New Philadelphia

Негізінің қалануы және алғашқы мәліметтер

Нью-Филадельфия тарихы 1804 жылы басталды. Қаланың негізін Пенсильвания штатынан осы аймаққа көшіп келген Джон Найсли (John Knisely) қалады. Туған жерінен шабыт алған ол жаңа қонысты Филадельфияның құрметіне атап қана қоймай, жер өлшеушілерге тәртіп пен эстетикаға ұмтыла отырып, осы ірі қаланың үлгісімен қалалық көшелер торын жобалауды тапсырды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуына географиялық және әкімшілік факторлардың сәтті үйлесімі ықпал етті:

• География және ресурстар: Таскаравас өзенінің аңғарында орналасуы қоныстанушыларды сумен және құнарлы жермен қамтамасыз етті. Тегіс жер тұрақты жоспарлы қала салу үшін өте қолайлы болды.
• Саяси маңызы: 1808 жылы Нью-Филадельфияға Таскаравас округінің әкімшілік орталығы мәртебесінің берілуі маңызды кезең болды. Бұл шешім қаланың жергілікті билік орталығы ретіндегі рөлін бекітіп, алғашқы сот ғимаратының салынуына алып келді.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктер

Алғашқы онжылдықтарда қала экономикасы ауыл шаруашылығы мен қолөнерге сүйенді. Өзен су энергиясын диірмендердің жұмысына пайдалануға мүмкіндік берді, бұл астық пен ағаш өңдеуді ынталандырды. Нью-Филадельфияның мәдени келбеті алғашқы отбасылардың көбі келген Пенсильвания дәстүрлерінің күшті ықпалымен қалыптасты, олар өздерімен бірге сауда мен құрылыс саласындағы тәжірибелерін ала келді.

Қала тарихындағы негізгі белестер

• 1804 жыл — Джон Найсли Пенсильвания штатындағы Филадельфияның үлгісімен көшелер торын жобалап, қоныстың негізін қалайды.
• 1808 жыл — Нью-Филадельфия ресми түрде жаңадан құрылған Таскаравас округінің әкімшілік орталығына айналады.
• 1833 жыл — Елді мекен ауыл (village) мәртебесін алып, алғашқы жергілікті өзін-өзі басқару органдарын құрады.
• 1854 жыл — Қала арқылы теміржолдың салынуы оны ірі нарықтармен байланыстырады және өнеркәсіптік өсуді ынталандырады.
• 1882 жыл — Таскаравас округінің айбынды сот ғимаратының құрылысы аяқталады, ол бүгінде қала орталығының сәнін келтіріп тұр.
• 1896 жыл — Халық санының өсуіне байланысты Нью-Филадельфия ресми түрде қала (city) мәртебесін алады.
• 1907 жыл — Бастапқыда трамвай желілерінің жолаушылары үшін демалыс орны ретінде құрылған әйгілі Таскора паркі (Tuscora Park) ашылады.
• 1913 жыл — Жойқын су тасқыны аймаққа айтарлықтай зиян келтіреді, бұл кейіннен тасқыннан қорғаудың ауқымды жүйесін құруға әкеледі.
• 1933 жыл — Су ресурстарын басқару үшін қалада Маскингем өзені бассейнінің консервациялық округінің (MWCD) штаб-пәтері орналасады.
• 1968 жыл — Округ тұрғындары үшін маңызды білім беру орталығына айналған Кент мемлекеттік университетінің аймақтық кампусы ашылады.

Трансформация және даму кезеңдері

Нью-Филадельфияның эволюциясы — шағын фермерлік қоныстан аймақтың маңызды әкімшілік және білім беру орталығына дейінгі жол. Инфрақұрылым мен экономикадағы түбегейлі өзгерістер қаланың қазіргі келбетін айқындады.

• Теміржол революциясы (XIX ғасырдың ортасы). Қаланың теміржол желісіне қосылуы экономикадағы бетбұрыс сәт болды. Бұл оқиға жергілікті ауыл шаруашылығынан ауқымды саудаға көшуге мүмкіндік беріп, өнеркәсіптік экспортқа жол ашты.
• Индустриялық бум және «саз» өнеркәсібі. Аймақтағы саз бен көмірдің бай кен орындарының арқасында Нью-Филадельфия кірпіш пен керамикалық құбырлар өндірісінің орталығына айналды. XIX ғасырдың соңында ауыр өнеркәсіп пен болат балқыту өндірісінің дамуы қаланы жұмыс орындарымен және экономикалық тұрақтылықпен қамтамасыз етті.
• Сәулеттік доминанта (1882 жыл). Округтік сот ғимараты құрылысының аяқталуы маңызды қала құрылысы кезеңі болды. Бұл монументалды құрылыс орталық алаңның сәулеттік келбетін айқындап қана қоймай, қаланың округтің саяси жүрегі мәртебесін түпкілікті бекітті.
• Су ресурстарын басқару (1930-жылдар). Су тасқынынан кейін қалада Маскингем өзені бассейнінің консервациялық округінің (MWCD) штаб-пәтерінің орналасуы стратегиялық маңызға ие болды. Нью-Филадельфия Огайо штатының орасан зор аумағы үшін экологиялық қауіпсіздік пен тасқын суды басқару бойынша шешім қабылдау орталығына айналды.
• Білім беру және мәдени бетбұрыс (1968 жыл). Кент мемлекеттік университеті кампусының (Kent State Tuscarawas) ашылуы әлеуметтік ортаны өзгертті. Қала адам капиталын дамытуға қуатты серпін алды, ал кейінірек университет жанындағы Орындаушылық өнер орталығының ашылуымен мәдени өмір жанданды.
• Көлік модернизациясы (I-77). I-77 автомагистралінің салынуы аймақтың логистикалық картасын өзгертті. Бұл туристер ағынын қамтамасыз етіп, қонақ үй бизнесінің дамуын ынталандырды және Кливленд сияқты ірі мегаполистермен байланысты жеңілдетті.

Қала құрылысының құрылымы мен жоспарлануы

Нью-Филадельфияның сәулеттік бейнесі оның негізі қаланған XIX ғасырдың басында қалыптасты. Қала Пенсильвания штатындағы Филадельфияның жоспарынан көшірілген қатаң тұрақты жоспарлау (grid system) жүйесіне ие болды. Тік бұрышпен қиылысатын кең көшелер мен орталық алаң қаланың одан әрі дамуы үшін қисынды әрі ыңғайлы негіз қалады, ол тарихи орталықта осы күнге дейін сақталған.

Сәулет стильдері мен дәуірлері

Қала құрылысы оның сауда бекетінен өнеркәсіптік орталыққа дейінгі эволюциясын көрсетеді. Сәулет өнерінде АҚШ-тың Орта-Батысындағы белсенді өсу кезеңіне тән стильдер басым.

• Виктория дәуірі (XIX ғасырдың соңы): Бұл қаланың ең гүлденген кезеңі. Орталықта итальяндық стильде (Italianate) кірпіштен салынған көптеген коммерциялық ғимараттар сақталған. Оларға сәндік карниздер, биік тар терезелер мен арка тәрізді элементтер тән.
• Эклектика және неоклассицизм: Қаланың негізгі әкімшілік ғимараттары сол кездегі американдық әкімшілік орталықтарға тән монументалдылық пен салмақтылыққа ұмтылысты көрсетеді.
• Тұрғын үй құрылысы (XIX–XX ғасырлар): Тарихи тұрғын кварталдардан асимметриялық қасбеттері мен мұнаралары бар Анна патшайым (Queen Anne) стиліндегі үйлерді, сондай-ақ XX ғасырдың басындағы анағұрлым ұстамды бунгалоларды кездестіруге болады.

Маңызды құрылыстар

Қаланың келбетін қалыптастыратын негізгі элемент — орталықтың визуалды доминанты болып табылатын округтік сот ғимараты.

Таскаравас округінің соты (Tuscarawas County Courthouse)
1882 жылы салынған бұл айбынды құрылыс сол дәуірдегі азаматтық сәулет өнерінің жарқын үлгісі болып табылады. Ғимарат классицизм мен Екінші империя стилінің элементтерін біріктіреді. Ол қатаң симметриясымен, жергілікті құмтастың қолданылуымен және қаланың көптеген нүктелерінен көрінетін сағаты бар зәулім күмбезімен ерекшеленеді. Бұл Нью-Филадельфияның әкімшілік орталық ретіндегі тұрақтылығы мен маңыздылығын бейнелейді.

Қазіргі заманғы даму

XX ғасырдың екінші жартысында сәулет ландшафты модернизм және функционализм стиліндегі ғимараттармен толықты. Мысалы, 1960-жылдардың соңында салынған Кент мемлекеттік университетінің кампусы (Kent State Tuscarawas) болып табылады. Оның сәулеті ықшам формалармен, тегіс шатырлармен және практикалыққа баса назар аударуымен сипатталады, бұл тарихи орталықтың бай декорымен қарама-қайшылық тудырады.

Көрнекті тұлғалар

Нью-Филадельфия тарихы аймақтың дамуына, спортқа, саясатқа және мәдениетке елеулі үлес қосқан адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Төменде қала өмірінде және одан тыс жерлерде айтарлықтай із қалдырған негізгі тұлғалар тізімделген.

• Джон Найсли (John Knisely) — Қаланың негізін қалаушы.
  1804 жылы Нью-Филадельфияның негізін қалаған ізашар. Пенсильваниядағы Филадельфияға ұқсас көшелер жоспарын қолдану туралы оның шешімі аймақ үшін бірегей қала құрылысы келбетін айқындады. Найсли қоныстың ерте дамуының қозғаушы күші болып, оның округ орталығы ретіндегі әкімшілік мәртебесін қамтамасыз етті.
• Элвин Виктор Донахью (A. Victor Donahey) — Саясаткер, Огайоның 53-ші губернаторы.
  «Шыншыл Вик» деген лақап атпен танымал Донахью Нью-Филадельфияда тұрып, мансабын осында округ аудиторы ретінде бастаған. Ол Огайо тарихында қатарынан үш мерзімге (1923–1929) сайланған жалғыз губернатор ретінде қалды, ал кейінірек АҚШ Сенатында штаттың мүддесін қорғады.
• Дж. Гарри Макгрегор (J. Harry McGregor) — АҚШ конгрессмені.
  Жиырма жылға жуық уақыт бойы (1940 жылдан 1958 жылға дейін) АҚШ Өкілдер палатасында аймақ мүддесін білдірген көрнекті саяси қайраткер. Нью-Филадельфия тұрғыны бола отырып, ол жергілікті инфрақұрылымның дамуына белсенді ықпал етті және федералды деңгейде өз сайлаушыларының мүддесін қорғады.
• Уэйн Вудро «Вуди» Хейс (Woody Hayes) — Аңызға айналған футбол жаттықтырушысы.
  Америкалық студенттік спорт тарихындағы ең танымал тәлімгерлердің бірі. Огайо штаты университетінің командасын басқарып, ұлттық аңызға айналмас бұрын, Хейс өзінің жаттықтырушылық мансабын 1930-жылдардың соңында Нью-Филадельфия мектеп командасының (New Philadelphia Quakers) бас жаттықтырушысы ретінде бастаған.
• Дэйв Леггетт (Dave Leggett) — Кәсіби спортшы.
  Америкалық футбол жұлдызына айналған қала тумасы. Леггетт 1954 жылы «Огайо Стэйт» командасын ұлттық чемпиондыққа жеткізген квотербек ретінде танымал болды. Ол беделді Роуз Боул кубогының ең құнды ойыншысы (MVP) деп танылып, кейін мансабын Ұлттық футбол лигасында жалғастырды.
• Уильям Моффит (William Moffit) — Музыкалық жаңашыл және педагог.
  Марш оркестрлерінің өнеріне революция жасаған Нью-Филадельфияның талантты тумасы. Ол бүкіл ел бойынша студенттік оркестрлердің хореографиясын өзгерткен «Patterns of Motion» бірегей жүйесін жасап, ұзақ уақыт бойы АҚШ-тың ірі университеттерінің музыкалық ұжымдарын басқарды.