Quakertown

Негізінің қалануы және алғашқы қоныстанушылар

Куакертаун тарихы XVIII ғасырдың алғашқы онжылдықтарынан бастау алады. Бастапқыда бұл аумақ қалың ормандары мен ылғалды топырағына байланысты «Ұлы батпақ» (Great Swamp) деген атпен белгілі болған. Жерге Филадельфиядан солтүстікке қарай жылжыған ағылшын куакерлері (Достардың діни қоғамының мүшелері) қоныстана бастады.

Ричленд ауданындағы қоныс бұрыннан бар болса да, «Куакертаун» атауы ресми түрде 1803 жылы, мұнда алғашқы пошта бөлімшесі ашылған кезде ғана бекітілді. Боро (borough) мәртебесін қала кейінірек, 1855 жылы алды.

Қалыптасудың негізгі факторлары

Қаланың дамуы қолайлы географиялық орналасуымен және көлік инфрақұрылымының дамуымен байланысты болды:

• Стратегиялық орналасуы: Қала Филадельфияны Лихай алқабымен (Аллентаун және Вифлеем қалаларымен) байланыстыратын маңызды жолдардың қиылысында пайда болды. Бұл оны саяхатшылар үшін сауда мен демалыстың табиғи орталығына айналдырды.
• Теміржол: XIX ғасырдың ортасында Солтүстік Пенсильвания теміржолының (North Pennsylvania Railroad) салынуы жергілікті өндірушілерді ірі өткізу нарықтарымен байланыстырып, экономикалық өсуге қуатты серпін берді.
• Тарихи маңызы: Тәуелсіздік соғысы қала мәртебесін нығайтқан маңызды эпизод болды. 1777 жылы Филадельфиядан эвакуациялау кезінде әйгілі Бостандық қоңырауы (Liberty Bell) британ әскерлерінің балқытып жіберуінен сақтау үшін жергілікті Red Lion Inn қонақ үйінде бір түнге жасырылған болатын.

Ерте мәдениет пен экономика

Ерте Куакертаунның мәдени келбеті қарапайымдылық, еңбекқорлық және пацифизммен ерекшеленетін куакерлік дәстүрлердің күшті әсерімен қалыптасты. Қоғамдық өмірдің орталығы Достар жиналысы үйі (Friends Meeting House) болды.

Қоныс экономикасы табиғи ауыл шаруашылығынан жеңіл өнеркәсіпке дейінгі жолдан өтті. XIX ғасырдың ортасына қарай Куакертаун келесі өнімдерді өндірумен танымал болды:

• Сигаралар (қала аймақтың сигара өнеркәсібі орталықтарының бірі болды);
• Аяқ киім және былғары бұйымдары;
• Арбалар мен әбзелдер.

Тарихтың негізгі белестері

• XVIII ғасырдың басы — Ағылшын куакерлері сол кезде «Ұлы батпақ» деп аталған Ричленд аумағына қоныстана бастайды.
• 1777 жыл — Тәуелсіздік соғысы кезінде әйгілі Бостандық қоңырауы Филадельфиядан эвакуациялау кезінде Red Lion Inn қонақ үйінің аумағында түнде жасырын түрде сақталды.
• 1788 жыл — Аймақтағы ең ескі қоғамдық кітапханалардың біріне айналған Ричленд кітапханалық компаниясы негізделді.
• 1799 жыл — Жергілікті тұрғындар жылжымайтын мүлікке салынатын федералды салыққа қарсы шыққанда, қала Фрайс көтерілісінің (сондай-ақ «Ыстық су бүлігі» деп те аталады) орталығына айналды.
• 1803 жыл — Алғашқы пошта бөлімшесінің ашылуы қонысқа ресми түрде Куакертаун атауын бекітті.
• 1855 жыл — Куакертаун боро (borough) мәртебесін алып, өзінің муниципалды басқармасын құрды.
• 1856 жыл — Солтүстік Пенсильвания теміржолы учаскесінің құрылысының аяқталуы қаланы Филадельфиямен байланыстырып, қарқынды экономикалық өсуге ықпал етті.
• XIX ғасырдың соңы — Сигара өнеркәсібінің гүлденуі; жергілікті фабрикалар жыл сайын миллиондаған сигара өндіріп, қаланы маңызды өндіріс орталығына айналдырды.
• 1893 жыл — Көшелерді жарықтандыруды және үйлерді электрлендіруді қамтамасыз еткен жеке электр станциясының іске қосылуы сол уақыт үшін айтарлықтай прогресс болды.
• 1930 жыл — Жергілікті аурухананың ашылуы, бұл қаланың әлеуметтік инфрақұрылымы мен денсаулық сақтау саласын дамытудағы маңызды кезең болды.
• 1930-шы жылдар — Бүгінгі күнге дейін тұрғындардың негізгі демалыс орны және қоғамдық іс-шаралар алаңы болып табылатын Мемориалдық саябақтың құрылуы.
• 2000 жыл — Куакертаунның тарихи ауданы АҚШ-тың Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілді, бұл оның сәулеттік мұрасының құндылығын растады.
• Қазіргі уақыт — «Quakertown Alive!» бағдарламасы аясында қала орталығын қайта жаңғырту және мәдени келбетін сақтау бойынша белсенді жұмыстар жүргізілуде.

Қаланың даму және өзгеру кезеңдері

Куакертаун эволюциясы тұйық ауылшаруашылық қауымдастығынан Пенсильванияның дамыған өнеркәсіптік және сауда орталығына дейінгі жолды көрсетеді. Қаланың қазіргі келбеті мен экономикасын айқындаған негізгі кезеңдерге мыналар жатады:

• Теміржол серпіні (1856 жыл). Солтүстік Пенсильвания теміржолы құрылысының аяқталуы қала құрылысындағы бетбұрыс сәт болды. Бұл оқиға оқшауланған қонысты маңызды көлік торабына айналдырып, Филадельфия нарықтарына жол ашты және капитал мен жаңа тұрғындардың күрт келуіне серпін берді.
• Индустрияландыру және «Сигара дәуірі» (XIX ғасырдың соңы). Қала аграрлық құрылымнан фабрикалық өндіріске күшті экономикалық ауысуды бастан өткерді. Куакертаун сигара жасау бойынша аймақтық көшбасшы, сондай-ақ аяқ киім және тігін өнеркәсібінің орталығына айналды. Осы кезеңдегі кірпіш фабрикалары мен қоймалардың құрылысы бүгінгі күнге дейін сақталған индустриялық сәулеттік ландшафтты қалыптастырды.
• Инфрақұрылымдық модернизация (1890-шы жылдар). 1893 жылы жеке электр станциясының іске қосылуы және одан кейінгі қалааралық трамвай жүйесінің (trolley system) дамуы Куакертаунды урбанизацияның жаңа деңгейіне шығарды. Электрлендіру өндірісті механикаландыруға мүмкіндік беріп, қаланы бизнес үшін тартымды етті.
• Әлеуметтік қала құрылысы (1930-шы жылдар). Мемориалдық саябақтың құрылуы қалалық ортаны өзгерту бойынша маңызды жоба болды. Бұрынғы батпақты аумақтарды құрғату және абаттандыру ландшафттық мәселелерді шешіп қана қоймай, тұрғындарға бос уақыт, спорт және мәдени іс-шаралардың басты орталығын сыйлады.
• Мұраны сақтау және қайта жаңғырту (2000 жылдан бастап). Тарихи орталықтың АҚШ-тың Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енуі және «Quakertown Alive!» бағдарламасының іске қосылуы постиндустриялық экономикаға көшуді білдірді. Акцент туризмді дамытуға, реставрацияланған ескі ғимараттардағы шағын бизнесті қолдауға және жайлы қалалық ортаны құруға ауысты.

Сәулеттік келбет және қала құрылысы

Куакертаун сәулеті американдық қаланың қарапайым куакерлік фермерлер қонысынан Виктория дәуіріндегі жанданған өнеркәсіп орталығына дейінгі эволюциясын айқын көрсетеді. Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енген қаланың тарихи ауданында экономикалық құрылымдардың өзгеруін көрсететін XVIII–XX ғасырлардағы ғимараттардың жоғары шоғырлануы сақталған.

Колониялық стиль және Федералды стиль (XVIII – XIX ғ. басы)

Қаланың алғашқы құрылысы алғашқы қоныстанушылардың утилитарлығы мен діни сенімдеріне негізделген. Осы кезеңдегі ғимараттар формалардың қарапайымдылығымен, жергілікті тасты пайдалануымен және артық декордың болмауымен ерекшеленеді.

• Куакерлік сәулет: Ең жарқын мысалы — Достар жиналысы үйі (Richland Friends Meeting House). Бұл мінәжат үйі түрінде салынған қатаң ғимаратта витраждар мен шпильдер жоқ, бұл куакерлердің кішіпейілділік пен қарапайымдылық құндылықтарын бейнелейді.
• Георгиандық және Федералды стильдер: Red Lion Inn қонақ үйінің ерте бөлігі сияқты ең ескі тұрғын үйлер мен таверналардан байқалады. Оларға қасбеттің симметриясы мен қатаң тікбұрышты жоспарлау тән.
• Либерти Холл (Liberty Hall): 1772 жылы салынған шағын тас ғимарат — функционалды колониялық сәулеттің мысалы, ол маңызды тарихи нысанға айналды.

Виктория дәуірі және Итальянат (XIX ғ. ортасы – соңы)

1850-ші жылдары теміржол құрылысы қаланың келбетін түбегейлі өзгертті. Тастың орнына кірпіш келді, ал сәулет экономикалық гүлденуді көрсетудің тәсіліне айналды. Осы кезеңде орталық көшелердің танымал келбеті қалыптасты.

• Итальянат (Italianate): Бұл стиль Батыс Брод-стрит (West Broad Street) бойындағы коммерциялық құрылыстарда басым. Ғимараттар биік тар терезелермен (көбінесе аркалы), кронштейндері бар сәндік карниздермен және тегіс шатырлармен сипатталады.
• Анна патшайым және Екінші ампир: Осы стильдерде салынған өнеркәсіпшілер мен саудагерлердің тұрғын үйлері асимметриясымен, мұнараларымен, еркерлерімен және ағаш декоры бар кең верандаларымен ерекшеленеді.

Қала құрылысының дамуы

Куакертаунның жоспарлануы оның тарихының екі негізгі кезеңін көрсетіп, қалалық ортаның қызықты дуализмін тудырады:

• Сызықтық қоныс: Бастапқыда қала негізгі жолдың (қазіргі Main Street) бойымен дамып, таверналары мен керуен сарайлары бар классикалық «жол бойындағы ауылды» елестетті.
• Теміржол торабы: Станцияның пайда болуымен іскерлік белсенділік орталығы батысқа қарай ығысты. Бұл бірінші қабаттарында дүкендері және жоғарғы қабаттарында тұрғын үйлері бар кірпіш қатарларынан тұратын тығыз қалалық желінің қалыптасуына, сондай-ақ өнеркәсіптік ғимараттардың (сигара фабрикалары) тұрғын кварталдарға тікелей интеграциялануына әкелді.

Куакертаунның көрнекті тұлғалары

Куакертаунның тарихы мен бүгінгі күні АҚШ тарихында, мәдениетінде және спортында айтарлықтай із қалдырған адамдардың есімдерімен тығыз байланысты. Төменде өмірбаяны осы қаламен тоғысқан негізгі тұлғалар берілген.

• Джон Фрайс (John Fries, 1750–1818)
  Рөлі: Аукционшы, тарихи көтерілістің көшбасшысы.
  Фрайс 1799 жылғы «Фрайс көтерілісінің», сондай-ақ «Ыстық су бүлігі» ретінде де белгілі оқиғаның орталық тұлғасы болып табылады. Ол жергілікті тұрғындардың жылжымайтын мүлікке салынатын федералды салыққа қарсы наразылығын басқарды. Орталығы Куакертаун болған бұл көтеріліс оқиғалары АҚШ-тың ерте саяси тарихындағы маңызды эпизод болып саналады.
• Ричард Мур (Richard Moore, 1793–1875)
  Рөлі: Қыш шебері, өнеркәсіпші.
  1858 жылы ашылған танымал қыш шеберханасының (Richard Moore Pottery) негізін қалаушы. Мур бүгінде құнды антиквариат болып саналатын жоғары сапалы керамика өндірісімен танымал болды. Оның қыш шеберханасының ғимараты сақталған және қаланың тарихи мұрасының бір бөлігі болып табылады.
• Хью Панаро (Hugh Panaro, 1964 ж.т.)
  Рөлі: Бродвей актері, әнші.
  Театр сахнасында халықаралық даңққа ие болған Куакертаун мектебінің түлегі. Панаро аңызға айналған бродвейлік «Опера елесі» қойылымында екі басты ер адам рөлін (Рауль және Елес) орындаған санаулы әртістердің бірі ретінде танымал.
• Тим Сили (Tim Seeley, 1975 ж.т.)
  Рөлі: Комикс суретшісі және сценарисі.
  Комикс индустриясында танымал кәсіби маман болған қала тумасы. DC және Marvel баспалары үшін ірі жобаларда (соның ішінде Бэтмен туралы хикаялар) жұмыс істеді, сонымен қатар танымал «Hack/Slash» авторлық сериясының жасаушысы болып табылады.
• Калеб Каналес (Kaleb Canales, 1978 ж.т.)
  Рөлі: НБА жаттықтырушысы.
  Өз жолын Куакертаунда бастап, кәсіби спорт тарихына НБА-ның мексикалық текті алғашқы бас жаттықтырушысы ретінде енді. «Портленд Трэйл Блэйзерс», «Даллас Маверикс» және «Нью-Йорк Никс» сияқты командалардың жаттықтырушылар штабында жұмыс істеді.