Nashua

«Қақпа қала» (Gate City) деп жиі аталатын Нашуа қаласының тарихы — бұл шағын отаршылдық қоныстың Жаңа Англияның ірі өнеркәсіптік орталығына айналуы туралы қызықты оқиға. Оның тарихы 350 жылдан астам уақытты қамтиды және өзендермен, саудамен және технологиялық прогреспен тығыз байланысты.

Негізінің қалануы және алғашқы жылдары

Қала тарихы XVII ғасырдың ортасында, шамамен 1655 жылы Нашуа және Мерримак өзендерінің түйіскен жерінде аң терісімен сауда жасау үшін сауда бекеті негізделген кезде басталады. 1673 жылы бұл қоныс қазіргі Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарының жерін қамтыған үлкен Данстейбл қалашығының бөлігі болды. «Нашуа» атауы жергілікті американдықтардың тілінен шыққан және «екі өзен арасындағы жер» немесе «малта тасты түбі бар әдемі жылға» дегенді білдіреді, бұл жергілікті жердің негізгі географиялық ерекшелігін көрсетеді. 1746 жылы провинциялар арасындағы шекара белгіленгеннен кейін, Данстейблдің солтүстік бөлігі ресми түрде Нью-Гэмпширге өтті. 1836 жылы қоныс ресми түрде Нашуа деп өзгертілді, ал қала мәртебесі 1853 жылы Нашуа және Нэшвилл атты екі қалаға қысқа мерзімді бөлінуден кейін алынды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

XIX ғасырдағы Нашуаның қарқынды өсуі бірнеше негізгі факторларға байланысты болды:

• Өнеркәсіптік революция: 1823 жылы Nashua Manufacturing Company негізі қаланды, ол тоқыма фабрикаларының жұмысы үшін өзендердің қуатын пайдаланды. Бұл қаланы аймақтағы тоқыма өнеркәсібінің жетекші орталықтарының біріне айналдырды.
• Көліктің дамуы: Су жолдарының қиылысында орналасуы Нашуаны маңызды көлік торабына айналдырды. Темір жолдың келуімен жағдай түбегейлі жақсарды: 1838 жылы Нью-Гэмпширдегі алғашқы Нашуа-Лоуэлл желісі ашылды. XIX ғасырдың аяғында қала алты желі өтетін ірі теміржол торабына айналды, бұл тауарларды бүкіл ел бойынша оңай және қолжетімді жеткізуге ықпал етті.
• Стратегиялық орналасуы: Массачусетспен шекарада орналасуының арқасында Нашуа екі штат арасындағы сауда мен миграцияның «қақпасына» айналды, бұл оған «Қақпа қала» лақап атын берді.

Экономика және мәдениет

Нашуаның ерте экономикасы толығымен тоқыма өндірісіне шоғырланды. Nashua Manufacturing Company сияқты фабрикалар мыңдаған адамдарды жұмыспен қамтып қана қоймай, қаланың сәулеттік келбетін де қалыптастырды — фабрикалардың кірпіш ғимараттары мен жұмысшыларға арналған тұрғын үйлердің көбі бүгінгі күнге дейін сақталған. Өнеркәсіптік бум қалаға Ирландиядан, Канададан және Еуропадан иммигранттар толқынын тартты, бұл бүгінгі күнде де Нашуаның маңызды ерекшелігі болып қала беретін бай мәдени әртүрлілікті тудырды. Қала XX ғасырдың ортасына дейін, тоқыма өнеркәсібі құлдырауға ұшырағанға дейін гүлденді, бұл Нашуаны өз экономикасын жоғары технологияларға және басқа да заманауи салаларға қайта бағыттауға мәжбүр етті.

Негізі оқиғалардың хронологиясы

• 1655 ж. — Нашуа және Мерримак өзендерінің түйіскен жерінде жергілікті американдықтармен аң терісімен сауда жасау үшін сауда бекеті негізделді.
• 1673 ж. — Аумақ қазіргі Нью-Гэмпшир мен Массачусетстегі жерлерді қамтитын үлкен отаршылдық Данстейбл қалашығының құрамына енді.
• 1746 ж. — Колониялар арасындағы шекара белгіленгеннен кейін қоныс ресми түрде Нью-Гэмпширдің бөлігіне айналды.
• 1823 ж. — Nashua Manufacturing Company негізі қаланды, бұл қаланың ірі тоқыма өнеркәсібі орталығына айналуының бастамасы болды.
• 1836 ж. — Қоныс ресми түрде Нашуа атауын алды.
• 1838 ж. — Штаттағы алғашқы Нашуа-Лоуэлл теміржол желісі ашылып, бұл экономикалық дамуды айтарлықтай жеделдетті.
• 1853 ж. — Нашуа қала (city) мәртебесін алды.
• 1922 ж. — Тоқыма фабрикалары жұмысшыларының ірі ереуілі өтіп, бұл өнеркәсіптегі еңбек қатынастарының өзгеруін көрсетті.
• 1948 ж. — Бір кездері қала экономикасының жүрегі болған Nashua Manufacturing Company жабылып, тоқыма дәуірінің аяқталғанын білдірді.
• 1951 ж. — Sanders Associates компаниясының (BAE Systems-тің ізашары) негізі қаланды, бұл қала экономикасының жоғары технологиялар мен қорғаныс өнеркәсібіне көшуін белгіледі.
• 1987 және 1997 жж. — «Money» журналы қаланың жоғары өмір сүру сапасын мойындай отырып, Нашуаны екі рет «Америкадағы өмір сүруге ең жақсы орын» деп атады.

Нашуаның мәдени және әлеуметтік белестері

Өнеркәсіптік өсу мен технологиялық трансформациядан бөлек, Нашуаның тарихы оның мәдени және әлеуметтік келбетін қалыптастырған оқиғаларға бай. Бұл белестер қаланың өмір сүруге жайлы әрі тартымды орын ретінде дамуын көрсетеді.

• Көпшілік кітапхананың негізінің қалануы (1867)

  Нашуа көпшілік кітапханасының құрылуы қаланың білімі мен мәдениетін дамытудағы маңызды қадам болды. Ол Union Athenaeum жеке оқу клубы мен Nashua Manufacturing Company кітапханасының негізінде, олардың қорларын қоғамдық пайдалану үшін біріктіру арқылы құрылды. Бұл барлық қала тұрғындары үшін қолжетімді ағарту ісінің негізін қалады.

• Грили саябағының құрылуы (1908)

  1896 жылы қалаға жер телімдері берілді, ал 1908 жылы қайырымдылық пен қалалық қаржыландырудың арқасында онда Грили қоғамдық саябағы (Greeley Park) ашылды. Фонтан, тоған, серуендеу жолдары мен гүлзарлар жасалып, бұл бұрынғы ферманы қала тұрғындарының сүйікті демалыс орнына және қалалық іс-шаралар өткізілетін орынға айналдырды.

• Hunt Memorial Building құрылысы (1903)

  Хант отбасының қайырымдылық қаражатына салынған готикалық қайта өрлеу стиліндегі бұл зәулім ғимараттың ашылуы маңызды сәулеттік оқиға болды. Бастапқыда онда қалалық кітапхана орналасқан, ал оның сағат мұнарасы бүгінгі күнде де орталық көшенің нышандарының бірі болып табылады. Ғимаратты атақты сәулетші Ральф Адамс Крэм жобалаған.

• Бөлшек сауда орталығына айналу (1986)

  1986 жылдың шілдесінде Pheasant Lane Mall ірі сауда орталығының ашылуы қаланың экономикалық ландшафтын түбегейлі өзгертті. Массачусетспен шекарада орналасуының және Нью-Гэмпширде сату салығының болмауының арқасында Нашуа көрші штаттан сатып алушыларды тартып, өз экономикасын нығайта отырып, негізгі аймақтық шопинг орталығына айналды.

• Chandler Memorial Library ашылуы (1960)

  1959 жылы қалаға викториялық зәулім үй мұраға қалдырылды, ол 1960 жылы көпшілік кітапхананың филиалы — Chandler Memorial Library ретінде ашылды. Ол ұзақ уақыт бойы балалар кітапханасы, кейінірек — этно-мәдени орталық ретінде қызмет етті, бұл қаланың өсіп келе жатқан мәдени әртүрлілігін айқындады.

Нашуаның сәулеттік келбеті — бұл оның шағын қоныстан Жаңа Англияның гүлденген өнеркәсіптік орталығына айналуының айқын тарихы. Қаланың дамуы бірнеше негізгі кезеңдерден өтті, олардың әрқайсысы оның қала құрылысы құрылымында және ғимараттардың сыртқы түрінде өзіндік ерекше із қалдырды.

Ерте отаршылдық және федералды дәуір (XVIII ғ. – XIX ғ. басы)

Ерте кезеңде құрылыс негізінен ағаштан болды және отаршылардың утилитарлық қажеттіліктеріне сәйкес келді. Дегенмен, қалада әл-ауқаттың артуымен ұстамды федералды стильдегі ғимараттар пайда бола бастады. Бұл дәуірдің жарқын үлгісі 1804 жылы салынған Эббот-Сполдинг үй-мұражайы (Abbot-Spaulding House) болып табылады. Бұл стиль симметриямен, қарапайым геометриялық пішіндермен және талғампаз, бірақ айқайлап тұрмайтын декормен сипатталады.

Өнеркәсіптік сәулет (XIX ғ. ортасы – XX ғ. басы)

Өнеркәсіптік революция Нашуаның келбетін түбегейлі өзгертті. Нашуа және Мерримак өзендерінің бойында Nashua Manufacturing Company-ге тиесілі монументалды кірпіш фабрика кешендері бой көтерді. Утилитарлық өнеркәсіптік стильде салынған бұл ғимараттар қаланың жүрегіне және оның визуалды доминантына айналды. Олар қызыл кірпіштен қаланған массивті қабырғаларымен, үлкен көп секциялы терезелерімен және функционалды жоспарлауымен ерекшеленеді. Бұл бұрынғы фабрикалардың көбі бүгінгі күнге дейін сақталып, бірегей тарихи ауданды құрап, қаланың тоқыма өткенін еске салады.

Виктория дәуірі және готикалық қайта өрлеу стилі (XIX ғ. соңы – XX ғ. басы)

Өнеркәсіптік алыптармен қатар Нашуада сол кездегі танымал стильдердегі қоғамдық ғимараттар мен зәулім үйлер белсенді түрде салынды. Ең танымал ғимараттардың бірі — бұрынғы кітапхана ғимараты Hunt Memorial Building (1903). Белгілі сәулетші Ральф Адамс Крэм жобалаған бұл ғимарат сүйір аркаларымен, мұнараларымен және бай детальдарымен готикалық қайта өрлеу стилінің тамаша үлгісі болып табылады. Сол кездегі тұрғын үй құрылысында викториялық сәулеттің әртүрлі бағыттары, соның ішінде италиялық және Анн патшайым стилі басым болды, оларды қаланың тарихи орамдарынан көруге болады.

XX ғасыр және қазіргі заман

Тоқыма өнеркәсібінің құлдырауымен және жаңа экономикалық шындыққа көшумен Нашуа сәулеті функционалды бола бастады. Қала орталығында XX ғасырдың ортасындағы стильдерді көрсететін коммерциялық ғимараттар пайда болды. Мэйн-стритте орналасқан мэрия ғимараты неофедералды стильде орындалған көрнекті бағдар болып табылады. Бүгінгі таңда Нашуаның сәулеттік ландшафты тарихи өнеркәсіптік ғимараттардың, викториялық зәулім үйлердің және заманауи коммерциялық және тұрғын үйлердің үйлесімді үйлесімі болып табылады, бұл оны Жаңа Англия қала құрылысы тарихының жанды мұражайына айналдырады.

Нашуамен байланысты көрнекті тұлғалар

Өзінің бай өнеркәсіптік және мәдени тарихы бар Нашуа қаласы саясат пен әскери істен бастап өнер мен спортқа дейінгі түрлі салаларда із қалдырған көптеген танымал тұлғалардың отаны немесе мекені болды.

• Джон Г. Фостер (1823–1874)

  АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі инженер және Одақ армиясының генералы. Фостер әскери кампанияларға, атап айтқанда Солтүстік және Оңтүстік Каролинадағы операцияларға елеулі үлес қосқан жоғары лауазымды офицер болды. Оның әскери мансабы аймақтың әскери тарихының маңызды бөлігі болып табылады.

• Уолтер Лонг (1879–1952)

  Мансабы дыбыссыз кино дәуірі мен дыбыстық кинематографтың алғашқы жылдарын қамтыған мінезді актер. Нашуа тумасы Лонг жиі зұлымдардың рөлін сомдаған және әйгілі режиссер Д. У. Гриффиттің «Ұлттың тууы» және «Төзімсіздік» сияқты фильмдеріндегі жұмысымен танымал болды.

• Джадд Грегг (1947 ж.т.)

  Нью-Гэмпшир губернаторы (1989–1993) қызметін атқарған, содан кейін АҚШ Сенатында (1993–2011) штаттың атынан қатысқан ықпалды республикашыл саясаткер. Нашуада туған Грегг бюджеттік және қаржылық мәселелерге ерекше назар аудара отырып, ұлттық саясаттағы көрнекті тұлға болды.

• Келли Айотт (1968 ж.т.)

  Нашуада туған танымал саяси қайраткер. Айотт Нью-Гэмпширдің бас прокуроры қызметін атқарды, кейін 2011 жылдан 2017 жылға дейін осы штаттан АҚШ сенаторы болды. Қазіргі уақытта Нью-Гэмпшир губернаторы қызметін атқарады.

• Пол «Triple H» Левек (1969 ж.т.)

  Нашуада туып-өскен, әлемдегі ең танымал кәсіби рестлерлердің бірі. Өз мансабын 90-шы жылдары бастаған ол WWE-де бірнеше дүркін әлем чемпионы атанды және кейіннен компанияда оның креативті директоры болып, негізгі басшылық лауазымды иеленді.

• Майк О'Мэлли (1966 ж.т.)

  Нашуада өскен актер, сценарист және продюсер. Ол «Иә, қымбаттым!» және «Хор» сияқты телесериалдардағы рөлдерімен танымал, ол үшін ол «Эмми» сыйлығына ұсынылған. О'Мэлли сонымен қатар бірнеше телешоулардың авторы және продюсері болып табылады.

• Рэй Ламонтэйн (1973 ж.т.)

  Нашуа тумасы, сыншылар мойындаған фолк стиліндегі әнші және әндер авторы. Оның әсерлі дауысы мен лирикалық мәтіндері оған «Грэмми» сыйлығын және авторлық музыканы бағалаушылар арасында кең танымалдылық әкелді.

• Мэнди Мур (1984 ж.т.)

  Нашуада туған танымал әнші және актриса. Ол 1990-шы жылдардың соңында поп-орындаушы ретінде танымал болды, кейіннен «Асығыңыз сүюге» сияқты фильмдерге түсіп және «Бұл біз» телесериалындағы рөлі үшін танылып, сәтті актерлік мансап құрды.

• Райан Питтс (1985 ж.т.)

  Ауғанстандағы соғыс кезінде көрсеткен ерлігі үшін АҚШ-тың жоғарғы әскери марапаты — Құрмет медалімен марапатталған АҚШ армиясының сержанты. Нашуада туған Питтс ұрыстағы ерекше батылдығының арқасында ұлттық батырға айналды.