Lancaster

АҚШ-тың ең көне ішкі қалаларының бірі — Ланкастердің тарихы XVIII ғасырдың бірінші жартысынан басталады. Алғашқыда 1709 жылы неміс иммигранттары негізін қалаған елді мекен Хикори-Таун деген атпен белгілі болған. Қала ресми түрде 1730 жылы жоспарланды және көп ұзамай оның қазіргі атауы ықпалды тұрғындардың бірі Джон Райттың отаны — ағылшын Ланкастерінің құрметіне берілді.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Ланкастердің гүлденуіне бірнеше маңызды жағдайлар ықпал етті:

• Географиялық орналасуы: Құнарлы жерлердің орталығында орналасқан қала тез арада маңызды ауыл шаруашылығы және сауда орталығына айналды. 1795 жылы оны Филадельфиямен байланыстыратын елдегі алғашқы тас төселген жолдың ашылуымен оның көлік торабы ретіндегі маңызы нығайды.
• Саяси рөлі: Ланкастер ел тарихында айтарлықтай рөл атқарды. 1777 жылы 27 қыркүйекте, Тәуелсіздік соғысы кезінде Континенталдық конгресс осында паналағанда, ол бір күнге американдық колониялардың астанасы болды. Кейінірек, 1799 жылдан 1812 жылға дейін, қала Пенсильвания штатының астанасы мәртебесіне ие болды.

Ерте мәдени және экономикалық ерекшеліктері

Бастапқыдан қаланың мәдени және экономикалық келбеті өте ерекше болды:

• Қолөнер: Қала өндіріс орталығы ретінде танымал болды. Революциялық соғыс жылдарында ол армия үшін оқ-дәрі жеткізуші маңызды орталық болды. Дәл осы жерде әйгілі пенсильвания мылтығы жасап шығарылды және аңызға айналған жабық «Конестога» фургондары құрастырылды.
• Мәдени мұра: Халықтың негізін ауыл шаруашылығына, қолөнерге және тұрмысқа өз дәстүрлерін әкелген «пенсильваниялық голландтар» (немістің "Deutsch" сөзінен) құрады. Олардың әсері, сондай-ақ амиштердің ең көне елді мекендеріне жақындығы аймақтың бүгінгі күнге дейін сезілетін бірегей мәдени ландшафтын қалыптастырды.

Ланкастер тарихындағы негізгі күндер

• 1709 ж. — Сол кезде Хикори Таун (Hickory Town) деп аталған бұл жерге алғашқы еуропалық қоныстанушылар, негізінен неміс иммигранттары келеді.
• 1729 ж. 10 мамыр — Елді мекен жаңадан құрылған Ланкастер округінің әкімшілік орталығы болады.
• 1730 ж. — Қала ресми түрде жоспарланып, негізін қалаушылардың бірі Джон Райттың туған жері ағылшын қаласының құрметіне Ланкастер деп өзгертіледі.
• 1742 ж. — Ланкастер боро (borough) мәртебесін алады.
• 1777 ж. 27 қыркүйек — Бір күнге Ланкастер американдық колониялардың астанасы болады, өйткені мұнда британдық әскерден қашқан Континенталдық конгресс паналайды.
• 1795 ж. — АҚШ-тағы алғашқы тас төселген Филадельфия-Ланкастер жолы ашылады, бұл оның маңызды көлік торабы мәртебесін нығайтады.
• 1799–1812 жж. — Ланкастер Пенсильвания штатының астанасы қызметін атқарады.
• 1818 ж. 10 наурыз — Ланкастер ресми түрде қала (chartered city) мәртебесін алады.
• 1851 ж. — «Ланкастер қамалы» ретінде белгілі Ланкастер округтік түрмесінің қазіргі ғимараты салынады.
• 1856 ж. — Ланкастер тумасы Джеймс Бьюкенен АҚШ-тың 15-ші президенті болып сайланады.
• 1924 ж. — Қала Пенсильвания штатының заңнамасына сәйкес үшінші дәрежелі қала мәртебесін алады.
• 2000 ж. — Ланкастер жергілікті мәселелерді шешудегі қауымдастықтың жетістіктерін атап өтетін беделді "All-America City" марапатын алады.

Ланкастердің мәдени және өнеркәсіптік белестері

Ланкастер саяси тарихтағы рөлінен бөлек, инновациялар, білім беру және мәдени мұра орталығы ретінде танымал. Оның дамуындағы негізгі белестер қаланың өз заманының өнеркәсіптік алыбы ғана емес, сонымен қатар бірегей дәстүрлер мен сәулет қазыналарының сақтаушысы болғанын көрсетеді.

• 1787 ж. — Бенджамин Франклиннің құрметіне аталған Франклин колледжінің негізі қаланды. Кейінірек Маршалл колледжімен бірігіп, ол АҚШ-тағы ең көне гуманитарлық жоғары оқу орындарының бірі — беделді Франклин және Маршалл колледжіне айналды.
• 1852 ж. — Ланкастер тумасы, пароходты ойлап тапқан Роберт Фултонның құрметіне аталған Fulton Hall ашылды. Бүгінде бұл ғимарат Фултон опера театры (Fulton Opera House) ретінде белгілі және елдегі ең көне үздіксіз жұмыс істеп тұрған театрлардың бірі болып саналады.
• 1889 ж. — Орталық базардың (Central Market) қазіргі ғимараты салынды, дегенмен базардың өзі бұл жерде 1730-жылдардан бері жұмыс істеп келеді. Ол Америка Құрама Штаттарындағы ең көне тұрақты жұмыс істейтін фермерлік базар және қоғамдық өмірдің маңызды орталығы болып табылады.
• 1892 ж. — Ланкастерде Hamilton Watch Company сағат компаниясы құрылды. Оның Broadway Limited қалта сағаттары уақытты стандарттауға және АҚШ теміржолдарында қауіпсіздікті арттыруға көмектесіп, тез арада «теміржол дәлдігіндегі сағат» деген беделге ие болды.
• XX ғасырдың ортасы — Ланкастер округі амиштер мен меннониттер қауымдастығының мәдениеті мен тұрмысына деген қызығушылықтың арқасында танымал туристік бағытқа айналды. Туризмнің бұл бірегей түрі келушілерді «амиштер елінің» дәстүрлі өмір салтымен, қолөнерімен және ауыл шаруашылығымен таныстырады.
• 2001 ж. — Ланкастердің тарихи орталығы АҚШ-тағы ең ірі ұлттық тарихи аудандардың бірі ретінде танылды. Бұл қаланың колониялық дәуірден виктория кезеңіне дейінгі стильдерді қамтитын бай сәулет мұрасын сақтау жолындағы маңызды қадам болды.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Ланкастер сәулеті — қатаң колониялық ғимараттар мен сәнді викториялық қасбеттер үйлесім тапқан американдық қала құрылысының бірегей шежіресі. Қала қызыл кірпіштің кеңінен қолданылуымен танымал, бұл оның көшелеріне жылы және ерекше реңк береді. Қаланың тарихи орталығы өзінің бастапқы жоспарын сақтап қалған, ол 1730 жылы іргесі қаланған орталық Пенн-сквер алаңынан тарайды.

Колониялық кезең және Федералдық стиль (XVIII – XIX ғ. басы)

Қаланың ең ерте сақталған ғимараттары АҚШ тәуелсіздігін жаңадан алып жатқан дәуірге жатады. Бұл кезеңге ұстамдылық, симметрия және функционалдылық тән.

• Георгиандық стиль және Федералдық стиль: Тұрғын үй және қоғамдық құрылыста басым болды. Ғимараттар қатаң сызықтарымен, кірпіш қалауымен және классикалық пропорцияларымен ерекшеленеді. Кристофер Реннің жұмыстарынан шабыт алған, шпилі қала силуэтінің негізгі элементтерінің бірі болып табылатын Қасиетті Үштік Лютеран шіркеуі бұған жарқын мысал бола алады.

Виктория дәуірі және өнеркәсіптік өрлеу (XIX ғ. ортасы – аяғы)

Өнеркәсіптің өсуімен қала құрылыс қарқынын сезінді, бұл оның келбетіне әртүрлілік пен сәнділік әкелді. Дәл осы уақытта тығыз қатарлы құрылысы бар әйгілі кварталдар қалыптасты.

• Итальяндық стиль (Italianate): Коммерциялық ғимараттар мен қалалық зәулім үйлер үшін өте танымал болды. Тән ерекшеліктері — кронштейндері бар кең карниздер және биік аркалы терезелер. Фултон опера театрының ғимараты тамаша үлгі болып табылады.
• Екінші Империя және Королева Анна: Бұл стильдер қалаға мансардтық шатырлар, мұнаралар мен бай декор қосты, бұл әсіресе орталықты қоршап тұрған тұрғын аудандарда байқалады.
• Неоготика: Шіркеу сәулеті мен монументтерде көрініс тапты. Пенн-сквердегі жауынгерлер мен теңізшілер ескерткіші дәл осы айбынды стильде орындалған.

Эклектика және XX ғасырдың басы

Ғасырлар тоғысында сәулетшілер қоғамдық мекемелердің маңыздылығын атап өту үшін өткеннің монументалды формаларына жүгінді.

• Неоромандық стиль: Бұл бағыттың ең айтулы ғимараты — Орталық базар (Central Market). Оның масивті кірпіш қабырғалары, аркалы ойықтары және терракоталық шатыры сенімділік пен көнелік сезімін тудырады.
• Боз-ар (Beaux-Arts): Француз мектебінің әсері теміржол вокзалының ғимаратында және кейбір әкімшілік құрылыстарда байқалады, олар салтанаттылығымен және классикалық декорымен ерекшеленеді.

Бейімделу және заманауи кезең

XX және XXI ғасырларда Ланкастер мұраны ұқыпты сақтау жолын таңдады. Ескі ғимараттарды жаппай бұзудың орнына, мұнда бейімдеп қайта пайдалану (adaptive reuse) тәжірибесі дамып келеді. Бұрынғы өнеркәсіптік алыптар, мысалы, ескі темекі қоймалары мен тығын фабрикалары (мысалы, Cork Factory кешені), қаланың индустриалды рухын заманауи контексте сақтай отырып, стильді қонақ үйлерге, лофттарға және арт-кеңістіктерге айналдырылды.

Ланкастермен байланысты көрнекті тұлғалар

• Джеймс Бьюкенен (1791–1868) — АҚШ-тың 15-ші президенті, оның саяси мансабы Азаматтық соғыстың алдында өтті. Ол Ланкастерде 50 жылдан астам өмір сүрді, ал оның бұрынғы иелігі — Уитленд, бүгінде қаланың басты тарихи орындарының бірі болып табылады.
• Таддеус Стивенс (1792–1868) — ықпалды конгрессмен, заңгер және Азаматтық соғыс пен Реконструкция кезеңіндегі радикалды республикашылдардың жетекшілерінің бірі. Ол құлдықты жою және азаматтық құқықтар үшін жалынды күрескер болды. Стивенс Ланкастерде тұрып, заңгерлік тәжірибемен айналысқан және осы жерде жерленген.
• Роберт Фултон (1765–1815) — инженер және өнертапқыш, оған алғашқы коммерциялық табысты пароходты жасау мәртебесі беріледі. Фултон Ланкастер округінде дүниеге келген және оның осында өткен жастық шағы механикаға деген қызығушылығына әсер етті.
• Чарльз Демут (1883–1935) — көрнекті американдық модернист-суретші, прецизионизмнің негізін салушылардың бірі. Ол Ланкастерде туып, өмірінің көп бөлігін осында өткізді, ал оның көптеген жұмыстары туған қаласының сәулеті мен пейзаждарынан шабыт алған.
• Ричард «Дик» Уинтерс (1918–2011) — АҚШ армиясының офицері, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 101-ші әуе-десанттық дивизиясының «Easy» ротасының командирі ретінде танымал болды. Оның тарихы «Қарулас бауырлар» кітабы мен мини-сериалының негізіне айналды. Уинтерс Ланкастерге бала кезінде көшіп келіп, осында мектеп бітірген.
• Джонатан Грофф (1985 ж.т.) — заманауи американдық актер және әнші. Ол Бродвейдегі рөлдері үшін, соның ішінде «Гамильтон» және «Көктемгі ояну» мюзиклдеріндегі, сондай-ақ Disney-дің «Мұзды өлке» мультфильміндегі Кристофф кейіпкерін дыбыстағаны үшін кеңінен танылды. Грофф Ланкастерде туып-өскен.