлануы қалаға әлемдік ғылыми элитаны және жоғары технологияларға инвестицияларды тартты.
• Спорт экономикасы: Стадионның кеңеюі және Sooners футбол командасының жетістіктері студенттік спортты қуатты ойын-сауық индустриясына айналдырды. Үйдегі матчтар күндері қала халқы уақытша ондаған мың адамға артады, бұл жергілікті бизнеске орасан зор серпін береді.

Сәулеттік бейне және қала құрылысы

Норманның қала құрылысының дамуы оның университет қаласы мәртебесімен тығыз байланысты. Көшелердің жоспарлануы тарихи түрде екі тартылыс орталығының төңірегінде қалыптасты: коммерциялық орамы (Даунтаун) бар теміржол вокзалы және Оклахома университетінің кампусы. Қала сәулеті американдық Орта Батыстың эволюциясын көрсететін стильдердің эклектикалық қоспасын білдіреді: жер игеру дәуіріндегі функционалдық ғимараттардан бастап заманауи хай-тек кешендеріне дейін.

Университет сәулеті: «Чероки-готикасы»

Норманның визиткалық картасы «Чероки-готикасы» (Cherokee Gothic) деп аталатын бірегей сәулет стилі болып табылады. Атақты сәулетші Фрэнк Ллойд Райтқа телінетін бұл термин классикалық университеттік готиканың жергілікті жағдайларға бейімделуін сипаттайды.

• Стильдің ерекшеліктері: Еуропалық готика формаларының (шпильдер, сүйір аркалар, контрфорстар) жергілікті материалдармен — қызыл кірпішпен және ақшыл әктаспен үйлесуі. Бұл ғимараттарға монументалдылық беріп, оларды Оклахома ландшафтымен байланыстырады.
• Көрнекті нысан: Биззелл мемориалды кітапханасы (Bizzell Memorial Library, 1929 ж.). Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде танылған бұл ғимарат стильдің эталоны болып табылады. Оның негізгі кіреберісі күрделі тас қашаумен және витраждармен безендірілген.
• Эванс-холл: XX ғасырдың басында салынған әкімшілік ғимарат, сондай-ақ осы стильде орындалған және кампустың бүкіл тарихи өзегінің реңін белгілейді.

Тарихи орталық және тұрғын аудандар (XIX ғ. соңы — XX ғ. басы)

Кампустан тыс жерде Норман сәулеті сол кездегі типтік американдық үрдістер арнасында дамыды. Қаланың Miller және Chautauqua сияқты тарихи аудандары XX ғасырдың басындағы атмосфераны сақтап қалған.

• Коммерциялық стиль және эклектика: Мейн-стриттегі (Main Street) ғимараттар викториялық стиль және Ричардсонның неоромандық стилі элементтері бар қызыл кірпіштен салынған классикалық американдық коммерциялық құрылыстар болып табылады.
• Испандық колониялық стиль: Жарқын мысалы ретінде Sooner Theatre театрын (1929 ж.) атауға болады. Ғимарат өзіне тән сылақпен, черепицалы шатырымен және АҚШ-тың Оңтүстік-Батысындағы испан мұрасына сілтеме жасайтын сәндік элементтерімен ерекшеленеді.
• Крафтсман (Craftsman) және Тюдор-ривайвл: Тұрғын тарихи орамдарда кең верандалары бар крафтсман стиліндегі жайлы бунгалолар мен тік шатырлары және фахверк элементтері бар Тюдордың жаңғыру стиліндегі үйлер басым.

Модернизм және қазіргі заман (XX ғ. соңы — XXI ғ.)

Норманның метеорологияның ғылыми орталығы ретінде дамуымен қалада заманауи сәулеттік шешімдерді іске асыратын ғимараттар пайда болды. Мұнда функционализм, шыны мен болатты пайдалану басым.

• Хай-тек және постмодернизм: Ұлттық ауа райы орталығы (National Weather Center) — бұл кемені еске түсіретін орасан зор заманауи құрылыс. Шыны мен болаттан жасалған қасбет, сондай-ақ ғимарат ішіндегі ашық коммуникациялар оның технологиялық мақсатын көрсетеді.
• Мұражай сәулеті: Кіші Фред Джонс өнер мұражайы (Fred Jones Jr. Museum of Art) тарихи негізді Хью Ньюэлл Джейкобсон жобалаған заманауи қанатпен біріктіреді. Пирамида тәрізді шатыр-шамдары бар жаңа қанат — дәстүрлі формалардың талғампаз заманауи оқылуының үлгісі.

Норманның көрнекті тұрғындары

Норман әлемдік мәдениетте, ғылымда және спортта айтарлықтай із қалдырған көптеген адамдардың отаны немесе мекені болды. Қаланың университетпен байланысы көбінесе осы тұлғалардың қалыптасуында негізгі рөл атқарды.

Өнер және мәдениет

• Джеймс Гарнер (James Garner) — Актер және продюсер
  «Маверик» сериалы мен «Естелік дәптері» фильміндегі рөлдерінің арқасында Голливуд аңызына айналған Норман тумасы. Гарнер әрқашан туған қаласы туралы жылы лебіз білдіретін, 2006 жылы мұнда оның киноөнеріне қосқан үлесін бейнелейтін қола мүсіні орнатылды.
• Тоби Кит (Toby Keith) — Кантри-орындаушы және филантроп
  Қаланың жаңа тарихындағы ең танымал тұрғындарының бірі. Музыкант Норманда тұрып қана қоймай, жергілікті бизнеске және қайырымдылыққа белсенді түрде инвестиция салды. Оның жергілікті қауымдастыққа және университеттің спорттық командаларына адалдығы оны қаланың бейресми елшісіне айналдырды.
• Винс Гилл (Vince Gill) — Музыкант және мультиинструменталист
  Норманда судьяның отбасында дүниеге келген. Кантри-музыка тарихындағы 20-дан астам «Грэмми» сыйлығын жеңіп алған ең атақты тұлғалардың бірі болды. Оның мансабы жергілікті музыканттар үшін шабыт көзі болып табылады.

Ғылым және ғарыш

• Карл Янский (Karl Jansky) — Физик және радиоинженер
  Норманда инженерлік колледж деканының отбасында дүниеге келген. Құс жолынан келетін радиотолқындарды ашып, тарихқа «радиоастрономияның атасы» ретінде енді. Оның жаңалығы Әлем туралы түсінікті түбегейлі өзгертті.
• Шеннон Лусид (Shannon Lucid) — NASA астронавы және биохимик
  Норман мектебі мен Оклахома университетінің түлегі. Алғашқы әйел астронавтардың бірі болды және ұзақ уақыт бойы әйелдер арасында ғарышта болу ұзақтығы бойынша рекордты иеленді. Оның ғылыми жолы дәл Норман зертханаларында басталды.

Спорт және қоғамдық қызмет

• Бад Уилкинсон (Bud Wilkinson) — Футбол жаттықтырушысы
  Норманда тұрған Oklahoma Sooners командасының аңызға айналған тәлімгері. Оның жетекшілігімен университет командасы 1950-жылдары қатарынан 47 жеңіс рекордын орнатты, бұл Норманды АҚШ-тың студенттік футбол астаналарының біріне айналдырды.
• Элизабет Уоррен (Elizabeth Warren) — Саясаткер және АҚШ сенаторы
  Жастық шағын Норманда өткізіп, жергілікті орта мектепті бітірген, онда ол пікірсайыс клубының жұлдызы ретінде көрінді. Оның Оклахомадағы мектеп партасынан Вашингтондағы ықпалды лауазымдарға дейінгі мансабы жергілікті орта білім берудің жоғары деңгейінің үлгісі болып табылады.