Knoxville

Ноксвилл тарихы — бұл шағын шекаралық форттың қалайша Американың оңтүстігіндегі маңызды қалаға айналғанының жарқын үлгісі. Оның дамуы тиімді географиялық орналасуымен, саяси шешімдермен және АҚШ тарихындағы қарқынды оқиғалармен айқындалды.

Негізінің қалануы және алғашқы деректер

Қазіргі Ноксвиллдің орнындағы алғашқы елді мекенді 1786 жылы Америка армиясының офицері Джеймс Уайт қалаған. Бастапқыда бұл Уайтс-Форт деген атпен белгілі форт болды. 1791 жылы қала АҚШ-тың алғашқы әскери министрі Генри Нокстың құрметіне өзінің қазіргі атауын алды. Стратегиялық маңызының арқасында Ноксвилл Оңтүстік-батыс аумағының астанасы болды, кейіннен 1796 жылдан 1817 жылға дейін (үзіліспен) Теннесси штатының алғашқы астанасы рөлін атқарды. Дәл осы жерде 1796 жылы штаттың алғашқы конституциялық актісі қабылданды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың XIX ғасырдағы өсуі мен гүлденуіне бірнеше негізгі факторлар себеп болды:

• Географиялық орналасуы: Теннесси өзенінің бойында орналасуы Ноксвиллді сауда мен тауарларды тасымалдаудың маңызды тоғысу нүктесіне айналдырды.
• Сауда және көлік: Ұзақ уақыт бойы қала біршама оқшауланған болатын, бірақ 1855 жылы теміржолдың келуімен экономикалық дүмпу басталды. Ноксвилл көтерме сауда мен дистрибуцияның ірі орталығына айналды.
• Саяси рөлі: Алғашқы жылдардағы штат астанасы мәртебесі халықтың келуіне және инвестицияның құйылуына ықпал етті.
• Азамат соғысы: АҚШ-тағы Азамат соғысы (1861–1865) кезінде қала текетірес орталығында қалды. Қаланың өзі Конфедерацияға тілектес болғанымен, Шығыс Теннесси жалпы алғанда Одақты қолдады. 1863 жылы мұнда Форт-Сандерс түбіндегі шайқас өтті.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Азамат соғысынан кейін Ноксвилл өнеркәсіптік орталық ретінде қарқынды дамыды. Қала мәрмәр өндіру мен өңдеуімен танымал болып, "Мрамор қаласы" (Marble City) деген лақап атқа ие болды. Сондай-ақ тоқыма өнеркәсібі мен металлургия дамыды. XIX ғасырдың соңына қарай мұнда ондаған фабрикалар жұмыс істеді, бұл Ноксвиллді Оңтүстіктің жетекші индустриялық қалаларының біріне айналдырды. Мәдени тұрғыдан алғанда, 1794 жылы негізі қаланған және бүгінде қаланың академиялық өмірінің жүрегі болып табылатын Теннесси университеті маңызды рөл атқарды.

Ключевые даты в истории Ноксвилла

• 1786 — Джеймс Уайт основывает поселение, известное как Уайтс-Форт, на землях, ранее принадлежавших индейцам чероки.
• 1791 — Поселение официально получает название Ноксвилл в честь Генри Нокса, первого военного министра США.
• 1794 — Основан Блаунт-колледж, который позже станет известным как Университет Теннесси.
• 1796 — Ноксвилл становится первой столицей новообразованного штата Теннесси.
• 1817 — Столица штата Теннесси переносится из Ноксвилла.
• 1855 — Прибытие первой железной дороги, что дало мощный толчок экономическому развитию и помогло преодолеть географическую изоляцию города.
• 1863 — Во время Гражданской войны в США происходит битва при Форт-Сандерс, в ходе которой войска Союза успешно отбивают атаку Конфедерации.
• Конец XIX века — Город становится крупным промышленным центром, известным как "Мраморный город" (Marble City) благодаря многочисленным карьерам и заводам по обработке мрамора.
• 1933 — В Ноксвилле размещается штаб-квартира Управления долины Теннесси (TVA), государственной корпорации, созданной для регионального развития и борьбы с последствиями Великой депрессии.
• 1982 — В городе проходит Всемирная выставка, темой которой стала "Энергия меняет мир", что способствует обновлению и возрождению центра города.

Этапы развития: от промышленного центра до культурной столицы

Развитие Ноксвилла — это история трансформации, в которой ключевые события и проекты кардинально меняли его экономический и культурный ландшафт. От изолированного поселения до динамичного города — вот главные вехи этого пути.

• Прибытие железной дороги (1855): Появление железнодорожного сообщения стало поворотным моментом, который вывел Ноксвилл из географической изоляции. Это дало мощный толчок торговле и промышленности, превратив город в важный дистрибьюторский центр на Юге США.
• Промышленный бум и «Мраморный город» (конец XIX века): После Гражданской войны в Ноксвилле начался индустриальный расцвет. Город стал известен как «Мраморный город» (Marble City) благодаря многочисленным карьерам и высокому качеству местного розового мрамора, который использовался в строительстве знаковых зданий по всей стране, включая Национальную галерею искусств в Вашингтоне.
• Создание штаб-квартиры TVA (1933): Размещение в Ноксвилле штаб-квартиры Управления долины Теннесси (Tennessee Valley Authority) стало одним из важнейших событий в истории города. Этот масштабный проект, запущенный в рамках «Нового курса» президента Рузвельта, принес в регион рабочие места, дешевую электроэнергию и помог модернизировать экономику, укрепив статус Ноксвилла как административного и инженерного центра.
• Ворота в Грейт-Смоки-Маунтинс (1934): Основание самого посещаемого национального парка США — Грейт-Смоки-Маунтинс — в непосредственной близости от города определило его будущее как туристического центра. Ноксвилл получил неофициальный статус «Ворот в Грейт-Смоки-Маунтинс», что способствовало бурному развитию сферы гостеприимства.
• Всемирная выставка (1982): Проведение Всемирной выставки на тему «Энергия меняет мир» привлекло в город 11 миллионов посетителей и дало старт масштабной реконструкции центра. В результате на месте заброшенной промзоны появился Парк Всемирной выставки с его знаменитым символом — башней Sunsphere. Это событие вдохнуло новую жизнь в деловой центр города.
• Возрождение центра города (конец XX - начало XXI века): Опираясь на наследие выставки, городские власти и частные инвесторы продолжили преображение исторического центра. Такие районы, как Market Square и Old City, были успешно реконструированы и превратились в оживленные культурные и развлекательные кварталы с ресторанами, магазинами и жилыми лофтами, сохранив при этом историческую архитектуру.

Ноксвиллдің архитектуралық бейнесі — бұл оның дамуының көрнекі тарихы: XIX ғасырдағы гүлденген өнеркәсіптік қаладан бастап, өз мұрасын мұқият сақтаған заманауи мегаполиске дейінгі жолы. Орталықтың құрылысында виктория дәуірінің ғимараттары, XX ғасырдың басындағы монументалды құрылыстар мен модернизм нышандары үйлесім тапқан.

Викториялық мұра және өнеркәсіптік дүмпу (XIX ғасырдың соңы)

Азамат соғысынан кейінгі Ноксвиллдің экономикалық өрлеуі мен теміржолдың келуі оның архитектурасынан көрініс тапты. Бүгінде Ескі қала (Old City) деп аталатын аудан осы кезеңнің ең үздік үлгісі болып табылады. Мұнда қаладағы қалпына келтірілген викториялық ғимараттардың ең тығыз топтамасы сақталған. Архитектурада сол кездегі коммерциялық және қойма ғимараттарына тән итальяндық ренессанс (Italianate), романдық жаңғыру (Romanesque Revival) және классикалық жаңғыру (Classical Revival) стильдері басым. Джексон-авеню мен Централ-стрит бойындағы сәндік карниздері бар массивті кірпіш ғимараттар кезінде қарқынды дамып жатқан қалаға қызмет еткен көтерме қоймалар, фабрикалар мен салондар болған.

Классицизмнен ар-декоға дейін (XX ғасырдың басы)

XX ғасырдың бірінші ширегінде Ноксвилл архитектурасында неоклассицизм мен коммерциялық стиль үстемдік етті. Гей-стрит (Gay Street) көшесі қаланың гүлденуінің көрмесіне айналды, мұнда банктер, кеңсе ғимараттары мен театрлар бой көтерді. Сол дәуірдің ең жарқын ескерткіштерінің бірі — 1928 жылы ашылған Теннесси театры (Tennessee Theatre). Оның сәнді интерьері экзотикалық испан-мавритандық жаңғыру стилінде орындалған. 1930-жылдары қалада Теннесси алқабының басқармасының (TVA) штаб-пәтерінің орналасуы маңызды оқиға болды, бұл жаңа әкімшілік ғимараттардың салынуына әкеліп, Ноксвиллдің аймақтағы астаналық мәртебесін бекітті.

Модернизм және Дүниежүзілік көрме (XX ғасырдың ортасы мен соңы)

Ноксвиллдің заманауи бейнесін қалыптастырған негізгі оқиға тақырыбы энергия болған 1982 жылғы Дүниежүзілік көрме болды. Осы іс-шара үшін арнайы Дүниежүзілік көрме паркі салынды, ал оның орталық элементі және қаланың жаңа нышаны «Күн сферасы» (Sunsphere) мұнарасы болды. 24 караттық алтын жалатылған шыны панельдермен қапталған сферасы бар бұл 81 метрлік құрылыс модернизм архитектурасының жарқын үлгісі болып табылады. Көрменің өткізілуі қаланың орталық аудандарын ауқымды реконструкциялауға және қайта жаңғыртуға серпін берді.

Заманауи даму және мұраны сақтау (XXI ғасыр)

Ноксвиллдің бүгінгі қала құрылысын дамыту тарихи аудандарды жандандыруға және ескі ғимараттарды бейімдеп пайдалануға бағытталған. Ескі қаладағы және даунтаунның басқа бөліктеріндегі бұрынғы өнеркәсіптік қоймалар мен фабрикалар тұрғын үй лофттарына, кеңселерге, мейрамханалар мен галереяларға белсенді түрде айналуда. Market Square және Old City сияқты аудандар тарихи архитектура заманауи қала өміріне негіз болып, ескі мен жаңаның сәтті үйлесімін көрсететін жанданған қоғамдық кеңістіктерге айналды.

Выдающиеся личности, связанные с Ноксвиллом

Ноксвилл и его окрестности стали родиной или важным этапом в жизни для многих знаковых фигур в истории, литературе, музыке и кино. Эти люди оставили заметный след не только в культуре города, но и далеко за его пределами.

• Джон Севьер (John Sevier, 1745–1815) — политический деятель, герой войны за независимость и один из отцов-основателей штата Теннесси. Он был первым губернатором штата, а Ноксвилл — его первой столицей. Севьер сыграл ключевую роль в становлении региона, и его имя неразрывно связано с ранней историей города.
• Дэвид Фаррагут (David Farragut, 1801–1870) — выдающийся военно-морской деятель, родившийся недалеко от Ноксвилла. Он стал первым адмиралом в истории ВМС США и прославился как герой Гражданской войны, оставшись верным Союзу. Его знаменитый приказ «К чёрту торпеды, полный вперёд!» вошёл в анналы военной истории.
• Джеймс Эйджи (James Agee, 1909–1955) — писатель, сценарист и влиятельный кинокритик, родившийся в Ноксвилле. Его автобиографический роман «Смерть в семье», удостоенный Пулитцеровской премии посмертно, с большой любовью и печалью описывает его детство, проведённое в городе.
• Рой Экафф (Roy Acuff, 1903–1992) — музыкант и певец, прозванный «Королём кантри-музыки». Хотя он родился в соседнем Мейнардвилле, именно в Ноксвилле в 1930-х годах он начал свою профессиональную карьеру, выступая на местных радиостанциях и сформировав свою первую известную группу.
• Кормак Маккарти (Cormac McCarthy, 1933–2023) — один из величайших американских писателей современности. Он переехал в Ноксвилл в детстве и прожил здесь много лет. Городская среда и его окрестности послужили мрачным и ярким фоном для нескольких его ранних романов, включая знаменитый «Саттри».
• Квентин Тарантино (Quentin Tarantino, род. 1963) — всемирно известный кинорежиссёр и сценарист, родившийся в Ноксвилле. Хотя его семья переехала, когда он был ребёнком, режиссёр иногда оставляет отсылки к своему родному городу в фильмах, например, в «Криминальном чтиве».
• Джонни Ноксвилл (Johnny Knoxville, род. 1971) — актёр, каскадёр и создатель культового телешоу «Чудаки» (Jackass). Филип Джон Клэпп, родившийся и выросший в Ноксвилле, взял свой сценический псевдоним в честь родного города, прославив его название в поп-культуре по всему миру.